अथ चण्डालकन्यायां विश्रान्तायां तरोस् तले । सुप्तायां शीतलच्छाये द्वौ समालिङ्ग्य दारकौ
मग त्या चांडाळाच्या मुलीने झाडाखाली थंड सावलीत विश्रांती घेतली, झोपलेली असताना दोन मुले तिला मिठी मारून झोपली.
थुत्थको नाम तनयो ममैकः पुरतस् स्थितः । अत्यन्तवल्लभो ऽस्माकं कनीयान् कान्तिमान् इति
माझा एक मुलगा होता, त्याचं नाव ठुत्थक होतं. तो आमच्या समोर उभा राहिला होता. तो आमच्या सगळ्यांत लहान आणि फारच लाडका होता, त्याचा चेहरा तेजस्वी दिसत होता.
स माम् उवाच दीनात्मा बाष्पपूर्णविलोचनः । आप्त देह्य् आशु मे मांसं पानं च रुधिरं क्षणात्
त्याने, डोळ्यांत पाणी आणून आणि मनात खूप दुःख घेऊन, मला म्हणलं — 'माझ्यासाठी पटकन मांस दे आणि लगेच रक्त प्यायला दे.'
पुनः पुनर् वदन्न् एवं स बालस् तनयो मम । प्राणान्तिकीं दशां प्राप्तस् साक्रन्दो हि पुनः क्षुधा
तो माझा लहान मुलगा हेच बोलत राहिला, पुन्हा पुन्हा मागणी करत होता. उपासमारीने रडत रडत तो अगदी मृत्यूपर्यंत पोहोचला.
तस्योक्तं हि मया पुत्र मांसं नास्तीति भूरिशः । तथापि मांसं देहीति वदत्य् एव सुदुर्मतिः
मी त्याला वारंवार सांगितलं, 'बाळा, मांस नाहीये,' पण तरीही तो हट्टाने म्हणतच राहिला, 'माझ्या अंगाचं मांस दे.'
अथ वात्सल्यमूढेन मया दुःखातिभारिणा । तस्योक्तं पुत्र मन्मांसं पक्वं सम्भुज्यताम् इति
मग मी अतिशय माया आणि दुःखाने भारावून जाऊन त्याला म्हणाले, 'बाळा, माझे शिजवलेले मांस खा.'
तद् अप्य् अङ्गीकृतं तेन देहीति वदता पुनः । मन्मांसभक्षणं क्षीणवृत्तिना श्लथकृत्तिना
तोही ते मान्य करून पुन्हा म्हणाला, 'माझ्या अंगावरचे मांस दे.' मग त्याने अगदी थकून, अंगातली ताकद संपून, माझे मांस खाल्ले.
सर्वदुःखापनोदाय स्नेहकारुण्यमोहितः । मरणायात्तमित्राय ततो ऽहं सहसोत्थितः
सर्व दुःख दूर व्हावे म्हणून, प्रेम आणि करुणेने भारावून मी, मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या मुलासाठी, पटकन उठलो.
ग्रीष्मतापोपतप्तानि काष्ठान्य् आहृत्य जङ्गलात् । मरणायात्मनस् तत्र चिता विरचिता मया
उन्हाने तापलेल्या जंगलातून लाकडे आणली आणि तिथेच, स्वतःच्या मृत्यूसाठी, मी आपली चिता तयार केली.
लेलिहानानलज्वाला चिता प्रज्वालिताथ सा । क्षणाच् चटचटास्फोटैस् स्थिता मदभिकाङ्क्षिणी
तेव्हा चितेला पेटवले गेले, तिच्या ज्वाळा वर चढू लागल्या, आणि क्षणातच ती जोरात चटकन-चटकन आवाज करत उभी राहिली, माझ्या शरीराची आस धरून.
मयोक्तं तनयास्यां तु चितायां पतितात् पुनः । उत्कृत्योत्कृत्य भोक्तव्यं मत्तो मांसं क्षणात् त्वया
माझ्या मुलीने मला सांगितले, 'तू या चितेवर पडल्यावर, लगेच स्वतःचे मांस तुकड्या-तुकड्याने फाडून खा.'
इत्य् उक्त्वा यावद् आत्मानं स्वं चितायां क्षिपाम्य् अहम् । लुठितो ऽस्मि जवात् तावद् अस्मात् सिंहासनान् नृपः
असे म्हणून, मी स्वतःला चितेत टाकायला जात असताना, राजन, मी अचानक या सिंहासनावरून खाली पडून लोळलो.
ततस् तूर्यनिनादेन जयशब्देन चाभितः । भृशम् एव प्रबुद्धो ऽहं स्मृत्या च वलितस् स्थितः
मग सर्वत्र वाद्यांचा गजर आणि जयजयकाराचा आवाज झाला, आणि मी जोरात जागा झालो, भानावर आलो आणि आठवणीने स्थिर झालो.
इति शाम्बरिकेणेह मोह उत्पादितो मम । अज्ञानेनेव जीवस्य दशाशतसमन्वितः
शांबरिकाच्या सामर्थ्यामुळे मला मोठ्या भ्रमात टाकलं गेलं, जसं जीवाला अज्ञानाने वेढून घेतलं जातं आणि तो असंख्य अवस्थांचा अनुभव घेतो.
आत्मोदन्तं भवत्स्व् इत्थम् एनं कथितवान् अहम् । मार्काण्डेय इवानन्तं कल्पदुःखं सुराजसु
मी माझ्या स्वतःच्या जीवनाची ही कथा तुम्हाला सांगितली, जशी मार्कंडेयाने देवराजांना कल्पभर चालणाऱ्या दुःखाची गोष्ट सांगितली होती.
इत्य् उक्तवति राजेन्द्रे लवणे भूरितेजसि । अन्तर्धानं जगामासौ तत्र शाम्बरिकः क्षणात्
राजा लवणाने असे बोलताच, प्रखर तेजस्वी असलेल्या त्या ठिकाणी शांबरिक क्षणात अदृश्य झाला.
अथेदम् ऊचुस् ते सभ्या विस्मयाकुलचेतसः । अन्योऽन्यालोकनव्यग्रपद्मपत्त्रनिभेक्षणाः
तेव्हा सभेतले सर्वजण आश्चर्यचकित मनाने एकमेकांकडे कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या मोठ्या डोळ्यांनी पाहू लागले आणि म्हणू लागले:
अहो नु खलु चित्रेयं माया ननु विलक्षणा । को नु शाम्बरिको नाम क्व चासाव् अग्रतो गतः
अहो, खरंच ही माया किती अद्भुत आणि वेगळी आहे! हा शांबरिक कोण आहे, आणि तो कुठे गेला?
सर्वशक्तेर् विचित्रा हि शक्तयश् शतशो विधेः । यद् विवेकिमनो ऽप्य् एष विमोहयति मायया
सृष्टीकर्त्याच्या शक्ती खरंच किती विचित्र आणि असंख्य आहेत! कारण, सुज्ञ मनालाही ही माया सहज फसवते.
विज्ञातलोकवृत्तान्तः क्व नामायं महीपतिः । क्व सामान्यमनोवृत्तियोग्या विपुलसम्भ्रमाः
ज्याला साऱ्या जगाच्या घडामोडी माहीत आहेत, तो राजा आता कुठे आहे? आणि साध्या मनाच्या लोकांना शोभणाऱ्या त्या मोठ्या गोंधळांचे काय झाले?
न च शाम्बरिकोत्थेयं माया मनसि मोहनी । अर्थस्य गृध्नवो ह्य् एते नित्यं शाम्बरिकाः किल
ही शांबरिकापासून निर्माण झालेली माया मनातली फसवणूक नाही; कारण हे शांबरिक नेहमीच काहीतरी मिळवण्याच्या मागे असतात.
यत्नेन प्रार्थयन्ते ऽर्थं नान्तर्धानं व्रजन्ति ते । इति सन्देहदोलायां संस्थितौ लुठिता वयम्
लोक संपत्ती मिळवण्यासाठी खूप मेहनत करतात, पण तरीही ती मिळूनही नाहीशी होत नाही; म्हणूनच आपण या शंकेच्या झुल्यावर सतत हेलकावे खात आहोत.
सभायाम् अवसं तस्याम् अहं राम तदा किल । तेन प्रत्यक्षतो दृष्टं मयैतन् नाप्ततश् श्रूतम्
राम, त्या वेळी मी त्या सभेत प्रत्यक्ष हजर होतो; जे काही मी पाहिलं, ते मी स्वतःच्या डोळ्यांनी अनुभवलं, दुसऱ्यांकडून ऐकलं नाही.
अतिबहुकलनाविवर्धिताङ्गं नय निजचित्तम् इदं शमं महात्मन् । शमम् उपगमिते परं स्वभावे परमम् उपैष्यसि पावनं पदं तत्
मित्रा, तुझं मन खूप कल्पनांनी भरलेलं आहे, ते शांततेकडे वळव. जेव्हा तुझ्या खरी स्वभावात शांतता येईल, तेव्हा तू त्या सर्वोच्च आणि पवित्र अवस्थेला पोहोचशील.
परस्मात् कारणाद् आदौ चिच् चेत्यपदपातिनी । कलनापदम् आसाद्य कलङ्ककलनान्तरम्
सुरुवातीला एका अदृश्य कारणामुळे, चेतना ही जाणणारा आणि जाण्याचं असं विभागात पडते; मग ती कल्पनांच्या क्षेत्रात जाते आणि तिथून आणखी अशुद्ध कल्पना निर्माण होतात.
असत्स्व् एव विमोहेषु रामैवम्प्रायवृत्तिषु । घनेषु तुच्छताम् एत्य चिराय परिमज्जति
रामा, जे खरे नाहीत अशा माया-जाळ्यात मन सतत गुंततं, आणि या घनदाट भ्रमांमध्ये ते फार काळ तसंच राहून अगदी क्षीण होतं.
असद् एव मनोवृत्तिर् म्लाना विस्तारयत्य् अलम् । दुःखं दोषसहस्रेण वेतालम् इव बालकः
मनाची जी वृत्ती खोट्या गोष्टींकडे वळते, ती जरी फिकट वाटली तरी ती फार पसरते आणि हजारो दोषांनी दुःख वाढवते, जणू एखाद्या मुलाच्या मागे वेताळ लागावा तशी.
सद् एव हि महादुःखम् असत्तां नयति क्षणम् । निष्कलङ्का मनोवृत्तिर् अन्धकारम् इवार्करुक्
कधी कधी खरी गोष्टसुद्धा क्षणभर मोठं दुःख देते, कारण ती मनाला खोटेपणाकडे नेते; पण जेव्हा मन शुद्ध होतं, तेव्हा ते सूर्याप्रमाणे अंधार दूर करतं.
नयद् अभ्याशतां दूरम् अभ्याशं दूरतां नयत् । मनो वल्गति भूतेषु बालो बालखगेष्व् इव
मन जवळचं दूर करतं आणि दूरचं जवळ आणतं; ते सर्व सजीवांत उड्या मारतं, जणू एखादं मूल लहान पक्ष्यांमध्ये खेळतं तसं.
अभयं भयम् अज्ञस्य चेतसो वासनावतः । दूरतो मुग्धपान्थस्य स्थाणुर् याति पिशाचताम्
ज्याच्या मनात अज्ञान आणि वासनांचा भर आहे, त्याला निर्भय गोष्टींमध्येही भीती वाटते; जसा एखादा गोंधळलेला प्रवासी दूरवरच्या झाडाला राक्षस समजतो.