ज्वलदनलजटालवृक्षषण्डः प्रसृतमरुत्प्रसरापनुन्नलोकः । ज्वलनतपनभास्करात्मजानां रमणगृहानुकृतिं जगाम देशः
त्या जंगलातील झाडे जणू ज्वालांनी पेटलेली, त्यांच्या फांद्या जणू आगीच्या केसांसारख्या झाल्या होत्या. जोरदार वाऱ्यांनी सगळे काही उडवून लावले होते. तो प्रदेश सूर्याच्या संततींच्या जळत्या आनंदगृहासारखा दिसू लागला.
तस्मिंस् तदा वर्तमाने कष्टे विधिविपर्यये । अकालोल्बणकल्पान्ते नितान्तातपदायिनि
त्या काळी, त्या ठिकाणी, इतक्या कठीण आणि उलथापालथीच्या अवस्थेत, त्या भयंकर युगाच्या शेवटी, प्रचंड उष्णता पडली होती.
जनाः केचन निष्क्रम्य सकलत्रसुहृज्जनाः । गता देशान्तरं व्योम्नश् शरदीव पयोधराः
काही लोकांनी आपापल्या पत्नी आणि मित्रांसह तेथून बाहेर पडून दुसऱ्या प्रदेशात गेले, जसे शरद ऋतूत आकाशातून ढग निघून जातात.
देहावयवसंलीनपुत्रदाराग्र्यबान्धवाः । शीर्णाः केचन तत्रैव च्छिन्ना इव वने द्रुमाः
काही जण आपले शरीर, हातपाय, मुले, पत्नी आणि जवळचे नातेवाईक यांच्यातच गुंतून तिथेच संपले, जणू काही जंगलात झाडे तोडून पडली आहेत.
भुक्ताः केचन दिग्व्याघ्रैर् निर्गच्छन्तस् स्वमन्दिरात् । अजातपक्षकाश् श्येनैः खगा नीडोद्गता इव
काही जण जंगली वाघांनी, आपले घर सोडताना, पकडले गेले, जसे घरट्यातून बाहेर पडणाऱ्या पिल्लांना गरुड उचलून नेतात.
प्रविष्टाः केचिद् अनलं ज्वलितं शलभा इव । केचिच् छ्वभ्रेषु पतिताश् शिलाश् शैलच्युता इव
काही जण जळत्या आगीत पतंगासारखे गेले, तर काही जण डोंगरावरून खाली पडणाऱ्या दगडांसारखे खोल दरीत कोसळले.
अहं तु तान् परित्यज्य श्वशुरादीन् स्वकाञ् जनान् । कलत्रमात्रम् आदाय कृच्छ्राद् देशाद् विनिर्गतः
पण मी मात्र, माझे सासरे आणि इतर आप्त यांना मागे सोडून, फक्त माझ्या पत्नीला घेऊन, मोठ्या अडचणीने त्या प्रदेशातून बाहेर पडलो.
अनलान् अनिलांश् चैव रक्षकान् भक्षकान् अपि । वञ्चयित्वा भयान् मृत्योस् सदारो ऽहं विनिर्गतः
आग, वारा, राखणारे आणि हिंस्र प्राणी यांना चुकवत मी आणि माझी पत्नी मृत्यूच्या भीतीतून सुटून बाहेर पडलो.
प्राप्य तद्देशपर्यन्तं तत्र तालतरोस् तले । अवरोप्य सुतान् स्कन्धात् तान् अनर्थान् इवोल्बणान्
त्या प्रदेशाच्या सीमेला पोहोचलो आणि तिथे एका ताडाच्या झाडाखाली मी माझ्या खांद्यावरून मुलांना खाली उतरवले, जणू काही मोठ्या संकटांचा भार उतरवतोय असे.
विश्रान्तो ऽस्मि चिरश्रान्तो रौरवाद् इव निर्गतः । ग्रीष्मदावनिदाघार्तो ग्रीष्मे पद्म इवाजलः
दीर्घकाळाच्या थकव्यामुळे मी विश्रांती घेतली, जणू नरकातून सुटल्यासारखा, उन्हाळ्यातील जंगलातील आगीत भाजल्यासारखा, किंवा पाण्यावाचून उन्हात सुकलेल्या कमळासारखा.
अथ चण्डालकन्यायां विश्रान्तायां तरोस् तले । सुप्तायां शीतलच्छाये द्वौ समालिङ्ग्य दारकौ
मग त्या चांडाळाच्या मुलीने झाडाखाली थंड सावलीत विश्रांती घेतली, झोपलेली असताना दोन मुले तिला मिठी मारून झोपली.
थुत्थको नाम तनयो ममैकः पुरतस् स्थितः । अत्यन्तवल्लभो ऽस्माकं कनीयान् कान्तिमान् इति
माझा एक मुलगा होता, त्याचं नाव ठुत्थक होतं. तो आमच्या समोर उभा राहिला होता. तो आमच्या सगळ्यांत लहान आणि फारच लाडका होता, त्याचा चेहरा तेजस्वी दिसत होता.
स माम् उवाच दीनात्मा बाष्पपूर्णविलोचनः । आप्त देह्य् आशु मे मांसं पानं च रुधिरं क्षणात्
त्याने, डोळ्यांत पाणी आणून आणि मनात खूप दुःख घेऊन, मला म्हणलं — 'माझ्यासाठी पटकन मांस दे आणि लगेच रक्त प्यायला दे.'
पुनः पुनर् वदन्न् एवं स बालस् तनयो मम । प्राणान्तिकीं दशां प्राप्तस् साक्रन्दो हि पुनः क्षुधा
तो माझा लहान मुलगा हेच बोलत राहिला, पुन्हा पुन्हा मागणी करत होता. उपासमारीने रडत रडत तो अगदी मृत्यूपर्यंत पोहोचला.
तस्योक्तं हि मया पुत्र मांसं नास्तीति भूरिशः । तथापि मांसं देहीति वदत्य् एव सुदुर्मतिः
मी त्याला वारंवार सांगितलं, 'बाळा, मांस नाहीये,' पण तरीही तो हट्टाने म्हणतच राहिला, 'माझ्या अंगाचं मांस दे.'
अथ वात्सल्यमूढेन मया दुःखातिभारिणा । तस्योक्तं पुत्र मन्मांसं पक्वं सम्भुज्यताम् इति
मग मी अतिशय माया आणि दुःखाने भारावून जाऊन त्याला म्हणाले, 'बाळा, माझे शिजवलेले मांस खा.'
तद् अप्य् अङ्गीकृतं तेन देहीति वदता पुनः । मन्मांसभक्षणं क्षीणवृत्तिना श्लथकृत्तिना
तोही ते मान्य करून पुन्हा म्हणाला, 'माझ्या अंगावरचे मांस दे.' मग त्याने अगदी थकून, अंगातली ताकद संपून, माझे मांस खाल्ले.
सर्वदुःखापनोदाय स्नेहकारुण्यमोहितः । मरणायात्तमित्राय ततो ऽहं सहसोत्थितः
सर्व दुःख दूर व्हावे म्हणून, प्रेम आणि करुणेने भारावून मी, मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या मुलासाठी, पटकन उठलो.
ग्रीष्मतापोपतप्तानि काष्ठान्य् आहृत्य जङ्गलात् । मरणायात्मनस् तत्र चिता विरचिता मया
उन्हाने तापलेल्या जंगलातून लाकडे आणली आणि तिथेच, स्वतःच्या मृत्यूसाठी, मी आपली चिता तयार केली.
लेलिहानानलज्वाला चिता प्रज्वालिताथ सा । क्षणाच् चटचटास्फोटैस् स्थिता मदभिकाङ्क्षिणी
तेव्हा चितेला पेटवले गेले, तिच्या ज्वाळा वर चढू लागल्या, आणि क्षणातच ती जोरात चटकन-चटकन आवाज करत उभी राहिली, माझ्या शरीराची आस धरून.
मयोक्तं तनयास्यां तु चितायां पतितात् पुनः । उत्कृत्योत्कृत्य भोक्तव्यं मत्तो मांसं क्षणात् त्वया
माझ्या मुलीने मला सांगितले, 'तू या चितेवर पडल्यावर, लगेच स्वतःचे मांस तुकड्या-तुकड्याने फाडून खा.'
इत्य् उक्त्वा यावद् आत्मानं स्वं चितायां क्षिपाम्य् अहम् । लुठितो ऽस्मि जवात् तावद् अस्मात् सिंहासनान् नृपः
असे म्हणून, मी स्वतःला चितेत टाकायला जात असताना, राजन, मी अचानक या सिंहासनावरून खाली पडून लोळलो.
ततस् तूर्यनिनादेन जयशब्देन चाभितः । भृशम् एव प्रबुद्धो ऽहं स्मृत्या च वलितस् स्थितः
मग सर्वत्र वाद्यांचा गजर आणि जयजयकाराचा आवाज झाला, आणि मी जोरात जागा झालो, भानावर आलो आणि आठवणीने स्थिर झालो.
इति शाम्बरिकेणेह मोह उत्पादितो मम । अज्ञानेनेव जीवस्य दशाशतसमन्वितः
शांबरिकाच्या सामर्थ्यामुळे मला मोठ्या भ्रमात टाकलं गेलं, जसं जीवाला अज्ञानाने वेढून घेतलं जातं आणि तो असंख्य अवस्थांचा अनुभव घेतो.
आत्मोदन्तं भवत्स्व् इत्थम् एनं कथितवान् अहम् । मार्काण्डेय इवानन्तं कल्पदुःखं सुराजसु
मी माझ्या स्वतःच्या जीवनाची ही कथा तुम्हाला सांगितली, जशी मार्कंडेयाने देवराजांना कल्पभर चालणाऱ्या दुःखाची गोष्ट सांगितली होती.
इत्य् उक्तवति राजेन्द्रे लवणे भूरितेजसि । अन्तर्धानं जगामासौ तत्र शाम्बरिकः क्षणात्
राजा लवणाने असे बोलताच, प्रखर तेजस्वी असलेल्या त्या ठिकाणी शांबरिक क्षणात अदृश्य झाला.
अथेदम् ऊचुस् ते सभ्या विस्मयाकुलचेतसः । अन्योऽन्यालोकनव्यग्रपद्मपत्त्रनिभेक्षणाः
तेव्हा सभेतले सर्वजण आश्चर्यचकित मनाने एकमेकांकडे कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या मोठ्या डोळ्यांनी पाहू लागले आणि म्हणू लागले:
अहो नु खलु चित्रेयं माया ननु विलक्षणा । को नु शाम्बरिको नाम क्व चासाव् अग्रतो गतः
अहो, खरंच ही माया किती अद्भुत आणि वेगळी आहे! हा शांबरिक कोण आहे, आणि तो कुठे गेला?
सर्वशक्तेर् विचित्रा हि शक्तयश् शतशो विधेः । यद् विवेकिमनो ऽप्य् एष विमोहयति मायया
सृष्टीकर्त्याच्या शक्ती खरंच किती विचित्र आणि असंख्य आहेत! कारण, सुज्ञ मनालाही ही माया सहज फसवते.
विज्ञातलोकवृत्तान्तः क्व नामायं महीपतिः । क्व सामान्यमनोवृत्तियोग्या विपुलसम्भ्रमाः
ज्याला साऱ्या जगाच्या घडामोडी माहीत आहेत, तो राजा आता कुठे आहे? आणि साध्या मनाच्या लोकांना शोभणाऱ्या त्या मोठ्या गोंधळांचे काय झाले?