न वर्षति घनव्राते दृष्टनष्टे क्वचित् स्थिते । पूताङ्गारकणोन्मिश्रगतौ वहति मारुते
घनगर्द ढग दिसेनासे झाले आणि पाऊसही पडला नाही; वारा फक्त राख आणि जळत्या निखाऱ्यांचे कण उडवत होता.
शीर्णमर्मरपर्णासु दावाग्निवलितासु च । वनस्थलीषु शून्यासु चिरप्रव्रजितास्व् इव
जंगलातली पानं सुकून खडखडत होती, सर्वत्र वनदाहाने भाजून गेली होती, आणि ती झाडी जणू फार पूर्वीपासून टाकून दिल्यासारखी ओस पडली होती.
अकाण्डम् अभवद् भीमम् उद्दामदवपावकम् । शोषिताशेषगहनं भस्मशेषतृणोलपम्
अचानक एक भयंकर, आटोक्याबाहेर वणवा पेटला; त्याने सगळी दाट झाडी जाळून टाकली आणि फक्त राख व गवताचे तुकडे मागे राहिले.
पांसुधूसरसर्वाङ्गं क्षुधिताशेषमानवम् । निरन्नतृणपानीयदेशोद्यद्दावमण्डलम्
सगळ्या देहांवर धूळ चढली होती आणि प्रत्येक माणूस भुकेला होता; त्या प्रदेशात अन्न, गवत आणि पाणी काहीच नव्हतं, आणि आजूबाजूला जणू जंगली आगीचा वेढा पडला होता.
कचन्मरुमरीच्यम्बुमज्जन्महिषमण्डलम् । वातोत्थसैकतव्यूहवारिवाहावृताम्बरम्
त्या प्रदेशात वाळवंटातल्या मृगजळात आणि वाळूत बुडणारे म्हशी भरून गेल्या होत्या; वाऱ्यामुळे वाळूचे ढीग उडत होते आणि आकाश ढगांनी झाकलं गेलं होतं.
पानीयशब्दमात्रैकश्रवणोत्कनरव्रजम् । आतपाद् अतिसंशोषसीदत्सकलमानवम्
पाण्याचा आवाज ऐकायला लोक आतुर झाले होते; प्रचंड उन्हामुळे सगळे लोक अगदी सुकून गेले होते.
पुत्रग्रसनसंरब्धक्षुधितोज्झितजीवितम् । स्वाङ्गचर्वणसंरम्भलुठद्दशनमण्डलम्
भुकेच्या झटक्याने काहींनी आपल्या मुलांना खाऊन टाकलं आणि त्यामुळे त्यांचा जीव गेला; तर काही जणांनी वेड्यासारखे स्वतःचेच हातपाय चावायला सुरुवात केली, दात खोलवर रुतले आणि ते जमिनीवर लोळत होते.
मांसशङ्कानिगीर्णोग्रखदिराग्निकणोत्करम् । मण्डूकाशावशग्रस्तवनपाषाणखण्डकम्
त्या ठिकाणी मांसाचे तुकडे, हाडांचे तुकडे, खडीऱ्याच्या लाकडाचे धारदार तुकडे आणि विखुरलेली निखारे पडलेल्या आहेत. उपाशी बेडुकांनी कुरतडलेले दगडही तिथे विखुरलेले आहेत.
अन्योऽन्यद्रुतसंसक्तमातृपुत्रपितृव्रजम् । गृध्रोदररटत्साग्रनिगीर्णवनशारिकम्
मातांनी, मुलांनी आणि वडिलांनी एकमेकांना वेगाने पकडले आहे; गिधाडांच्या भुकेल्या पोटातून मोठ्या आवाजात ओरडत असताना, त्यांनी जंगलातील शारिकांना गिळून टाकले आहे.
परस्पराङ्गविच्छेदरक्तसिक्तधरातलम् । हरिग्रसनसंरब्धमत्तक्षुभितवारणम्
एकमेकांवर तुटून पडणाऱ्या प्राण्यांचे अवयव तुटून, त्या रक्ताने जमिन ओथंबून गेली आहे. सिंहांच्या उग्रतेने वेडावलेल्या हत्तींचा तिथे जोरदार फडशा पडतो आहे.
दरीनिगिरणैकोत्कसिंहभ्रमणभीषणम् । अन्योऽन्यग्रसनोद्युक्तलोकमल्लकृताहवम्
सिंहांनी हरणांना एकाच घोटात गिळून टाकले आहे, आणि लोक एकमेकांवर तुटून पडत, कुस्तीच्या आखाड्यात जसा घनघोर झगडा चालतो तसा भयंकर संग्राम घडतो आहे.
निष्पत्त्रपादपोड्डीनपूताङ्गारमयानिलम् । रक्तपानोत्कमार्जारलीढधातुतलावनि
झाडांची पाने गळून गेली आहेत, खोडे जळून काळी पडली आहेत, आणि हवा राखेने भरून गेली आहे. जमिनीवर रक्त पिणाऱ्या मांजरे जी अवशेष चाटत आहेत, अशा अवशेषांचे डाग पसरले आहेत.
ज्वालाघनघनाटोपसावतंसवनानिलम् । सर्वस्खलज्ज्वलद्वह्निपुञ्जपिञ्जरजङ्गलम्
दाट, जळत्या ज्वाळांचा गडद गोंगाट वाऱ्याला जणू अलंकार झाला आहे. सगळीकडे, उडणाऱ्या आणि भडकणाऱ्या आगीच्या झुंडीमुळे जंगल पिवळसर दिसत आहे.
दग्धाजगरकुञ्जोत्थधूममांसलगुल्मकम् । मारुतावलितज्वालासन्ध्याभ्रवलिताम्बरम्
सापांच्या जळून गेलेल्या बिलांमधून धुराचे आणि मांसाचे गुठळे वर येत आहेत. वाऱ्याने उडणाऱ्या ज्वाळांनी आकाशात संध्याकाळच्या ढगांसारख्या रेषा उमटल्या आहेत.
उड्डामरमरुद्भ्रान्तभास्मनस्तम्भमण्डलम् । साक्रन्दनरदन्ताग्रशीर्णार्भककृतारवम्
वाऱ्याने उडणाऱ्या राखेच्या लाटा आकाशात फिरत आहेत. माणसांच्या आक्रोशात, दात तुटलेल्या मुलांचे रडण्याचे आवाज घुमत आहेत.
सम्भ्रान्तपुरुषव्यूहदन्तकृत्तमहाशवम् । मांसभोगजवग्रस्तरक्तरक्तनिजाङ्गुलि
माणसांच्या गोंधळात दात उपटले गेलेली एक मोठी प्रेत, रक्ताने माखलेल्या बोटांनी तिचे मांस झपाट्याने फाडून खाल्ले जात होते.
नीलपत्त्रलताशब्दपीतधूमघनच्छवि । भ्रमद्गृध्रनिगीर्णोग्रनभोभ्रान्तोल्मुकामिषम्
धुरामुळे काळसर आणि पानांची, वेलांची सळसळ ऐकून पिवळसर झालेली तिची काया, भयंकर गिधाडे तिचे मांस फस्त करत होती, आणि आकाशात उल्का भटकत होत्या.
इतरेतरभिन्नाङ्गलोकविद्रवणाकुलम् । ज्वलिताग्निटनत्कारविदीर्णहृदयोदरम्
एकमेकांनी फाडलेली तिची अंगे, सगळीकडे घबराट पसरली होती, जळत्या आगीच्या तडतडीने तिचे हृदय आणि पोट फाटले होते.
गतमारुतभाङ्कारभीमदावाग्निवल्गनम् । भीताजगरफूत्कारपतदङ्गारपादपम्
वाऱ्याच्या गडगडाटात भीषण जंगलातील आग धडपडत होती; घाबरलेल्या सापांच्या फुत्काराने जळते कोळसेसारखी झाडे खाली पडत होती.
तद् अकाण्डं स्फुटं प्राप्य स देशश् शुष्ककोटरः । द्वादशार्काग्निदग्धस्य जगतो ऽनुकृतिं ययौ
तो प्रदेश पूर्णपणे कोरडा आणि ओसाड झाला होता. जणू काही बारा सूर्यांच्या ज्वाळांनी जळून गेलेल्या जगाचीच तो प्रतिमा वाटत होती.
ज्वलदनलजटालवृक्षषण्डः प्रसृतमरुत्प्रसरापनुन्नलोकः । ज्वलनतपनभास्करात्मजानां रमणगृहानुकृतिं जगाम देशः
त्या जंगलातील झाडे जणू ज्वालांनी पेटलेली, त्यांच्या फांद्या जणू आगीच्या केसांसारख्या झाल्या होत्या. जोरदार वाऱ्यांनी सगळे काही उडवून लावले होते. तो प्रदेश सूर्याच्या संततींच्या जळत्या आनंदगृहासारखा दिसू लागला.
तस्मिंस् तदा वर्तमाने कष्टे विधिविपर्यये । अकालोल्बणकल्पान्ते नितान्तातपदायिनि
त्या काळी, त्या ठिकाणी, इतक्या कठीण आणि उलथापालथीच्या अवस्थेत, त्या भयंकर युगाच्या शेवटी, प्रचंड उष्णता पडली होती.
जनाः केचन निष्क्रम्य सकलत्रसुहृज्जनाः । गता देशान्तरं व्योम्नश् शरदीव पयोधराः
काही लोकांनी आपापल्या पत्नी आणि मित्रांसह तेथून बाहेर पडून दुसऱ्या प्रदेशात गेले, जसे शरद ऋतूत आकाशातून ढग निघून जातात.
देहावयवसंलीनपुत्रदाराग्र्यबान्धवाः । शीर्णाः केचन तत्रैव च्छिन्ना इव वने द्रुमाः
काही जण आपले शरीर, हातपाय, मुले, पत्नी आणि जवळचे नातेवाईक यांच्यातच गुंतून तिथेच संपले, जणू काही जंगलात झाडे तोडून पडली आहेत.
भुक्ताः केचन दिग्व्याघ्रैर् निर्गच्छन्तस् स्वमन्दिरात् । अजातपक्षकाश् श्येनैः खगा नीडोद्गता इव
काही जण जंगली वाघांनी, आपले घर सोडताना, पकडले गेले, जसे घरट्यातून बाहेर पडणाऱ्या पिल्लांना गरुड उचलून नेतात.
प्रविष्टाः केचिद् अनलं ज्वलितं शलभा इव । केचिच् छ्वभ्रेषु पतिताश् शिलाश् शैलच्युता इव
काही जण जळत्या आगीत पतंगासारखे गेले, तर काही जण डोंगरावरून खाली पडणाऱ्या दगडांसारखे खोल दरीत कोसळले.
अहं तु तान् परित्यज्य श्वशुरादीन् स्वकाञ् जनान् । कलत्रमात्रम् आदाय कृच्छ्राद् देशाद् विनिर्गतः
पण मी मात्र, माझे सासरे आणि इतर आप्त यांना मागे सोडून, फक्त माझ्या पत्नीला घेऊन, मोठ्या अडचणीने त्या प्रदेशातून बाहेर पडलो.
अनलान् अनिलांश् चैव रक्षकान् भक्षकान् अपि । वञ्चयित्वा भयान् मृत्योस् सदारो ऽहं विनिर्गतः
आग, वारा, राखणारे आणि हिंस्र प्राणी यांना चुकवत मी आणि माझी पत्नी मृत्यूच्या भीतीतून सुटून बाहेर पडलो.
प्राप्य तद्देशपर्यन्तं तत्र तालतरोस् तले । अवरोप्य सुतान् स्कन्धात् तान् अनर्थान् इवोल्बणान्
त्या प्रदेशाच्या सीमेला पोहोचलो आणि तिथे एका ताडाच्या झाडाखाली मी माझ्या खांद्यावरून मुलांना खाली उतरवले, जणू काही मोठ्या संकटांचा भार उतरवतोय असे.
विश्रान्तो ऽस्मि चिरश्रान्तो रौरवाद् इव निर्गतः । ग्रीष्मदावनिदाघार्तो ग्रीष्मे पद्म इवाजलः
दीर्घकाळाच्या थकव्यामुळे मी विश्रांती घेतली, जणू नरकातून सुटल्यासारखा, उन्हाळ्यातील जंगलातील आगीत भाजल्यासारखा, किंवा पाण्यावाचून उन्हात सुकलेल्या कमळासारखा.