क्रौर्यं मुखरसंरम्भि शरवर्षि निनादि च । अङ्गीकृतं निदाघान्ते नभसेवासिताम्बुदः
क्रूरपणा, मोठ्या आवाजातला राग आणि बाणांचा वर्षाव हे सगळं जणू उन्हाळ्यानंतर आकाशात जमणाऱ्या काळ्या ढगांसारखं स्वीकारलं जातं.
विकासिन्यो ऽक्षताकारा दूरं परिहृता जनैः । श्वभ्रेणेव कुमञ्जर्यश् चिरम् ऊढा मयापदः
जे भरभरून फुललेले आणि अजूनही तुटलेले नाहीत, अशा गोष्टी लोक दूर टाकतात, जणू मी दीर्घकाळ उराशी बाळगलेलं वाईट नशीब खोल दरीत लपवावं.
श्वकाकाकुलकोणासु नरकोड्डारभूमिषु । उप्ता दुष्कृतबीजानां मुष्टयो मोहवृष्टयः
जिथे कुत्री आणि कावळे भरलेले कोपरे आहेत, माणसांच्या यातनांनी भरलेल्या जागी, तिथे वाईट कर्मांची बीजे मुठीमुठीने पेरली जातात आणि मोहाच्या पावसाने ती भिजतात.
वागुरासिमता विन्ध्यकन्दरस्थेन निर्दयम् । भूतेष्व् इव कृतान्तेन मृगेषु परिवल्गितम्
मी जसा एखादा निर्दय शिकारी पर्वताच्या गुहेत जाळे टाकतो, तसा प्राण्यांमध्ये फिरत होतो, जणू मृत्यू जसा सजीवांमध्ये वावरतो.
पामरीकण्ठकुड्येषु विश्रान्तशिरसा मया । सुप्तम् अस्तविवेकेन शेषाङ्गेष्व् इव शौरिणा
शेतकऱ्यांच्या मातीच्या भिंतींना डोकं टेकून मी थकून झोपायचो, जणू विष्णू झोपले असता त्यांच्या अंगावर सर्प विसावतो तसं.
विलोलपर्णाम्बरया शरावोल्लासिधूमया । मम तन्वा सनीहारविन्ध्यकच्छगुहायितम्
हलणाऱ्या पानांची वस्त्रं अंगावर घेऊन, बाणांच्या धुरकट झळाळीने वेढलेलं माझं शरीर, विंध्याच्या थंड गुंफा आणि कड्यांमध्ये राहत होतं.
कृष्णदेहेन यौकाढ्या कन्था स्कन्धे मया चिरम् । ग्रीष्मेषूढा बलोद्भूता वराहेण यथोर्वरा
मी काळ्या, फाटलेल्या, घाणेरड्या वस्त्राचा तुकडा खांद्यावर खूप काळ घालत होतो, जणू उन्हाळ्यात पृथ्वीवर जंगली डुकराचं ओझं असावं.
बहुशो ऽहं वनोत्थाग्निनिर्दग्धप्राणिमण्डलः । कल्पाग्निभुक्तजगतः कालस्यानुकृतिं गतः
अनेक वेळा मी वनातील सर्व जीव जाळणाऱ्या प्रलयाच्या आगीसारखा झालो, जणू काळासारखा सर्व जगाचा नाश करणारा.
लोहलिङ्गा यथा रोगान् अनर्थान् इव दुर्ग्रहाः । प्रसूतास् तत्र मे दारा दुःखान्य् अपि सुतान् अपि
तेथे माझ्या पत्नी आणि मुलं जन्माला आले, ते लोखंडाच्या साखळ्यांसारखे किंवा संकटांसारखे जड आणि हाताळायला कठीण, आणि त्यांनी मला दुःखच दिलं.
त्रिबालपुत्रिकेणैकतनयेन तदा मया । नीता नीरन्ध्रदोषेण षष्टिः कल्पसमास् समाः
त्या वेळी माझ्या एका लहान मुलासह मी तेथे साठ लहान वर्षं घालवली, आणि त्या काळात मला सुटता न येणाऱ्या दोषांनी त्रास दिला.
आक्रुष्टम् उद्धतरवं रुदितं विपत्सु भुक्तं कदन्नम् उषितं हतपक्कणेषु । कालान्तरं बहु मयोपहतेन तत्र दुर्वासनानिगडबन्धगतेन सभ्याः
त्या ठिकाणी वाईट सवयींच्या बेडीत अडकून मी अनेक गोष्टी सहन केल्या—कोणी ओरडणं, कठोर शब्द, संकटात रडणं, वाईट अन्न खाणं, आणि पडझड झालेल्या झोपड्यांमध्ये राहणं, हे सर्व मी अनुभवलं, हे सज्जनहो.
अथ गच्छति काले ऽत्र जराजर्जरितायुषि । तुषारपूर्णशष्पौघसमश्मश्रुधृते मयि
इथे काळ जसा पुढे सरकतो, तशी माझी आयुष्य वृद्धापकाळाने थकलेली, केस बर्फासारखे पांढरे झालेले, आणि शरीर दवाने ओलसर गवतासारखे कमकुवत झालेले.
कर्मवातावनुन्नेषु सरसेष्व् अरसेष्व् अपि । पतत्सु वासरौघेषु शीर्णपर्णगणेष्व् इव
कर्माच्या वाऱ्याने कृती इकडून तिकडे फेकल्या जातात, स्वच्छ आणि गढूळ अशा दोन्ही तळ्यांमध्ये, आणि दिवसांचे झुंड जणू कोरड्या पानांसारखे एकामागून एक गळून पडतात.
आजाव् इव शरौघेषु सुखदुःखेष्व् अनारतम् । कलहेष्व् अथ कार्येषु आगच्छत्सु व्रजत्सु च
जसं रणांगणावर बाणांचा समूह एकत्र येतो, तशी सुखदुःखंही सतत येतात, भांडणं आणि कामंही येतात आणि जातात.
विकल्पकलनावर्तवर्तिनीव जगद्भ्रमे । समुद्र इव कल्लोलभरे भ्रमति चेतसि
कल्पनांच्या गोंधळात जग भ्रमात फिरतं, तसंच मनही समुद्रातल्या लाटांसारखं सतत भटकत राहतं.
चलं चिन्ताचितं चक्रम् आरूढे भ्रान्त आत्मनि । प्रोह्यमाने तृण इव सावर्ते कालसागरे
चंचल विचारांचं चक्र, काळजींनी बनलेलं, गोंधळलेल्या मनात फिरतंय, जसं काळाच्या महासागरातल्या भोवऱ्यात गवताचं पातं इकडून तिकडे फेकलं जातं.
विन्ध्योर्वीव्रणकीटस्य ग्रामैकशरणस्य च । द्विबाहोर् गर्दभस्यात्र क्षीण इत्थं समागणे
विंध्य पर्वताच्या जखमेतील कीटकासारखा, दोनच पाय असलेल्या गाढवासारखा, किंवा एकाच गावात आश्रय घेतलेल्या माणसासारखा, मीही या जमावात अगदी अशक्त झालो आहे.
विस्मृते मम भूपत्वे शवस्येव महाज्वरे । चण्डालत्वे स्थिरीभूते छिन्नपक्ष इवाचले
माझं राजेपण विसरून, जणू मोठ्या तापात पडलेल्या प्रेतासारखा, चांडाळाच्या अवस्थेत स्थिर झाल्यासारखा, तुटलेल्या पंखाच्या पक्ष्यासारखा डोंगरावर पडलो आहे.
संसारम् इव कल्पान्तो दावाग्निर् इव काननम् । सागरोर्मिस् तटम् इव शुष्कवृक्षम् इवाशनिः
जसं जगाचा अंत येतो तसं, किंवा जंगलाला लागलेल्या वणव्यासारखं, वीज पडून सुकलेल्या झाडासारखं, किंवा समुद्राच्या लाटेने किनाऱ्यावर आदळल्यासारखं.
अकाण्डमरणोड्डीनचण्डचण्डालमण्डलम् । निरन्नतृणपत्त्राम्बु विन्ध्यकच्छं तदा ययौ
मृत्यूच्या भीषण, अखंड वर्तुळाने वेढलेला, अन्न, गवत, पानं किंवा पाणी काहीच उरलं नव्हतं, असा तो विंध्य प्रदेश त्या वेळी एकदम ओसाड आणि निर्जन झाला.
न वर्षति घनव्राते दृष्टनष्टे क्वचित् स्थिते । पूताङ्गारकणोन्मिश्रगतौ वहति मारुते
घनगर्द ढग दिसेनासे झाले आणि पाऊसही पडला नाही; वारा फक्त राख आणि जळत्या निखाऱ्यांचे कण उडवत होता.
शीर्णमर्मरपर्णासु दावाग्निवलितासु च । वनस्थलीषु शून्यासु चिरप्रव्रजितास्व् इव
जंगलातली पानं सुकून खडखडत होती, सर्वत्र वनदाहाने भाजून गेली होती, आणि ती झाडी जणू फार पूर्वीपासून टाकून दिल्यासारखी ओस पडली होती.
अकाण्डम् अभवद् भीमम् उद्दामदवपावकम् । शोषिताशेषगहनं भस्मशेषतृणोलपम्
अचानक एक भयंकर, आटोक्याबाहेर वणवा पेटला; त्याने सगळी दाट झाडी जाळून टाकली आणि फक्त राख व गवताचे तुकडे मागे राहिले.
पांसुधूसरसर्वाङ्गं क्षुधिताशेषमानवम् । निरन्नतृणपानीयदेशोद्यद्दावमण्डलम्
सगळ्या देहांवर धूळ चढली होती आणि प्रत्येक माणूस भुकेला होता; त्या प्रदेशात अन्न, गवत आणि पाणी काहीच नव्हतं, आणि आजूबाजूला जणू जंगली आगीचा वेढा पडला होता.
कचन्मरुमरीच्यम्बुमज्जन्महिषमण्डलम् । वातोत्थसैकतव्यूहवारिवाहावृताम्बरम्
त्या प्रदेशात वाळवंटातल्या मृगजळात आणि वाळूत बुडणारे म्हशी भरून गेल्या होत्या; वाऱ्यामुळे वाळूचे ढीग उडत होते आणि आकाश ढगांनी झाकलं गेलं होतं.
पानीयशब्दमात्रैकश्रवणोत्कनरव्रजम् । आतपाद् अतिसंशोषसीदत्सकलमानवम्
पाण्याचा आवाज ऐकायला लोक आतुर झाले होते; प्रचंड उन्हामुळे सगळे लोक अगदी सुकून गेले होते.
पुत्रग्रसनसंरब्धक्षुधितोज्झितजीवितम् । स्वाङ्गचर्वणसंरम्भलुठद्दशनमण्डलम्
भुकेच्या झटक्याने काहींनी आपल्या मुलांना खाऊन टाकलं आणि त्यामुळे त्यांचा जीव गेला; तर काही जणांनी वेड्यासारखे स्वतःचेच हातपाय चावायला सुरुवात केली, दात खोलवर रुतले आणि ते जमिनीवर लोळत होते.
मांसशङ्कानिगीर्णोग्रखदिराग्निकणोत्करम् । मण्डूकाशावशग्रस्तवनपाषाणखण्डकम्
त्या ठिकाणी मांसाचे तुकडे, हाडांचे तुकडे, खडीऱ्याच्या लाकडाचे धारदार तुकडे आणि विखुरलेली निखारे पडलेल्या आहेत. उपाशी बेडुकांनी कुरतडलेले दगडही तिथे विखुरलेले आहेत.
अन्योऽन्यद्रुतसंसक्तमातृपुत्रपितृव्रजम् । गृध्रोदररटत्साग्रनिगीर्णवनशारिकम्
मातांनी, मुलांनी आणि वडिलांनी एकमेकांना वेगाने पकडले आहे; गिधाडांच्या भुकेल्या पोटातून मोठ्या आवाजात ओरडत असताना, त्यांनी जंगलातील शारिकांना गिळून टाकले आहे.
परस्पराङ्गविच्छेदरक्तसिक्तधरातलम् । हरिग्रसनसंरब्धमत्तक्षुभितवारणम्
एकमेकांवर तुटून पडणाऱ्या प्राण्यांचे अवयव तुटून, त्या रक्ताने जमिन ओथंबून गेली आहे. सिंहांच्या उग्रतेने वेडावलेल्या हत्तींचा तिथे जोरदार फडशा पडतो आहे.