रोमभिः कोटिषु प्रोच्चैश् शीतेनोद्धृषितस्य मे । वर्षासु मुक्ताकणवद् धृतास् सलिलबिन्दवः
पावसाळ्यातल्या कडाक्याच्या थंडीत अंगावर रोमांच उभे राहत, आणि केसांवर पाण्याचे थेंब जणू मोत्यांच्या माळेसारखे चिकटून राहत.
अजाजिमूलखण्डार्थं क्षुत्क्षोभक्षीणकुक्षिणा । कलत्रेण महाटव्यां कृतः कलह आकुलः
महान जंगलात, उपासमारीने पोट आकसलेली माझी पत्नी आणि मी, अळशी किंवा ओव्याच्या तुकड्यावरून जोरदार भांडण केले.
वने रणितदन्तेन शीतकेकरचक्षुषा । मषीमलिनगात्रेण वेतालस्वजनायितम्
त्या जंगलात, थंडीने दात कापत होते, डोळे मोठे झाले होते, अंग काळ्या काळजीने माखले होते, आणि मी माझ्या नातलगांना जणू काही वेताळासारखा दिसत होतो.
सरित्तीरेषु मत्स्यार्थं भ्रान्तं बडिशधारिणा । कल्पे जगत्सु भूतार्थं कृतान्तेनेव पाशिना
नदीच्या काठावर, मासे मिळवण्यासाठी मी कांडी घेऊन भटकत होतो, जणू मृत्यू आपल्या फासाने जगात जीव शोधत फिरतो तसा.
पीतं बहूपवासेन सम्यक्कृत्तान् मृगोरसः । तत्कालकोष्णं रुधिरं मातुस् स्तनपयो यथा
खूप उपवास केल्यावर, मी नुकत्याच मारलेल्या जनावराचे गरम रक्त प्यायलो, जसं बाळ आईचं दूध पितं तसं.
श्मशानसंस्थितान् मत्तो रक्तरक्तात् पलाशिनः । विद्रुता वनवेतालाश् चण्डिकाभिद्रुता इव
श्मशानात राहणारे, मद्यधुंद, रक्ताने माखलेले आणि पलाशाच्या पानांनी झाकलेले लोक, जणू काही उग्र देवीच्या धडाक्याने पळणारे वनातील वेताळांसारखे तिथून पळून गेले.
वागुरा विपिने व्युप्ता बन्धार्थं मृगपक्षिणाम् । आशा इव विवृद्ध्यर्थं पुत्रदारकलत्रजाः
जंगलात जनावरं आणि पक्षी पकडण्यासाठी जशी जाळी पसरली जाते, तशीच वाढीसाठी माणूस आपल्या मुलं, बायको आणि कुटुंबाच्या आशा दूरदूर पसरवतो.
मया मायामयैर् लोकास् सूत्रजालमयैः खगाः । जालैर् जर्जरतां नीता दिशश् च सुकृतायुषाम्
माझ्यामुळे माया बनवलेले हे लोक, दोऱ्यांनी विणलेले पक्षी आणि जाळ्यांप्रमाणेच हे सर्व नष्ट झाले, जसे पुण्यवान लोकांच्या दिशाही नष्ट होतात.
तत्रातिदत्तप्रसरे मनसो दुष्कृतोदये । आशा प्रसारिता दूरं प्रावृषीव तरङ्गिणी
जिथे मन वाईट कर्मांकडे फारच वेगाने धावते, तिथे आशा पावसाळ्यातील वाढलेल्या नदीसारखी फार दूर पसरते.
करभ्या इव सर्पेण विद्रुतं दूरतो ह्रिया । दूरे त्यक्ता दया देहाद् भुजङ्गेनेव कञ्चुकम्
जसा साप आपल्या अंगावरचं कात पटकन टाकून देतो, तशीच दया लाजेने देहापासून दूर फेकली जाते.
क्रौर्यं मुखरसंरम्भि शरवर्षि निनादि च । अङ्गीकृतं निदाघान्ते नभसेवासिताम्बुदः
क्रूरपणा, मोठ्या आवाजातला राग आणि बाणांचा वर्षाव हे सगळं जणू उन्हाळ्यानंतर आकाशात जमणाऱ्या काळ्या ढगांसारखं स्वीकारलं जातं.
विकासिन्यो ऽक्षताकारा दूरं परिहृता जनैः । श्वभ्रेणेव कुमञ्जर्यश् चिरम् ऊढा मयापदः
जे भरभरून फुललेले आणि अजूनही तुटलेले नाहीत, अशा गोष्टी लोक दूर टाकतात, जणू मी दीर्घकाळ उराशी बाळगलेलं वाईट नशीब खोल दरीत लपवावं.
श्वकाकाकुलकोणासु नरकोड्डारभूमिषु । उप्ता दुष्कृतबीजानां मुष्टयो मोहवृष्टयः
जिथे कुत्री आणि कावळे भरलेले कोपरे आहेत, माणसांच्या यातनांनी भरलेल्या जागी, तिथे वाईट कर्मांची बीजे मुठीमुठीने पेरली जातात आणि मोहाच्या पावसाने ती भिजतात.
वागुरासिमता विन्ध्यकन्दरस्थेन निर्दयम् । भूतेष्व् इव कृतान्तेन मृगेषु परिवल्गितम्
मी जसा एखादा निर्दय शिकारी पर्वताच्या गुहेत जाळे टाकतो, तसा प्राण्यांमध्ये फिरत होतो, जणू मृत्यू जसा सजीवांमध्ये वावरतो.
पामरीकण्ठकुड्येषु विश्रान्तशिरसा मया । सुप्तम् अस्तविवेकेन शेषाङ्गेष्व् इव शौरिणा
शेतकऱ्यांच्या मातीच्या भिंतींना डोकं टेकून मी थकून झोपायचो, जणू विष्णू झोपले असता त्यांच्या अंगावर सर्प विसावतो तसं.
विलोलपर्णाम्बरया शरावोल्लासिधूमया । मम तन्वा सनीहारविन्ध्यकच्छगुहायितम्
हलणाऱ्या पानांची वस्त्रं अंगावर घेऊन, बाणांच्या धुरकट झळाळीने वेढलेलं माझं शरीर, विंध्याच्या थंड गुंफा आणि कड्यांमध्ये राहत होतं.
कृष्णदेहेन यौकाढ्या कन्था स्कन्धे मया चिरम् । ग्रीष्मेषूढा बलोद्भूता वराहेण यथोर्वरा
मी काळ्या, फाटलेल्या, घाणेरड्या वस्त्राचा तुकडा खांद्यावर खूप काळ घालत होतो, जणू उन्हाळ्यात पृथ्वीवर जंगली डुकराचं ओझं असावं.
बहुशो ऽहं वनोत्थाग्निनिर्दग्धप्राणिमण्डलः । कल्पाग्निभुक्तजगतः कालस्यानुकृतिं गतः
अनेक वेळा मी वनातील सर्व जीव जाळणाऱ्या प्रलयाच्या आगीसारखा झालो, जणू काळासारखा सर्व जगाचा नाश करणारा.
लोहलिङ्गा यथा रोगान् अनर्थान् इव दुर्ग्रहाः । प्रसूतास् तत्र मे दारा दुःखान्य् अपि सुतान् अपि
तेथे माझ्या पत्नी आणि मुलं जन्माला आले, ते लोखंडाच्या साखळ्यांसारखे किंवा संकटांसारखे जड आणि हाताळायला कठीण, आणि त्यांनी मला दुःखच दिलं.
त्रिबालपुत्रिकेणैकतनयेन तदा मया । नीता नीरन्ध्रदोषेण षष्टिः कल्पसमास् समाः
त्या वेळी माझ्या एका लहान मुलासह मी तेथे साठ लहान वर्षं घालवली, आणि त्या काळात मला सुटता न येणाऱ्या दोषांनी त्रास दिला.
आक्रुष्टम् उद्धतरवं रुदितं विपत्सु भुक्तं कदन्नम् उषितं हतपक्कणेषु । कालान्तरं बहु मयोपहतेन तत्र दुर्वासनानिगडबन्धगतेन सभ्याः
त्या ठिकाणी वाईट सवयींच्या बेडीत अडकून मी अनेक गोष्टी सहन केल्या—कोणी ओरडणं, कठोर शब्द, संकटात रडणं, वाईट अन्न खाणं, आणि पडझड झालेल्या झोपड्यांमध्ये राहणं, हे सर्व मी अनुभवलं, हे सज्जनहो.
अथ गच्छति काले ऽत्र जराजर्जरितायुषि । तुषारपूर्णशष्पौघसमश्मश्रुधृते मयि
इथे काळ जसा पुढे सरकतो, तशी माझी आयुष्य वृद्धापकाळाने थकलेली, केस बर्फासारखे पांढरे झालेले, आणि शरीर दवाने ओलसर गवतासारखे कमकुवत झालेले.
कर्मवातावनुन्नेषु सरसेष्व् अरसेष्व् अपि । पतत्सु वासरौघेषु शीर्णपर्णगणेष्व् इव
कर्माच्या वाऱ्याने कृती इकडून तिकडे फेकल्या जातात, स्वच्छ आणि गढूळ अशा दोन्ही तळ्यांमध्ये, आणि दिवसांचे झुंड जणू कोरड्या पानांसारखे एकामागून एक गळून पडतात.
आजाव् इव शरौघेषु सुखदुःखेष्व् अनारतम् । कलहेष्व् अथ कार्येषु आगच्छत्सु व्रजत्सु च
जसं रणांगणावर बाणांचा समूह एकत्र येतो, तशी सुखदुःखंही सतत येतात, भांडणं आणि कामंही येतात आणि जातात.
विकल्पकलनावर्तवर्तिनीव जगद्भ्रमे । समुद्र इव कल्लोलभरे भ्रमति चेतसि
कल्पनांच्या गोंधळात जग भ्रमात फिरतं, तसंच मनही समुद्रातल्या लाटांसारखं सतत भटकत राहतं.
चलं चिन्ताचितं चक्रम् आरूढे भ्रान्त आत्मनि । प्रोह्यमाने तृण इव सावर्ते कालसागरे
चंचल विचारांचं चक्र, काळजींनी बनलेलं, गोंधळलेल्या मनात फिरतंय, जसं काळाच्या महासागरातल्या भोवऱ्यात गवताचं पातं इकडून तिकडे फेकलं जातं.
विन्ध्योर्वीव्रणकीटस्य ग्रामैकशरणस्य च । द्विबाहोर् गर्दभस्यात्र क्षीण इत्थं समागणे
विंध्य पर्वताच्या जखमेतील कीटकासारखा, दोनच पाय असलेल्या गाढवासारखा, किंवा एकाच गावात आश्रय घेतलेल्या माणसासारखा, मीही या जमावात अगदी अशक्त झालो आहे.
विस्मृते मम भूपत्वे शवस्येव महाज्वरे । चण्डालत्वे स्थिरीभूते छिन्नपक्ष इवाचले
माझं राजेपण विसरून, जणू मोठ्या तापात पडलेल्या प्रेतासारखा, चांडाळाच्या अवस्थेत स्थिर झाल्यासारखा, तुटलेल्या पंखाच्या पक्ष्यासारखा डोंगरावर पडलो आहे.
संसारम् इव कल्पान्तो दावाग्निर् इव काननम् । सागरोर्मिस् तटम् इव शुष्कवृक्षम् इवाशनिः
जसं जगाचा अंत येतो तसं, किंवा जंगलाला लागलेल्या वणव्यासारखं, वीज पडून सुकलेल्या झाडासारखं, किंवा समुद्राच्या लाटेने किनाऱ्यावर आदळल्यासारखं.
अकाण्डमरणोड्डीनचण्डचण्डालमण्डलम् । निरन्नतृणपत्त्राम्बु विन्ध्यकच्छं तदा ययौ
मृत्यूच्या भीषण, अखंड वर्तुळाने वेढलेला, अन्न, गवत, पानं किंवा पाणी काहीच उरलं नव्हतं, असा तो विंध्य प्रदेश त्या वेळी एकदम ओसाड आणि निर्जन झाला.