हिमवत्कन्दरोद्गीर्णाश् चण्डा हेमन्तवायवः । अङ्गे निरम्बरे सोढा मृत्युमुक्ता इवेषवः
हिमालयाच्या गुंफांतून सुटलेले, प्रचंड थंडीचे वारे, अंगावर एकही वस्त्र न घालता सहन केले—जणू मृत्यूच्या तावडीतून सुटलेले बाण.
जरज्जरढमूढेन मूलानि क्षीणभूरुहाम् । सुकृतानाम् इवैकेन समुत्खातानि भूरिशः
एक म्हातारा, थकलेला आणि गोंधळलेला, सुकलेल्या झाडांची मुळे पुन्हा पुन्हा खणतो—जणू सत्कर्मांची पुण्ये एकेक करून उपसली जातात.
शरावकेष्व् अटव्यां च पललं पक्वम् आदरात् । अमृष्टेन जनैर् भुक्तं कुकलत्रवता मया
जंगलात, छोट्या वाट्यांमध्ये, मी उत्साहाने शिजवलेली चिखलाची भाकरी खाल्ली—ती लोकांनी धुतलीही नव्हती, आणि ते सुद्धा वाईट बायकोसोबत असल्यासारखे.
ग्रहीतृतेजःक्षतये बहुवक्त्रविकारिणा । भागधेयम् इवात्मीयं विक्रीतं पण्यम् अन्यतः
खाणाऱ्याचं बळ कमी व्हावं म्हणून, माझा वाटा — जसा आपलीच संपत्ती — तो कुणीतरी अनेक तोंडं असणाऱ्या आणि विचित्र चेहऱ्याच्या माणसाने दुसरीकडे विकला आहे.
प्राण्यङ्गवपुषस् स्वस्य प्रोत्कृत्योत्कृत्य पेशयः । आयुषः परि विक्रीता विन्ध्यपक्कणभूमिषु
माझ्या जिवंत शरीराचं मांस, पुन्हा पुन्हा कापून, जणू माझंच आयुष्य विकावं तसं, विंध्य पर्वतातल्या अस्पृश्यांच्या प्रदेशात विकलं गेलं आहे.
जन्मान्तरसहस्रोत्थं स्वं पापम् इव वृद्धये । अवकीर्णं च सङ्कीर्णं मण्डलारामभूमिषु
हजारो जन्मांत साठवलेलं, वाढावं म्हणून जपलेलं माझंच पाप जसं, तसं ते सर्वत्र विखुरलेलं आणि बागांमध्ये, रमणीय स्थळी मिसळलेलं आहे.
दृष्टं कुद्दालकं दृष्ट्या ऋज्व्या स्नेहसमुत्कया । रौरवापतितेनेव तत्काकस् स्निग्धतां गतः
मी कुदळेला सरळ आणि प्रेमळ नजरेने पाहिलं; जसा रौरव नरकात पडलेला एखादा, तसा तो कावळा प्रेमळपणाने भरून गेला.
विन्ध्यकन्दरगुल्मानां बन्धुत्वम् इव गच्छता । पुलिन्दवपुषा पत्त्रपङ्क्तयो ऽङ्गे समर्पिताः
विंध्याच्या जंगलातल्या झुडपांत आणि काटेरी वेलीत फिरताना, जणू त्या वनवासी लोकांशी आपले नाते जडले आहे असे वाटावे, अशा पद्धतीने त्याच्या अंगावर पानांच्या रांगा ठेवण्यात आल्या.
तर्पिता लगुडास्फालजितकौलेयरंहसा । पुत्रदाराः कदन्नेन ग्राम्यकाद् याचितेन च
त्याच्या बायकोला आणि मुलांना गावकऱ्यांकडून मागून मिळालेल्या किंवा काठीच्या जोरावर मिळवलेल्या साध्या, खरड अन्नाने पोटभर झाले.
धारासाररणत्पत्त्रशुष्कतालतले निशाः । नीता रणितदन्तेन सार्धं विपिनवानरैः
रात्रीच्या वेळी, वाळलेल्या ताडाच्या पानांवर, जंगलातील माकडांसोबत आणि वन्य प्राण्यांच्या डरकाळ्यांत, थंडीमुळे दात कापत त्या रात्र काढली.
रोमभिः कोटिषु प्रोच्चैश् शीतेनोद्धृषितस्य मे । वर्षासु मुक्ताकणवद् धृतास् सलिलबिन्दवः
पावसाळ्यातल्या कडाक्याच्या थंडीत अंगावर रोमांच उभे राहत, आणि केसांवर पाण्याचे थेंब जणू मोत्यांच्या माळेसारखे चिकटून राहत.
अजाजिमूलखण्डार्थं क्षुत्क्षोभक्षीणकुक्षिणा । कलत्रेण महाटव्यां कृतः कलह आकुलः
महान जंगलात, उपासमारीने पोट आकसलेली माझी पत्नी आणि मी, अळशी किंवा ओव्याच्या तुकड्यावरून जोरदार भांडण केले.
वने रणितदन्तेन शीतकेकरचक्षुषा । मषीमलिनगात्रेण वेतालस्वजनायितम्
त्या जंगलात, थंडीने दात कापत होते, डोळे मोठे झाले होते, अंग काळ्या काळजीने माखले होते, आणि मी माझ्या नातलगांना जणू काही वेताळासारखा दिसत होतो.
सरित्तीरेषु मत्स्यार्थं भ्रान्तं बडिशधारिणा । कल्पे जगत्सु भूतार्थं कृतान्तेनेव पाशिना
नदीच्या काठावर, मासे मिळवण्यासाठी मी कांडी घेऊन भटकत होतो, जणू मृत्यू आपल्या फासाने जगात जीव शोधत फिरतो तसा.
पीतं बहूपवासेन सम्यक्कृत्तान् मृगोरसः । तत्कालकोष्णं रुधिरं मातुस् स्तनपयो यथा
खूप उपवास केल्यावर, मी नुकत्याच मारलेल्या जनावराचे गरम रक्त प्यायलो, जसं बाळ आईचं दूध पितं तसं.
श्मशानसंस्थितान् मत्तो रक्तरक्तात् पलाशिनः । विद्रुता वनवेतालाश् चण्डिकाभिद्रुता इव
श्मशानात राहणारे, मद्यधुंद, रक्ताने माखलेले आणि पलाशाच्या पानांनी झाकलेले लोक, जणू काही उग्र देवीच्या धडाक्याने पळणारे वनातील वेताळांसारखे तिथून पळून गेले.
वागुरा विपिने व्युप्ता बन्धार्थं मृगपक्षिणाम् । आशा इव विवृद्ध्यर्थं पुत्रदारकलत्रजाः
जंगलात जनावरं आणि पक्षी पकडण्यासाठी जशी जाळी पसरली जाते, तशीच वाढीसाठी माणूस आपल्या मुलं, बायको आणि कुटुंबाच्या आशा दूरदूर पसरवतो.
मया मायामयैर् लोकास् सूत्रजालमयैः खगाः । जालैर् जर्जरतां नीता दिशश् च सुकृतायुषाम्
माझ्यामुळे माया बनवलेले हे लोक, दोऱ्यांनी विणलेले पक्षी आणि जाळ्यांप्रमाणेच हे सर्व नष्ट झाले, जसे पुण्यवान लोकांच्या दिशाही नष्ट होतात.
तत्रातिदत्तप्रसरे मनसो दुष्कृतोदये । आशा प्रसारिता दूरं प्रावृषीव तरङ्गिणी
जिथे मन वाईट कर्मांकडे फारच वेगाने धावते, तिथे आशा पावसाळ्यातील वाढलेल्या नदीसारखी फार दूर पसरते.
करभ्या इव सर्पेण विद्रुतं दूरतो ह्रिया । दूरे त्यक्ता दया देहाद् भुजङ्गेनेव कञ्चुकम्
जसा साप आपल्या अंगावरचं कात पटकन टाकून देतो, तशीच दया लाजेने देहापासून दूर फेकली जाते.
क्रौर्यं मुखरसंरम्भि शरवर्षि निनादि च । अङ्गीकृतं निदाघान्ते नभसेवासिताम्बुदः
क्रूरपणा, मोठ्या आवाजातला राग आणि बाणांचा वर्षाव हे सगळं जणू उन्हाळ्यानंतर आकाशात जमणाऱ्या काळ्या ढगांसारखं स्वीकारलं जातं.
विकासिन्यो ऽक्षताकारा दूरं परिहृता जनैः । श्वभ्रेणेव कुमञ्जर्यश् चिरम् ऊढा मयापदः
जे भरभरून फुललेले आणि अजूनही तुटलेले नाहीत, अशा गोष्टी लोक दूर टाकतात, जणू मी दीर्घकाळ उराशी बाळगलेलं वाईट नशीब खोल दरीत लपवावं.
श्वकाकाकुलकोणासु नरकोड्डारभूमिषु । उप्ता दुष्कृतबीजानां मुष्टयो मोहवृष्टयः
जिथे कुत्री आणि कावळे भरलेले कोपरे आहेत, माणसांच्या यातनांनी भरलेल्या जागी, तिथे वाईट कर्मांची बीजे मुठीमुठीने पेरली जातात आणि मोहाच्या पावसाने ती भिजतात.
वागुरासिमता विन्ध्यकन्दरस्थेन निर्दयम् । भूतेष्व् इव कृतान्तेन मृगेषु परिवल्गितम्
मी जसा एखादा निर्दय शिकारी पर्वताच्या गुहेत जाळे टाकतो, तसा प्राण्यांमध्ये फिरत होतो, जणू मृत्यू जसा सजीवांमध्ये वावरतो.
पामरीकण्ठकुड्येषु विश्रान्तशिरसा मया । सुप्तम् अस्तविवेकेन शेषाङ्गेष्व् इव शौरिणा
शेतकऱ्यांच्या मातीच्या भिंतींना डोकं टेकून मी थकून झोपायचो, जणू विष्णू झोपले असता त्यांच्या अंगावर सर्प विसावतो तसं.
विलोलपर्णाम्बरया शरावोल्लासिधूमया । मम तन्वा सनीहारविन्ध्यकच्छगुहायितम्
हलणाऱ्या पानांची वस्त्रं अंगावर घेऊन, बाणांच्या धुरकट झळाळीने वेढलेलं माझं शरीर, विंध्याच्या थंड गुंफा आणि कड्यांमध्ये राहत होतं.
कृष्णदेहेन यौकाढ्या कन्था स्कन्धे मया चिरम् । ग्रीष्मेषूढा बलोद्भूता वराहेण यथोर्वरा
मी काळ्या, फाटलेल्या, घाणेरड्या वस्त्राचा तुकडा खांद्यावर खूप काळ घालत होतो, जणू उन्हाळ्यात पृथ्वीवर जंगली डुकराचं ओझं असावं.
बहुशो ऽहं वनोत्थाग्निनिर्दग्धप्राणिमण्डलः । कल्पाग्निभुक्तजगतः कालस्यानुकृतिं गतः
अनेक वेळा मी वनातील सर्व जीव जाळणाऱ्या प्रलयाच्या आगीसारखा झालो, जणू काळासारखा सर्व जगाचा नाश करणारा.
लोहलिङ्गा यथा रोगान् अनर्थान् इव दुर्ग्रहाः । प्रसूतास् तत्र मे दारा दुःखान्य् अपि सुतान् अपि
तेथे माझ्या पत्नी आणि मुलं जन्माला आले, ते लोखंडाच्या साखळ्यांसारखे किंवा संकटांसारखे जड आणि हाताळायला कठीण, आणि त्यांनी मला दुःखच दिलं.
त्रिबालपुत्रिकेणैकतनयेन तदा मया । नीता नीरन्ध्रदोषेण षष्टिः कल्पसमास् समाः
त्या वेळी माझ्या एका लहान मुलासह मी तेथे साठ लहान वर्षं घालवली, आणि त्या काळात मला सुटता न येणाऱ्या दोषांनी त्रास दिला.