कलत्रचिन्ताहतया धिया सन्दह्यमानया । दृष्टाः कष्टसमारम्भा दिशः प्रज्वलिता इव
पत्नीची चिंता मनात घर करून होती, त्यामुळे माझे मन आतून जळत होते; सर्व दिशांना मला जणू दुःखद प्रसंगांनी पेटून उठल्या आहेत असे वाटत होते.
क्षौमानेकसमाक्षीणपटखण्डकधारिणा । काष्ठभारो वने व्यूढो यो मूर्तम् इव दुष्कृतम्
त्याने अनेक ठिकाणी ठिगळ लावलेला फडका अंगावर घातला होता, आणि तो जंगलात लाकडांचा ओझा वाहत चालला होता. त्याचं रूप पाहिलं की जणू काही सगळी दुर्दैव एकत्र येऊन त्याच्यात साकार झालं आहे असं वाटत होतं.
यौककीर्णजरक्लिन्नगन्धिकौपीनवाससा । आढ्यास्पदवलीकानां तले नीता घनागमाः
त्याच्या कमरेला जुना, घाणेरडा आणि वयामुळे ओलसर झालेला कापड बांधलेला होता. पावसाळ्यात जिथे दाट ढग गोळा होतात, त्या श्रीमंतांच्या घरांच्या खाली त्याला नेण्यात आलं.
कलत्रापूरणोत्केन जर्जरेण हिमानिलैः । हेमन्ते दुर्दुरेणेव निलीनं वनकुक्षिषु
त्याची बायकोही त्याच्यासोबत होती, दोघंही थंडीच्या वाऱ्यात थरथरत, अगदी थकलेले आणि जीर्ण झालेले होते. जणू काही हिवाळ्यातील ओसाड जागेत, जंगलाच्या खोल भागात ते लपलेले होते.
नानाकलहकल्लोलतापप्रसरविद्रुताः । बाष्पव्याजेन निर्मुक्ता नेत्राभ्यां रक्तबिन्दवः
नाना भांडणं आणि कलह यांच्या गोंधळामुळे, तसेच मनातील तापामुळे, त्याच्या डोळ्यांतून अश्रूंच्या नावाखाली रक्ताचे थेंब बाहेर पडत होते.
यामिन्यो विपिने क्लिन्नवराहामिषभोजिना । शिलातलकुटीकोणे नीता जलदविप्लुताः
त्या स्त्रिया, पावसात भिजलेल्या आणि जंगलात रानडुकराचे मांस खात, दगडाच्या जमिनीवर असलेल्या झोपड्यांच्या कोपऱ्यात नेल्या गेल्या.
काले क्षयं गते स्नेहे कलत्रे ऽघनतां गते । असौहार्देन बन्धूनां कलहैश् चातिसन्ततैः
काळ जाऊन प्रेम कमी झाले, पत्नीने पाठ फिरवली, नातेवाईकांमध्ये जिव्हाळा राहिला नाही आणि सतत भांडणं सुरू झाली.
सर्वत्र जातशङ्केन कुलीलामुखरार्भके । मया कृपणचित्तेन नीताः परगृहे समाः
सगळीकडे शंका निर्माण झाली, मुलं पक्ष्याच्या पिल्लांसारखी बडबड करू लागली, आणि मी दुःखी मनाने परक्या घरात अनेक वर्षं काढली.
चण्डालीकलहोद्विग्नचण्डचण्डालतर्जनैः । मुखं जर्जरतां यातम् इन्दू राहुरदैर् इव
चांडाळांच्या भांडणांनी आणि त्यांच्या रागीट धमक्यांनी मी त्रस्त झालो, आणि माझं तोंड राहूच्या जबड्यांनी जसा चंद्र विदीर्ण होतो तसं थकलं-भागलं दिसू लागलं.
चर्विताः खर्वितोष्ठेन द्वीपीपिशितपेशयः । नरकाहृतविक्रीता नारक्यो रसना इव
फाटलेल्या ओठांनी चावलेले, बिबट्याच्या मांसाचे तुकडे—जणू नरकात विकत घेतलेली आणि तिथेच खाल्ली गेलेली नरकवासीयांची जिभा.
हिमवत्कन्दरोद्गीर्णाश् चण्डा हेमन्तवायवः । अङ्गे निरम्बरे सोढा मृत्युमुक्ता इवेषवः
हिमालयाच्या गुंफांतून सुटलेले, प्रचंड थंडीचे वारे, अंगावर एकही वस्त्र न घालता सहन केले—जणू मृत्यूच्या तावडीतून सुटलेले बाण.
जरज्जरढमूढेन मूलानि क्षीणभूरुहाम् । सुकृतानाम् इवैकेन समुत्खातानि भूरिशः
एक म्हातारा, थकलेला आणि गोंधळलेला, सुकलेल्या झाडांची मुळे पुन्हा पुन्हा खणतो—जणू सत्कर्मांची पुण्ये एकेक करून उपसली जातात.
शरावकेष्व् अटव्यां च पललं पक्वम् आदरात् । अमृष्टेन जनैर् भुक्तं कुकलत्रवता मया
जंगलात, छोट्या वाट्यांमध्ये, मी उत्साहाने शिजवलेली चिखलाची भाकरी खाल्ली—ती लोकांनी धुतलीही नव्हती, आणि ते सुद्धा वाईट बायकोसोबत असल्यासारखे.
ग्रहीतृतेजःक्षतये बहुवक्त्रविकारिणा । भागधेयम् इवात्मीयं विक्रीतं पण्यम् अन्यतः
खाणाऱ्याचं बळ कमी व्हावं म्हणून, माझा वाटा — जसा आपलीच संपत्ती — तो कुणीतरी अनेक तोंडं असणाऱ्या आणि विचित्र चेहऱ्याच्या माणसाने दुसरीकडे विकला आहे.
प्राण्यङ्गवपुषस् स्वस्य प्रोत्कृत्योत्कृत्य पेशयः । आयुषः परि विक्रीता विन्ध्यपक्कणभूमिषु
माझ्या जिवंत शरीराचं मांस, पुन्हा पुन्हा कापून, जणू माझंच आयुष्य विकावं तसं, विंध्य पर्वतातल्या अस्पृश्यांच्या प्रदेशात विकलं गेलं आहे.
जन्मान्तरसहस्रोत्थं स्वं पापम् इव वृद्धये । अवकीर्णं च सङ्कीर्णं मण्डलारामभूमिषु
हजारो जन्मांत साठवलेलं, वाढावं म्हणून जपलेलं माझंच पाप जसं, तसं ते सर्वत्र विखुरलेलं आणि बागांमध्ये, रमणीय स्थळी मिसळलेलं आहे.
दृष्टं कुद्दालकं दृष्ट्या ऋज्व्या स्नेहसमुत्कया । रौरवापतितेनेव तत्काकस् स्निग्धतां गतः
मी कुदळेला सरळ आणि प्रेमळ नजरेने पाहिलं; जसा रौरव नरकात पडलेला एखादा, तसा तो कावळा प्रेमळपणाने भरून गेला.
विन्ध्यकन्दरगुल्मानां बन्धुत्वम् इव गच्छता । पुलिन्दवपुषा पत्त्रपङ्क्तयो ऽङ्गे समर्पिताः
विंध्याच्या जंगलातल्या झुडपांत आणि काटेरी वेलीत फिरताना, जणू त्या वनवासी लोकांशी आपले नाते जडले आहे असे वाटावे, अशा पद्धतीने त्याच्या अंगावर पानांच्या रांगा ठेवण्यात आल्या.
तर्पिता लगुडास्फालजितकौलेयरंहसा । पुत्रदाराः कदन्नेन ग्राम्यकाद् याचितेन च
त्याच्या बायकोला आणि मुलांना गावकऱ्यांकडून मागून मिळालेल्या किंवा काठीच्या जोरावर मिळवलेल्या साध्या, खरड अन्नाने पोटभर झाले.
धारासाररणत्पत्त्रशुष्कतालतले निशाः । नीता रणितदन्तेन सार्धं विपिनवानरैः
रात्रीच्या वेळी, वाळलेल्या ताडाच्या पानांवर, जंगलातील माकडांसोबत आणि वन्य प्राण्यांच्या डरकाळ्यांत, थंडीमुळे दात कापत त्या रात्र काढली.
रोमभिः कोटिषु प्रोच्चैश् शीतेनोद्धृषितस्य मे । वर्षासु मुक्ताकणवद् धृतास् सलिलबिन्दवः
पावसाळ्यातल्या कडाक्याच्या थंडीत अंगावर रोमांच उभे राहत, आणि केसांवर पाण्याचे थेंब जणू मोत्यांच्या माळेसारखे चिकटून राहत.
अजाजिमूलखण्डार्थं क्षुत्क्षोभक्षीणकुक्षिणा । कलत्रेण महाटव्यां कृतः कलह आकुलः
महान जंगलात, उपासमारीने पोट आकसलेली माझी पत्नी आणि मी, अळशी किंवा ओव्याच्या तुकड्यावरून जोरदार भांडण केले.
वने रणितदन्तेन शीतकेकरचक्षुषा । मषीमलिनगात्रेण वेतालस्वजनायितम्
त्या जंगलात, थंडीने दात कापत होते, डोळे मोठे झाले होते, अंग काळ्या काळजीने माखले होते, आणि मी माझ्या नातलगांना जणू काही वेताळासारखा दिसत होतो.
सरित्तीरेषु मत्स्यार्थं भ्रान्तं बडिशधारिणा । कल्पे जगत्सु भूतार्थं कृतान्तेनेव पाशिना
नदीच्या काठावर, मासे मिळवण्यासाठी मी कांडी घेऊन भटकत होतो, जणू मृत्यू आपल्या फासाने जगात जीव शोधत फिरतो तसा.
पीतं बहूपवासेन सम्यक्कृत्तान् मृगोरसः । तत्कालकोष्णं रुधिरं मातुस् स्तनपयो यथा
खूप उपवास केल्यावर, मी नुकत्याच मारलेल्या जनावराचे गरम रक्त प्यायलो, जसं बाळ आईचं दूध पितं तसं.
श्मशानसंस्थितान् मत्तो रक्तरक्तात् पलाशिनः । विद्रुता वनवेतालाश् चण्डिकाभिद्रुता इव
श्मशानात राहणारे, मद्यधुंद, रक्ताने माखलेले आणि पलाशाच्या पानांनी झाकलेले लोक, जणू काही उग्र देवीच्या धडाक्याने पळणारे वनातील वेताळांसारखे तिथून पळून गेले.
वागुरा विपिने व्युप्ता बन्धार्थं मृगपक्षिणाम् । आशा इव विवृद्ध्यर्थं पुत्रदारकलत्रजाः
जंगलात जनावरं आणि पक्षी पकडण्यासाठी जशी जाळी पसरली जाते, तशीच वाढीसाठी माणूस आपल्या मुलं, बायको आणि कुटुंबाच्या आशा दूरदूर पसरवतो.
मया मायामयैर् लोकास् सूत्रजालमयैः खगाः । जालैर् जर्जरतां नीता दिशश् च सुकृतायुषाम्
माझ्यामुळे माया बनवलेले हे लोक, दोऱ्यांनी विणलेले पक्षी आणि जाळ्यांप्रमाणेच हे सर्व नष्ट झाले, जसे पुण्यवान लोकांच्या दिशाही नष्ट होतात.
तत्रातिदत्तप्रसरे मनसो दुष्कृतोदये । आशा प्रसारिता दूरं प्रावृषीव तरङ्गिणी
जिथे मन वाईट कर्मांकडे फारच वेगाने धावते, तिथे आशा पावसाळ्यातील वाढलेल्या नदीसारखी फार दूर पसरते.
करभ्या इव सर्पेण विद्रुतं दूरतो ह्रिया । दूरे त्यक्ता दया देहाद् भुजङ्गेनेव कञ्चुकम्
जसा साप आपल्या अंगावरचं कात पटकन टाकून देतो, तशीच दया लाजेने देहापासून दूर फेकली जाते.