तत्र जम्बीरषण्डस्य तलं सम्प्राप्तवान् अहम् । मार्काण्डेय इवागेन्द्रम् एकार्णवविहारतः
तेथे मी जांबिरीच्या झाडांच्या गर्दीस खाली पोहोचलो, जसा मार्कंडेय एकट्याने महासागरात भटकून इंद्राजवळ पोहोचला.
आलम्बिता मया तत्र स्कन्धसंसङ्गिनी लता । नीला जलदमालेव तापतप्तेन भूभृता
तेथे मी एका फांदीला लटकणारी वेल धरली, जशी तहानलेला डोंगर काळ्या पावसाच्या ढगाला बिलगतो.
मयि प्रलम्बमाने ऽस्यां प्रयातस् स तुरङ्गमः । गङ्गावलम्बिनि जने यथा दुष्कृतसञ्चयः
मी त्या वेलीला धरून लटकत असताना, तो घोडा निघून गेला, जसा गंगेला शरण गेलेल्या माणसाचे पापांचा साठा दूर होतो.
चिरदीर्घाध्वगः खिन्नस् तत्र विश्रान्तवान् अहम् । भानुर् अस्ताचलोत्सङ्गे तले कल्पतरोर् इव
खूप दिवसांचा आणि दमछाक करणारा प्रवास करून थकलेला मी तिथे विसावलो, जसा सूर्य पश्चिम डोंगराच्या पायथ्याशी, कल्पवृक्षाखाली थांबतो.
यावत् समस्तसंसारव्यवहारभरैस् समम् । रविर् विश्रमणायेव निविष्टो ऽस्ताचलाङ्गने
जसा सूर्य साऱ्या संसाराच्या व्यवहाराच्या ओझ्यांसह पश्चिम डोंगराच्या उतारावर विसावा घेतो, तसा मीही तिथे शांतपणे थांबलो.
शनैश् श्यामिकया ग्रस्ते समस्ते भुवनोदरे । रात्रिसंव्यवहारेषु सम्प्रवृत्तेषु जङ्गले
हळूहळू रात्रिच्या काळोखाने सगळं जग झाकलं गेलं आणि जंगलात रात्रीच्या हालचाली सुरू झाल्या.
अहं तनुतृणे तस्मिन् पेलवे षण्डकोदरे । निलीनो ऽविरलालस्यस् स्वनीडे विहगो यथा
त्या विरळ गवताच्या पोकळीत मी अगदी दमून, जसा एखादा पक्षी आपल्या घरट्यात लपतो तसा लपून बसलो.
विपद्भ्रष्टविवेकस्य च्छिन्नाशस्य गलत्स्मृतेः । विक्रीतस्येव दीनस्य मग्नस्येवान्धकूपके
दुर्दैवामुळे विवेक हरपलेला, आशा तुटलेली आणि आठवणही सुटलेली, मी जणू एखाद्या अंधाऱ्या विहिरीत अडकलेल्या किंवा गुलाम म्हणून विकल्या गेलेल्या दु:खी माणसासारखा होतो.
तत्र कल्पसमा रात्रिर् मोहमग्नस्य मे गता । एकार्णवोह्यमानस्य मार्काण्डेयमुनेर् इव
त्या ठिकाणी, मोहात बुडालेल्या मला, ती रात्र जणू एखाद्या युगासारखी लांब गेली, जशी मार्कंडेय ऋषी एकट्या समुद्रात हेलकावत होते.
न स्नातवान् न स्थितवान् न तदा भुक्तवान् अहम् । केवलं मे गता रात्रिस् सापदां धुरि तिष्ठतः
त्या वेळी मी आंघोळ केली नाही, उभा राहिलो नाही, काही खाल्लेही नाही; फक्त माझ्या दु:खाच्या ओझ्याखाली ती रात्र कशीबशी निघून गेली.
विनिद्रस्य विधैर्यस्य स्फुरतस् सह पल्लवैः । मम दुःखातिदैर्घ्येण सा व्यतीयाय शर्वरी
झोप न लागलेल्या, बेचैन, पानांसोबत थरथरणाऱ्या मला, ती रात्र माझ्या मोठ्या दु:खामुळे फारच लांबली वाटली.
ततस् तिमिरलेखासु सह तारेन्दुकैरवैः । मयीवापद्यमानासु म्लानताम् अलसाननैः
मग अंधाराच्या रेषा ताऱ्यांसह आणि चंद्रासह हळूहळू विरू लागल्या, आणि माझेच तोंड थकल्यासारखे व फिकट पडू लागले,
शाम्यन्तीषु च वेतालक्ष्वेडास्व् अजनजङ्गले । सह शीतार्तिमद्दन्तपङ्क्तिटाङ्कारसीत्कृतैः
जंगलातल्या सुसाट भटकणाऱ्या कोल्ह्यांचे ओरडणे थांबू लागले, आणि थंडीमुळे दात कापणाऱ्यांची कुजबुजही मंदावली.
माम् अबन्तरनिर्मग्नं हसन्तीम् इव दृष्टवान् । अहं पूर्वां दिशं प्रातर् मधुपानारुणाम् इव
मी सकाळच्या वेळी पूर्व दिशेकडे पाहिलं, जणू ती मद्याने लालसर झाली आहे आणि माझ्याकडे हसते आहे, आणि मी स्वतःमध्ये पूर्णपणे बुडालो होतो.
क्षणाद् अज्ञ इव ज्ञानं दरिद्र इव काञ्चनम् । दृष्टवान् अहम् अर्कं खवारणारोहणोन्मुखम्
क्षणातच, जसा अज्ञाला ज्ञान सापडतं किंवा गरिबाला सोनं मिळतं, तसा मी आकाशाच्या कडेकडेवर उगवणारा सूर्य पाहिला.
उत्थाय वारवाणं च तत आस्फोटितं मया । हस्तिचर्म हरेणेव सन्ध्यानृत्तानुरागिणा
मग मी उठून माझं ढाल जोरात वाजवलं, जणू संध्याकाळच्या नृत्यावर प्रेम करणारा माणूस हत्तीच्या कातडीवर काठीने ठेका धरतो तसं.
प्रवृत्तस् ताम् अहं स्फारां विहर्तुं जङ्गलस्थलीम् । कालो जगत्कुटीं कल्पदग्धभूतगणाम् इव
मी त्या मोठ्या रानात भटकायला निघालो, जसं काळ जगाच्या घरात फिरतो आणि कल्पांत जशी सर्व जीव जळून जातात तसं.
न किञ्चिद् दृश्यते तत्र भूतं जरढजङ्गले । अभिजातो गुणलवो यथा मूर्खशरीरके
त्या जुन्या, ओसाड जंगलात काहीही सजीव दिसत नव्हतं — जसं मूर्खाच्या शरीरात थोडीशीच चांगुलपणा असतो.
केवलं विगताशङ्कं षण्डभ्रमणचञ्चलाः । चीचीकूचीचीवचना विहरन्ति विहङ्गमाः
फक्त पक्षी तिथे निडरपणे आणि सतत इकडून तिकडे उडत होते, त्यांच्या 'चीची' आणि 'कूची' अशा आवाजात गात होते.
अथाष्टभागम् आपन्ने व्योम्नो दिवसनायके । शुष्कावश्यायलेशासु स्नातास्व् इव लतासु च
मग जेव्हा सूर्य आकाशात आठवा भाग चढला, तेव्हा मला वेलींवर जणू नुकताच अंघोळ घातल्यासारखा, फक्त थोडासा वाळलेला दव शिल्लक असल्याचं दिसलं.
भ्रमतात्र मया दृष्टा दारिकौदनधारिणी । गृहीतामृतसत्कुम्भा दानवेनेव माधवी
तिथे फिरताना मला एक मुलगी दिसली, ती भात घेऊन चालली होती आणि तिच्या हातात अमृताने भरलेला सोन्याचा कलश होता — जणू दानवाने पकडलेली माधवीच.
तरत्तारकनेत्रां तां श्यामाम् अधवलाम्बराम् । अहम् अभ्यागतस् तत्र शर्वरीम् इव चन्द्रमाः
ती काळीवर्णाची, डोळ्यांत तीन तारे असलेली, फिकट वस्त्र घातलेली ती माझ्यासमोर उभी होती. मी जसा चंद्र रात्रीकडे जातो, तशी मी तिच्याकडे गेलो.
मह्यम् ओदनम् आश्व् एतद् बाले बलवदापदे । देहि दीनार्तिहरणात् स्फारतां यान्ति सम्पदः
अगं मुली, या मोठ्या संकटात मला पटकन काही खायला दे. गरिबांची वेदना दूर केल्यावरच संपत्ती वाढते.
क्षुद् अन्तर् दहतीयं मां बाले वृद्धिम् उपेयुषी । कृष्णसर्पी प्रसूतेव कोटरस्था जरद्द्रुमम्
माझ्यात आतून वाढणारी भूक जणू जुन्या झाडाच्या ढोलीत वेटोळे घालून बसलेल्या काळ्या सापासारखी मला जाळते आहे, अगं मुली.
याच्ञयापि तया मह्यम् इत्थं दत्तं न किञ्चन । यत्नप्रार्थितया लक्ष्म्या यथा दुष्कृतिने धनम्
मी कितीही विनवणी केली, तरी तिने मला काहीच दिलं नाही; जशी लक्ष्मी खूप मागूनही वाईट माणसाला धन देत नाही.
केवलं चिरकालेन मय्य् अत्यन्तानुगामिनि । षण्डात् षण्डं निपतति च्छायाभूते पुरस्स्थिते
फक्त खूप काळ मी तिच्यामागे चिकाटीने गेल्यावर, जसा एखाद्याच्या पुढे सावली पडते तसा थोडासा भाग माझ्यापर्यंत पोहोचला.
तयोक्तो हारकेयूरिंश् चण्डालीं विद्धि माम् इति । राक्षसीम् इव सुक्रूरां पुरुषाश्वगजाननाम्
ती म्हणाली, 'माझ्या गळ्यात हार आणि हातात कड्या आहेत, मला चांडाळी समज. मी राक्षसीसारखी भयंकर आहे, माझ्या चेहऱ्यावर माणूस, घोडा आणि हत्ती यांचे रूप आहे.'
राजन् याचनमात्रेण मत्तो नाप्नोषि भोजनम् । ग्राम्याद् अनभिजातेहात् सौजन्यम् इव सुन्दर
राजा, फक्त मागितल्याने माझ्याकडून तुला अन्न मिळणार नाही, जसे गावाबाहेर जन्मलेल्या माणसात खरी सज्जनता सापडत नाही.
इत्य् उक्तवत्या गच्छन्त्या स्खलन्त्येव पदे पदे । कुञ्जकेषु निमज्जन्त्या लीलावनतयोदितम्
असं म्हणून ती निघून गेली, प्रत्येक पावलावर अडखळत, झुडपांत बुडत, आणि तिच्या बोलण्यात खेळकरपणा उमटत होता.
ददानि भोजनम् इदं भर्ता भवसि चेन् मम । लोको नोपकरोत्य् अर्थं सामान्यस् स्निग्धतां विना
मी हे अन्न देत आहे, पण तू जर माझा नवरा झाला तरच. या जगात आपुलकीशिवाय कोणी कोणाला मदत करत नाही.