निष्पक्षि क्षारनीहारं निर्वृक्षम् अजलं महत् । सम्प्राप्तो ऽहम् अपर्यन्तम् अरण्यं तान्तवाहनः
मी थकून, एका विशाल आणि अंत न लागणाऱ्या रणात पोहोचलो, जिथं पक्षी नव्हते, क्षारयुक्त धुकं पसरलेलं होतं, झाडं नव्हती आणि पाणीही नव्हतं.
तद् द्वितीयम् इवाकाशं तथाष्टमम् इवाम्बुधिम् । पञ्चमं सागरम् इव संशुष्कं शून्यकोटरम्
ते जणू दुसरं आकाशच होतं, किंवा आठवा समुद्र, किंवा पाचवा सागर—पण सगळं कोरडं आणि पूर्णपणे ओकळलेलं.
ज्ञस्येव विततं चेतो मूर्खस्येव रुषो ऽजवम् । अदृष्टजनसंसर्गम् अजाततृणपल्लवम्
ते जसं ज्ञानी माणसाचं विस्तारलेलं मन असावं, तसं होतं; किंवा मूर्खाच्या रागासारखं वेगवान. तिथं माणसांचा सहवास कधीच झाला नव्हता, आणि तिथं गवताचं पातंही कधी उगवलं नव्हतं.
अरण्यं महद् आसाद्य मतिर् मे खेदम् आगता । ललनेवैत्य दारिद्र्यं निरन्नफलबान्धवम्
त्या मोठ्या जंगलात पोहोचलो तेव्हा माझ्या मनाला थकवा आला, जणू एखाद्या स्त्रीला दारिद्र्य, अन्न-फळ किंवा आप्तजन काहीच मिळत नाही तसा.
कचन्मरुमरीच्यम्बुपूरप्लुतककुब्मुखे । आसूर्यान्तं दिनं तत्र प्रक्रान्तं सीदता मया
त्या ठिकाणी, जिथे वाळवंटातील मृगजळ आणि पाण्याचा भास सर्व दिशांना पसरलेला होता, मी थकून, सूर्य नसलेला तो दिवस कसा तरी काढला.
तद् अरण्यं मयातीतम् अतिकृच्छ्रेण खेदिना । विवेकिनेव संसारो मध्यशून्यातताकृतिः
ते जंगल मी फार कष्टाने आणि थकव्याने पार केले, जणू विवेक असलेल्या माणसाने मधे काहीच नसलेल्या संसाराच्या विस्तीर्णतेतून वाट काढावी तसं.
तद्दिनेनातिवाह्याहं प्राप्तवाञ् जङ्गलं महत् । अस्ताद्रिसानुं खिन्नः खं शून्यं भ्रान्त्वेव भास्करः
तो दिवस कसा तरी काढून, मी थकून मोठ्या रखरखीत प्रदेशात पोहोचलो—जणू सूर्य आकाशात भटकून शेवटी पश्चिमेकडील डोंगरशिखरावर पोहोचतो तसा.
जम्बूकदम्बप्रायेषु कलालापाः पतत्रिणः । यत्र स्फुरन्ति षण्डेषु पान्थानाम् इव बन्धवः
जांभूळ आणि कदंबाच्या दाट झाडीत पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकू येतो, जसा वाटसरू आपल्या मित्रांमध्ये गप्पा मारतात.
यत्र शष्पशिखाश्रेण्यो दृश्यन्ते ऽविरलास् स्थले । कदर्थलक्ष्म्या जिह्मस्य हृदीवानन्दवृत्तयः
तेथे जमिनीवर गवताच्या पात्यांच्या सलग ओळी दिसतात, जशा चंचल नशिबाने लाभलेल्या माणसाच्या वाकड्या मनातील क्षणिक आनंदासारख्या.
पूर्वाद् अरण्याद् अरसात् तद् धि किञ्चित् सुखावहम् । अत्यन्तदुःखान् मरणाद् वरं व्याधिर् हि जन्तुषु
आधीच्या जंगलापेक्षा हे ठिकाण थोडं सुखद आहे; कारण प्राण्यांसाठी आजार हा मृत्यूच्या अत्यंत दुःखापेक्षा बरा असतो.
तत्र जम्बीरषण्डस्य तलं सम्प्राप्तवान् अहम् । मार्काण्डेय इवागेन्द्रम् एकार्णवविहारतः
तेथे मी जांबिरीच्या झाडांच्या गर्दीस खाली पोहोचलो, जसा मार्कंडेय एकट्याने महासागरात भटकून इंद्राजवळ पोहोचला.
आलम्बिता मया तत्र स्कन्धसंसङ्गिनी लता । नीला जलदमालेव तापतप्तेन भूभृता
तेथे मी एका फांदीला लटकणारी वेल धरली, जशी तहानलेला डोंगर काळ्या पावसाच्या ढगाला बिलगतो.
मयि प्रलम्बमाने ऽस्यां प्रयातस् स तुरङ्गमः । गङ्गावलम्बिनि जने यथा दुष्कृतसञ्चयः
मी त्या वेलीला धरून लटकत असताना, तो घोडा निघून गेला, जसा गंगेला शरण गेलेल्या माणसाचे पापांचा साठा दूर होतो.
चिरदीर्घाध्वगः खिन्नस् तत्र विश्रान्तवान् अहम् । भानुर् अस्ताचलोत्सङ्गे तले कल्पतरोर् इव
खूप दिवसांचा आणि दमछाक करणारा प्रवास करून थकलेला मी तिथे विसावलो, जसा सूर्य पश्चिम डोंगराच्या पायथ्याशी, कल्पवृक्षाखाली थांबतो.
यावत् समस्तसंसारव्यवहारभरैस् समम् । रविर् विश्रमणायेव निविष्टो ऽस्ताचलाङ्गने
जसा सूर्य साऱ्या संसाराच्या व्यवहाराच्या ओझ्यांसह पश्चिम डोंगराच्या उतारावर विसावा घेतो, तसा मीही तिथे शांतपणे थांबलो.
शनैश् श्यामिकया ग्रस्ते समस्ते भुवनोदरे । रात्रिसंव्यवहारेषु सम्प्रवृत्तेषु जङ्गले
हळूहळू रात्रिच्या काळोखाने सगळं जग झाकलं गेलं आणि जंगलात रात्रीच्या हालचाली सुरू झाल्या.
अहं तनुतृणे तस्मिन् पेलवे षण्डकोदरे । निलीनो ऽविरलालस्यस् स्वनीडे विहगो यथा
त्या विरळ गवताच्या पोकळीत मी अगदी दमून, जसा एखादा पक्षी आपल्या घरट्यात लपतो तसा लपून बसलो.
विपद्भ्रष्टविवेकस्य च्छिन्नाशस्य गलत्स्मृतेः । विक्रीतस्येव दीनस्य मग्नस्येवान्धकूपके
दुर्दैवामुळे विवेक हरपलेला, आशा तुटलेली आणि आठवणही सुटलेली, मी जणू एखाद्या अंधाऱ्या विहिरीत अडकलेल्या किंवा गुलाम म्हणून विकल्या गेलेल्या दु:खी माणसासारखा होतो.
तत्र कल्पसमा रात्रिर् मोहमग्नस्य मे गता । एकार्णवोह्यमानस्य मार्काण्डेयमुनेर् इव
त्या ठिकाणी, मोहात बुडालेल्या मला, ती रात्र जणू एखाद्या युगासारखी लांब गेली, जशी मार्कंडेय ऋषी एकट्या समुद्रात हेलकावत होते.
न स्नातवान् न स्थितवान् न तदा भुक्तवान् अहम् । केवलं मे गता रात्रिस् सापदां धुरि तिष्ठतः
त्या वेळी मी आंघोळ केली नाही, उभा राहिलो नाही, काही खाल्लेही नाही; फक्त माझ्या दु:खाच्या ओझ्याखाली ती रात्र कशीबशी निघून गेली.
विनिद्रस्य विधैर्यस्य स्फुरतस् सह पल्लवैः । मम दुःखातिदैर्घ्येण सा व्यतीयाय शर्वरी
झोप न लागलेल्या, बेचैन, पानांसोबत थरथरणाऱ्या मला, ती रात्र माझ्या मोठ्या दु:खामुळे फारच लांबली वाटली.
ततस् तिमिरलेखासु सह तारेन्दुकैरवैः । मयीवापद्यमानासु म्लानताम् अलसाननैः
मग अंधाराच्या रेषा ताऱ्यांसह आणि चंद्रासह हळूहळू विरू लागल्या, आणि माझेच तोंड थकल्यासारखे व फिकट पडू लागले,
शाम्यन्तीषु च वेतालक्ष्वेडास्व् अजनजङ्गले । सह शीतार्तिमद्दन्तपङ्क्तिटाङ्कारसीत्कृतैः
जंगलातल्या सुसाट भटकणाऱ्या कोल्ह्यांचे ओरडणे थांबू लागले, आणि थंडीमुळे दात कापणाऱ्यांची कुजबुजही मंदावली.
माम् अबन्तरनिर्मग्नं हसन्तीम् इव दृष्टवान् । अहं पूर्वां दिशं प्रातर् मधुपानारुणाम् इव
मी सकाळच्या वेळी पूर्व दिशेकडे पाहिलं, जणू ती मद्याने लालसर झाली आहे आणि माझ्याकडे हसते आहे, आणि मी स्वतःमध्ये पूर्णपणे बुडालो होतो.
क्षणाद् अज्ञ इव ज्ञानं दरिद्र इव काञ्चनम् । दृष्टवान् अहम् अर्कं खवारणारोहणोन्मुखम्
क्षणातच, जसा अज्ञाला ज्ञान सापडतं किंवा गरिबाला सोनं मिळतं, तसा मी आकाशाच्या कडेकडेवर उगवणारा सूर्य पाहिला.
उत्थाय वारवाणं च तत आस्फोटितं मया । हस्तिचर्म हरेणेव सन्ध्यानृत्तानुरागिणा
मग मी उठून माझं ढाल जोरात वाजवलं, जणू संध्याकाळच्या नृत्यावर प्रेम करणारा माणूस हत्तीच्या कातडीवर काठीने ठेका धरतो तसं.
प्रवृत्तस् ताम् अहं स्फारां विहर्तुं जङ्गलस्थलीम् । कालो जगत्कुटीं कल्पदग्धभूतगणाम् इव
मी त्या मोठ्या रानात भटकायला निघालो, जसं काळ जगाच्या घरात फिरतो आणि कल्पांत जशी सर्व जीव जळून जातात तसं.
न किञ्चिद् दृश्यते तत्र भूतं जरढजङ्गले । अभिजातो गुणलवो यथा मूर्खशरीरके
त्या जुन्या, ओसाड जंगलात काहीही सजीव दिसत नव्हतं — जसं मूर्खाच्या शरीरात थोडीशीच चांगुलपणा असतो.
केवलं विगताशङ्कं षण्डभ्रमणचञ्चलाः । चीचीकूचीचीवचना विहरन्ति विहङ्गमाः
फक्त पक्षी तिथे निडरपणे आणि सतत इकडून तिकडे उडत होते, त्यांच्या 'चीची' आणि 'कूची' अशा आवाजात गात होते.
अथाष्टभागम् आपन्ने व्योम्नो दिवसनायके । शुष्कावश्यायलेशासु स्नातास्व् इव लतासु च
मग जेव्हा सूर्य आकाशात आठवा भाग चढला, तेव्हा मला वेलींवर जणू नुकताच अंघोळ घातल्यासारखा, फक्त थोडासा वाळलेला दव शिल्लक असल्याचं दिसलं.