इह विविधपदार्थसङ्कुलायां ह्रदनदपर्वतपत्तनाकुलायाम् । कुलशिखरिसमुद्रसङ्कटायां भुवि विभवावलितो ऽस्त्य् अयं प्रदेशः
या पृथ्वीवर, जिथे अनेक वस्तूंची गर्दी आहे, तलाव, नद्या, डोंगर, शहरं, शिखरं आणि समुद्र एकत्र आहेत, तिथे समृद्धीने सजलेला असा एक भाग आहे.
अस्ति तावद् अयं देशो नानावननदीयुतः । वसुधामण्डलस्यास्य सहोदर इवानुजः
सुरेख अशा अनेक वनांनी आणि नद्यांनी नटलेली ही भूमी आहे, जणू पृथ्वीच्या या गोलाचा लहान भाऊच.
अस्मिंश् चायम् अहम् राजा पौराभिमतवृत्तिमान् । इन्द्रस् स्वर्ग इवास्यां तु सभायाम् अद्य संस्थितः
इथे मी राजा आहे, नगरवासियांच्या इच्छेनुसार वागत असतो, जसं इंद्र आपल्या सभेत स्वर्गात विराजमान असतो.
यावद् अभ्यागतो दूरात् कश्चिच् छाम्बरिकस् त्व् अयम् । रसातलाद् अभ्युत्थितो मायी मय इव स्वयम्
मग कुठूनतरी दूरवरून शांबरिक नावाचा एकजण आला—तो जणू पाताळातून वर आला असावा, मायासारखा मायावी वाटत होता.
अनेन भ्रामितैषेह पिञ्छिका राजिराजिता । कल्पान्तपवनाभ्रेण शक्रचापलता यथा
त्याने इथे हे मोरपिसाचे काठी फिरवली, तिची रेषा उजळून गेली, जणू कल्पांताच्या वाऱ्याने हलणारी इंद्राची वीजच.
आलोक्यैताम् अहं लोलाम् अस्याश्वस्य पुरस्स्थितेः । पृष्ठम् आरूढवान् एक आत्मना भ्रान्तमानसः
घोड्याच्या पुढे ठेवलेली ही अस्थिर वस्तू पाहून, माझे मन गोंधळलेले असताना मी एकटाच तिच्या पाठीवर बसलो.
ततो ऽद्रिं प्रलयक्षुब्धं पुष्करावर्तको यथा । तथा चलन्तं चलितस् स्वश्वम् आरूढवान् अहम्
मग जसा प्रलयाच्या वादळात एखादा डोंगर हलतो, तसाच अस्थिर झालेल्या माझ्या घोड्यावर मी चढलो.
गन्तुं प्रवृत्तो मृगयाम् एको ऽहम् अथ रंहसा । उर्वराम् इव निर्भेत्तुं कल्लोलः प्रलयाम्बुधेः
मी एकटाच वेगाने शिकार करण्यासाठी निघालो, जणू प्रलयाच्या समुद्रातील लाट जमिनीवर आदळायला धावते तसा.
तेनानिलविलोलेन दूरं नीतो ऽस्मि वाजिना । भोगाभ्यासजडेनाज्ञो मुग्धस् स्वमनसा यथा
त्या वाऱ्याने हलवलेल्या घोड्यावर बसून मी फार दूर गेलो, जसा सुखाच्या सवयीने जड झालेला आणि अज्ञानाने गोंधळलेला माणूस स्वतःच्या मनाने भरकटतो तसा.
अकिञ्चनमनश्शून्यं स्त्रीचित्तम् इव दुर्भगम् । ततः प्रलयनिर्दग्धजगदास्पदभीषणम्
माझं मन अगदी रिकामं आणि दरिद्री होतं, जणू एखाद्या दुर्दैवी स्त्रीचं हृदयच. आणि जसं प्रलयाने जळून गेलेल्या जगाचं भयाण ठिकाण असतं, तसं ते मन भेसूर वाटत होतं.
निष्पक्षि क्षारनीहारं निर्वृक्षम् अजलं महत् । सम्प्राप्तो ऽहम् अपर्यन्तम् अरण्यं तान्तवाहनः
मी थकून, एका विशाल आणि अंत न लागणाऱ्या रणात पोहोचलो, जिथं पक्षी नव्हते, क्षारयुक्त धुकं पसरलेलं होतं, झाडं नव्हती आणि पाणीही नव्हतं.
तद् द्वितीयम् इवाकाशं तथाष्टमम् इवाम्बुधिम् । पञ्चमं सागरम् इव संशुष्कं शून्यकोटरम्
ते जणू दुसरं आकाशच होतं, किंवा आठवा समुद्र, किंवा पाचवा सागर—पण सगळं कोरडं आणि पूर्णपणे ओकळलेलं.
ज्ञस्येव विततं चेतो मूर्खस्येव रुषो ऽजवम् । अदृष्टजनसंसर्गम् अजाततृणपल्लवम्
ते जसं ज्ञानी माणसाचं विस्तारलेलं मन असावं, तसं होतं; किंवा मूर्खाच्या रागासारखं वेगवान. तिथं माणसांचा सहवास कधीच झाला नव्हता, आणि तिथं गवताचं पातंही कधी उगवलं नव्हतं.
अरण्यं महद् आसाद्य मतिर् मे खेदम् आगता । ललनेवैत्य दारिद्र्यं निरन्नफलबान्धवम्
त्या मोठ्या जंगलात पोहोचलो तेव्हा माझ्या मनाला थकवा आला, जणू एखाद्या स्त्रीला दारिद्र्य, अन्न-फळ किंवा आप्तजन काहीच मिळत नाही तसा.
कचन्मरुमरीच्यम्बुपूरप्लुतककुब्मुखे । आसूर्यान्तं दिनं तत्र प्रक्रान्तं सीदता मया
त्या ठिकाणी, जिथे वाळवंटातील मृगजळ आणि पाण्याचा भास सर्व दिशांना पसरलेला होता, मी थकून, सूर्य नसलेला तो दिवस कसा तरी काढला.
तद् अरण्यं मयातीतम् अतिकृच्छ्रेण खेदिना । विवेकिनेव संसारो मध्यशून्यातताकृतिः
ते जंगल मी फार कष्टाने आणि थकव्याने पार केले, जणू विवेक असलेल्या माणसाने मधे काहीच नसलेल्या संसाराच्या विस्तीर्णतेतून वाट काढावी तसं.
तद्दिनेनातिवाह्याहं प्राप्तवाञ् जङ्गलं महत् । अस्ताद्रिसानुं खिन्नः खं शून्यं भ्रान्त्वेव भास्करः
तो दिवस कसा तरी काढून, मी थकून मोठ्या रखरखीत प्रदेशात पोहोचलो—जणू सूर्य आकाशात भटकून शेवटी पश्चिमेकडील डोंगरशिखरावर पोहोचतो तसा.
जम्बूकदम्बप्रायेषु कलालापाः पतत्रिणः । यत्र स्फुरन्ति षण्डेषु पान्थानाम् इव बन्धवः
जांभूळ आणि कदंबाच्या दाट झाडीत पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकू येतो, जसा वाटसरू आपल्या मित्रांमध्ये गप्पा मारतात.
यत्र शष्पशिखाश्रेण्यो दृश्यन्ते ऽविरलास् स्थले । कदर्थलक्ष्म्या जिह्मस्य हृदीवानन्दवृत्तयः
तेथे जमिनीवर गवताच्या पात्यांच्या सलग ओळी दिसतात, जशा चंचल नशिबाने लाभलेल्या माणसाच्या वाकड्या मनातील क्षणिक आनंदासारख्या.
पूर्वाद् अरण्याद् अरसात् तद् धि किञ्चित् सुखावहम् । अत्यन्तदुःखान् मरणाद् वरं व्याधिर् हि जन्तुषु
आधीच्या जंगलापेक्षा हे ठिकाण थोडं सुखद आहे; कारण प्राण्यांसाठी आजार हा मृत्यूच्या अत्यंत दुःखापेक्षा बरा असतो.
तत्र जम्बीरषण्डस्य तलं सम्प्राप्तवान् अहम् । मार्काण्डेय इवागेन्द्रम् एकार्णवविहारतः
तेथे मी जांबिरीच्या झाडांच्या गर्दीस खाली पोहोचलो, जसा मार्कंडेय एकट्याने महासागरात भटकून इंद्राजवळ पोहोचला.
आलम्बिता मया तत्र स्कन्धसंसङ्गिनी लता । नीला जलदमालेव तापतप्तेन भूभृता
तेथे मी एका फांदीला लटकणारी वेल धरली, जशी तहानलेला डोंगर काळ्या पावसाच्या ढगाला बिलगतो.
मयि प्रलम्बमाने ऽस्यां प्रयातस् स तुरङ्गमः । गङ्गावलम्बिनि जने यथा दुष्कृतसञ्चयः
मी त्या वेलीला धरून लटकत असताना, तो घोडा निघून गेला, जसा गंगेला शरण गेलेल्या माणसाचे पापांचा साठा दूर होतो.
चिरदीर्घाध्वगः खिन्नस् तत्र विश्रान्तवान् अहम् । भानुर् अस्ताचलोत्सङ्गे तले कल्पतरोर् इव
खूप दिवसांचा आणि दमछाक करणारा प्रवास करून थकलेला मी तिथे विसावलो, जसा सूर्य पश्चिम डोंगराच्या पायथ्याशी, कल्पवृक्षाखाली थांबतो.
यावत् समस्तसंसारव्यवहारभरैस् समम् । रविर् विश्रमणायेव निविष्टो ऽस्ताचलाङ्गने
जसा सूर्य साऱ्या संसाराच्या व्यवहाराच्या ओझ्यांसह पश्चिम डोंगराच्या उतारावर विसावा घेतो, तसा मीही तिथे शांतपणे थांबलो.
शनैश् श्यामिकया ग्रस्ते समस्ते भुवनोदरे । रात्रिसंव्यवहारेषु सम्प्रवृत्तेषु जङ्गले
हळूहळू रात्रिच्या काळोखाने सगळं जग झाकलं गेलं आणि जंगलात रात्रीच्या हालचाली सुरू झाल्या.
अहं तनुतृणे तस्मिन् पेलवे षण्डकोदरे । निलीनो ऽविरलालस्यस् स्वनीडे विहगो यथा
त्या विरळ गवताच्या पोकळीत मी अगदी दमून, जसा एखादा पक्षी आपल्या घरट्यात लपतो तसा लपून बसलो.
विपद्भ्रष्टविवेकस्य च्छिन्नाशस्य गलत्स्मृतेः । विक्रीतस्येव दीनस्य मग्नस्येवान्धकूपके
दुर्दैवामुळे विवेक हरपलेला, आशा तुटलेली आणि आठवणही सुटलेली, मी जणू एखाद्या अंधाऱ्या विहिरीत अडकलेल्या किंवा गुलाम म्हणून विकल्या गेलेल्या दु:खी माणसासारखा होतो.
तत्र कल्पसमा रात्रिर् मोहमग्नस्य मे गता । एकार्णवोह्यमानस्य मार्काण्डेयमुनेर् इव
त्या ठिकाणी, मोहात बुडालेल्या मला, ती रात्र जणू एखाद्या युगासारखी लांब गेली, जशी मार्कंडेय ऋषी एकट्या समुद्रात हेलकावत होते.
न स्नातवान् न स्थितवान् न तदा भुक्तवान् अहम् । केवलं मे गता रात्रिस् सापदां धुरि तिष्ठतः
त्या वेळी मी आंघोळ केली नाही, उभा राहिलो नाही, काही खाल्लेही नाही; फक्त माझ्या दु:खाच्या ओझ्याखाली ती रात्र कशीबशी निघून गेली.