रराज राजा साश्चर्यम् उन्मीलितविलोचनः । गते हिमर्तौ प्रोल्लासिपुष्पौघ इव माधवः
राजा आश्चर्यचकित होऊन, डोळे मोठे करून तसाच तेजस्वी दिसत होता, जणू हिम ऋतू संपल्यावर वसंतात फुलांची उधळण होते.
अथातिसम्भ्रमाश्चर्यखिन्नस्मितमुखो बभौ । आसन्नमृत्युम् आलोक्य राहुम् इन्दुर् इवाम्बरे
मग तो राजा आश्चर्याने थकलेला आणि हलकंसं हसणारा दिसत होता, जणू आकाशात राहू जवळ येताना चंद्र त्याच्याकडे पाहतोय.
ऐन्द्रजालिकम् आलोक्य प्रोवाचाथ हसन्न् इव । बभ्रुं हिंसात्मकं दृष्ट्वा सर्परूपीव तक्षकः
त्या जादूगाराचे खेळ पाहून, तो राजा जणू हसतच बोलू लागला, जसा एखादा सर्प हिंसक तपकिरी सापाला पाहून त्याच्याशी बोलतो.
जाल्म जालं जटालेन किम् एतद् भवता कृतम् । मीनस्पन्दाप्रसन्नो ऽब्धिः क्षणाद् एति प्रसन्नताम्
अरे दुष्टा, तुझ्या जटांनी हे कोणते जाळे विणलेस? मासे फडफडल्यामुळे समुद्र अस्वस्थ होतो, पण क्षणातच पुन्हा शांत होतो.
चित्रं चित्रा हि देवस्य पदार्थशतशक्तयः । सुशक्तम् अपि मे चित्तम् आभिर् मोहे निवेशितम्
देवाच्या या असंख्य वस्तूंच्या शक्ती किती अद्भुत आणि वेगवेगळ्या आहेत! माझे मनही, कितीही बळकट असले तरी, त्यांच्यामुळे मोहात पडते.
क्व वयं लोकपर्यायवृत्तान्तपरिदेविनः । क्व मनोमोहदायिन्यो वितताः प्राकृतापदः
हे जगाच्या घडामोडींवर हळहळणारे आपण कुठे, आणि मनाला गोंधळात टाकणाऱ्या या नैसर्गिक आपत्ती कुठे!
अप्य् अभ्यस्तमहाज्ञानं मनस् तिष्ठति देहके । कदाचिन् मोहम् आदत्ते क्षणं मतिमताम् अपि
महान ज्ञान शिकलेले मनही, जेव्हा शरीरात असते, तेव्हा कधी कधी क्षणभर जरी का होईना, पण शहाण्यांनाही मोहाच्या तावडीत सापडते.
इदम् आश्चर्यम् आख्यानं शृणुताथ सभासदः । मम शाम्बरिकेणेह यन् मुहूर्तं प्रदर्शितम्
मित्रांनो, आता हे अद्भुत गोष्ट ऐका—शांबरिक जादूने मला इथे एक क्षण दाखवलेले जे काही आहे, ते सांगतो.
दृष्टवान् अहम् एतस्मिन् बह्वीः कार्यदशाश् चलाः । मुहूर्ते प्रोत्थितध्वस्तशक्रास् सृष्टीर् इवाब्जजः
त्या एका क्षणात मी अनेक बदलत्या घडामोडी पाहिल्या—जणू ब्रह्मदेवाने, इंद्राची सत्ता संपली की, क्षणात नव्या सृष्टी निर्माण केल्या आणि नष्ट केल्या, तसं.
इत्य् उक्त्वोन्मुखनेत्रेषु सभ्येषु स हसन्न् इव । राजा वर्णयितुं चित्रं वृत्तान्तम् उपचक्रमे
असं म्हणून, सभेतील सगळ्यांचे डोळे आपल्याकडे लागलेले पाहून, राजा हलकंसं हसत, ती अद्भुत कथा सांगायला सुरुवात करतो.
इह विविधपदार्थसङ्कुलायां ह्रदनदपर्वतपत्तनाकुलायाम् । कुलशिखरिसमुद्रसङ्कटायां भुवि विभवावलितो ऽस्त्य् अयं प्रदेशः
या पृथ्वीवर, जिथे अनेक वस्तूंची गर्दी आहे, तलाव, नद्या, डोंगर, शहरं, शिखरं आणि समुद्र एकत्र आहेत, तिथे समृद्धीने सजलेला असा एक भाग आहे.
अस्ति तावद् अयं देशो नानावननदीयुतः । वसुधामण्डलस्यास्य सहोदर इवानुजः
सुरेख अशा अनेक वनांनी आणि नद्यांनी नटलेली ही भूमी आहे, जणू पृथ्वीच्या या गोलाचा लहान भाऊच.
अस्मिंश् चायम् अहम् राजा पौराभिमतवृत्तिमान् । इन्द्रस् स्वर्ग इवास्यां तु सभायाम् अद्य संस्थितः
इथे मी राजा आहे, नगरवासियांच्या इच्छेनुसार वागत असतो, जसं इंद्र आपल्या सभेत स्वर्गात विराजमान असतो.
यावद् अभ्यागतो दूरात् कश्चिच् छाम्बरिकस् त्व् अयम् । रसातलाद् अभ्युत्थितो मायी मय इव स्वयम्
मग कुठूनतरी दूरवरून शांबरिक नावाचा एकजण आला—तो जणू पाताळातून वर आला असावा, मायासारखा मायावी वाटत होता.
अनेन भ्रामितैषेह पिञ्छिका राजिराजिता । कल्पान्तपवनाभ्रेण शक्रचापलता यथा
त्याने इथे हे मोरपिसाचे काठी फिरवली, तिची रेषा उजळून गेली, जणू कल्पांताच्या वाऱ्याने हलणारी इंद्राची वीजच.
आलोक्यैताम् अहं लोलाम् अस्याश्वस्य पुरस्स्थितेः । पृष्ठम् आरूढवान् एक आत्मना भ्रान्तमानसः
घोड्याच्या पुढे ठेवलेली ही अस्थिर वस्तू पाहून, माझे मन गोंधळलेले असताना मी एकटाच तिच्या पाठीवर बसलो.
ततो ऽद्रिं प्रलयक्षुब्धं पुष्करावर्तको यथा । तथा चलन्तं चलितस् स्वश्वम् आरूढवान् अहम्
मग जसा प्रलयाच्या वादळात एखादा डोंगर हलतो, तसाच अस्थिर झालेल्या माझ्या घोड्यावर मी चढलो.
गन्तुं प्रवृत्तो मृगयाम् एको ऽहम् अथ रंहसा । उर्वराम् इव निर्भेत्तुं कल्लोलः प्रलयाम्बुधेः
मी एकटाच वेगाने शिकार करण्यासाठी निघालो, जणू प्रलयाच्या समुद्रातील लाट जमिनीवर आदळायला धावते तसा.
तेनानिलविलोलेन दूरं नीतो ऽस्मि वाजिना । भोगाभ्यासजडेनाज्ञो मुग्धस् स्वमनसा यथा
त्या वाऱ्याने हलवलेल्या घोड्यावर बसून मी फार दूर गेलो, जसा सुखाच्या सवयीने जड झालेला आणि अज्ञानाने गोंधळलेला माणूस स्वतःच्या मनाने भरकटतो तसा.
अकिञ्चनमनश्शून्यं स्त्रीचित्तम् इव दुर्भगम् । ततः प्रलयनिर्दग्धजगदास्पदभीषणम्
माझं मन अगदी रिकामं आणि दरिद्री होतं, जणू एखाद्या दुर्दैवी स्त्रीचं हृदयच. आणि जसं प्रलयाने जळून गेलेल्या जगाचं भयाण ठिकाण असतं, तसं ते मन भेसूर वाटत होतं.
निष्पक्षि क्षारनीहारं निर्वृक्षम् अजलं महत् । सम्प्राप्तो ऽहम् अपर्यन्तम् अरण्यं तान्तवाहनः
मी थकून, एका विशाल आणि अंत न लागणाऱ्या रणात पोहोचलो, जिथं पक्षी नव्हते, क्षारयुक्त धुकं पसरलेलं होतं, झाडं नव्हती आणि पाणीही नव्हतं.
तद् द्वितीयम् इवाकाशं तथाष्टमम् इवाम्बुधिम् । पञ्चमं सागरम् इव संशुष्कं शून्यकोटरम्
ते जणू दुसरं आकाशच होतं, किंवा आठवा समुद्र, किंवा पाचवा सागर—पण सगळं कोरडं आणि पूर्णपणे ओकळलेलं.
ज्ञस्येव विततं चेतो मूर्खस्येव रुषो ऽजवम् । अदृष्टजनसंसर्गम् अजाततृणपल्लवम्
ते जसं ज्ञानी माणसाचं विस्तारलेलं मन असावं, तसं होतं; किंवा मूर्खाच्या रागासारखं वेगवान. तिथं माणसांचा सहवास कधीच झाला नव्हता, आणि तिथं गवताचं पातंही कधी उगवलं नव्हतं.
अरण्यं महद् आसाद्य मतिर् मे खेदम् आगता । ललनेवैत्य दारिद्र्यं निरन्नफलबान्धवम्
त्या मोठ्या जंगलात पोहोचलो तेव्हा माझ्या मनाला थकवा आला, जणू एखाद्या स्त्रीला दारिद्र्य, अन्न-फळ किंवा आप्तजन काहीच मिळत नाही तसा.
कचन्मरुमरीच्यम्बुपूरप्लुतककुब्मुखे । आसूर्यान्तं दिनं तत्र प्रक्रान्तं सीदता मया
त्या ठिकाणी, जिथे वाळवंटातील मृगजळ आणि पाण्याचा भास सर्व दिशांना पसरलेला होता, मी थकून, सूर्य नसलेला तो दिवस कसा तरी काढला.
तद् अरण्यं मयातीतम् अतिकृच्छ्रेण खेदिना । विवेकिनेव संसारो मध्यशून्यातताकृतिः
ते जंगल मी फार कष्टाने आणि थकव्याने पार केले, जणू विवेक असलेल्या माणसाने मधे काहीच नसलेल्या संसाराच्या विस्तीर्णतेतून वाट काढावी तसं.
तद्दिनेनातिवाह्याहं प्राप्तवाञ् जङ्गलं महत् । अस्ताद्रिसानुं खिन्नः खं शून्यं भ्रान्त्वेव भास्करः
तो दिवस कसा तरी काढून, मी थकून मोठ्या रखरखीत प्रदेशात पोहोचलो—जणू सूर्य आकाशात भटकून शेवटी पश्चिमेकडील डोंगरशिखरावर पोहोचतो तसा.
जम्बूकदम्बप्रायेषु कलालापाः पतत्रिणः । यत्र स्फुरन्ति षण्डेषु पान्थानाम् इव बन्धवः
जांभूळ आणि कदंबाच्या दाट झाडीत पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकू येतो, जसा वाटसरू आपल्या मित्रांमध्ये गप्पा मारतात.
यत्र शष्पशिखाश्रेण्यो दृश्यन्ते ऽविरलास् स्थले । कदर्थलक्ष्म्या जिह्मस्य हृदीवानन्दवृत्तयः
तेथे जमिनीवर गवताच्या पात्यांच्या सलग ओळी दिसतात, जशा चंचल नशिबाने लाभलेल्या माणसाच्या वाकड्या मनातील क्षणिक आनंदासारख्या.
पूर्वाद् अरण्याद् अरसात् तद् धि किञ्चित् सुखावहम् । अत्यन्तदुःखान् मरणाद् वरं व्याधिर् हि जन्तुषु
आधीच्या जंगलापेक्षा हे ठिकाण थोडं सुखद आहे; कारण प्राण्यांसाठी आजार हा मृत्यूच्या अत्यंत दुःखापेक्षा बरा असतो.