अथैनं परिपप्रच्छुः पुरोगा मन्त्रिणस् तथा । प्रलयोल्लाससन्त्रस्तं मार्काण्डेयम् इवामराः
मग त्याचे मुख्य मंत्रीही त्याला विचारू लागले, जसे प्रलयाच्या गोंधळामुळे घाबरलेल्या मार्कंडेयाला देवांनी विचारले होते.
त्वयीत्थं संस्थिते देव वयम् अत्यन्तम् आकुलाः । अभेद्यम् अपि भिन्दन्ति निर्निमित्तभ्रमा मनः
देवा, तुला अशा अवस्थेत पाहून आम्ही फारच व्याकुळ झालो आहोत. कारण, जे मन कधीही ढळत नाही, तेही कधीमधी कारण नसताना गोंधळून जाते.
आपातरमणीयेषु पर्यन्तविरसेषु च । भोगेष्व् इव विकल्पेषु केषु ते लुठितं मनः
जे सुख सुरुवातीला गोड वाटतात पण शेवटी फिकट होतात, आणि जेथे वेगवेगळ्या भोगांमध्ये मन भरकटते, अशा ठिकाणी तुझे मन कुठे कुठे फिरले आहे?
सततोदारवृत्तासु कथासु परिशीलितम् । मनस् ते निर्मलं कस्मात् सम्भ्रमेषु निमज्जति
सतत उत्तम आणि उदात्त गोष्टींमध्ये रमणारे, शुद्ध झालेले तुझे मन असे असताना, ते आता गोंधळात का बुडते आहे?
तुच्छालम्बनम् आलूनविशीर्णं लोकवृत्तिषु । मनो मोहम् उपादत्ते न महत्त्वविजृम्भितम्
जेव्हा मन क्षुल्लक आणि तुटपुंज्या आधारांवर टिकते, आणि जगातील व्यवहारात गुंतते, तेव्हा ते भ्रमात पडते; मोठेपणात ते कधीच फुलत नाही.
सातत्येन हि यैवास्य मनसो वृत्तिर् उत्थिता । शरीरमदमत्तासु ताम् एवानुविधावति
जो मनाचा कल नेहमीच त्याच्याकडे असतो, त्याचाच मागे गर्वाने भरलेले शरीरही लागते.
अतुच्छालम्बनं शुद्धं प्रबुद्धं गुणहारि च । तवापि हि मनश् चित्रम् आलूनम् इव लक्ष्यते
तुझे मनसुद्धा फारच विलक्षण दिसते—ते निष्कलंक, शुद्ध, जागृत आणि गुणांनी मन मोहून टाकणारे आहे, आणि ते क्षुल्लक गोष्टींवर आधारलेले नाही.
अनभ्यस्तविवेकं हि देशकालवशानुगम् । मन्त्रौषधवशं याति मनो नोदारवृत्तिमत्
ज्याने विवेकाचा सराव केलेला नाही, असे मन देश-कालाच्या प्रभावाखाली येते आणि मंत्र किंवा औषधांच्या अधीन होते; पण जे मन उच्च प्रवृत्तीचे आहे, ते तसे होत नाही.
नित्यम् आत्तविवेकस्य कथम् आलूनशीर्णता । दुनोति विततं चेतो वात्येव विबुधाचलम्
ज्याच्याकडे नेहमी विवेक असतो, त्याच्या मनात कधीच दोष किंवा कमतरता येत नाही. जसे मोठा डोंगर वाऱ्याने हलत नाही, तसे विशाल मनही अस्थिर होत नाही.
इति जातासु गीर्ष्व् अस्य भूपतेः कान्तिर् आननम् । भूषयाम् आस शीतांशुं मासान्त इव पूर्णता
या शब्दांनी उमटताच त्या राजाच्या चेहऱ्यावर तेज चमकलं, जणू महिन्याच्या अखेरीस चंद्र पूर्णपणे उजळून निघतो.
रराज राजा साश्चर्यम् उन्मीलितविलोचनः । गते हिमर्तौ प्रोल्लासिपुष्पौघ इव माधवः
राजा आश्चर्यचकित होऊन, डोळे मोठे करून तसाच तेजस्वी दिसत होता, जणू हिम ऋतू संपल्यावर वसंतात फुलांची उधळण होते.
अथातिसम्भ्रमाश्चर्यखिन्नस्मितमुखो बभौ । आसन्नमृत्युम् आलोक्य राहुम् इन्दुर् इवाम्बरे
मग तो राजा आश्चर्याने थकलेला आणि हलकंसं हसणारा दिसत होता, जणू आकाशात राहू जवळ येताना चंद्र त्याच्याकडे पाहतोय.
ऐन्द्रजालिकम् आलोक्य प्रोवाचाथ हसन्न् इव । बभ्रुं हिंसात्मकं दृष्ट्वा सर्परूपीव तक्षकः
त्या जादूगाराचे खेळ पाहून, तो राजा जणू हसतच बोलू लागला, जसा एखादा सर्प हिंसक तपकिरी सापाला पाहून त्याच्याशी बोलतो.
जाल्म जालं जटालेन किम् एतद् भवता कृतम् । मीनस्पन्दाप्रसन्नो ऽब्धिः क्षणाद् एति प्रसन्नताम्
अरे दुष्टा, तुझ्या जटांनी हे कोणते जाळे विणलेस? मासे फडफडल्यामुळे समुद्र अस्वस्थ होतो, पण क्षणातच पुन्हा शांत होतो.
चित्रं चित्रा हि देवस्य पदार्थशतशक्तयः । सुशक्तम् अपि मे चित्तम् आभिर् मोहे निवेशितम्
देवाच्या या असंख्य वस्तूंच्या शक्ती किती अद्भुत आणि वेगवेगळ्या आहेत! माझे मनही, कितीही बळकट असले तरी, त्यांच्यामुळे मोहात पडते.
क्व वयं लोकपर्यायवृत्तान्तपरिदेविनः । क्व मनोमोहदायिन्यो वितताः प्राकृतापदः
हे जगाच्या घडामोडींवर हळहळणारे आपण कुठे, आणि मनाला गोंधळात टाकणाऱ्या या नैसर्गिक आपत्ती कुठे!
अप्य् अभ्यस्तमहाज्ञानं मनस् तिष्ठति देहके । कदाचिन् मोहम् आदत्ते क्षणं मतिमताम् अपि
महान ज्ञान शिकलेले मनही, जेव्हा शरीरात असते, तेव्हा कधी कधी क्षणभर जरी का होईना, पण शहाण्यांनाही मोहाच्या तावडीत सापडते.
इदम् आश्चर्यम् आख्यानं शृणुताथ सभासदः । मम शाम्बरिकेणेह यन् मुहूर्तं प्रदर्शितम्
मित्रांनो, आता हे अद्भुत गोष्ट ऐका—शांबरिक जादूने मला इथे एक क्षण दाखवलेले जे काही आहे, ते सांगतो.
दृष्टवान् अहम् एतस्मिन् बह्वीः कार्यदशाश् चलाः । मुहूर्ते प्रोत्थितध्वस्तशक्रास् सृष्टीर् इवाब्जजः
त्या एका क्षणात मी अनेक बदलत्या घडामोडी पाहिल्या—जणू ब्रह्मदेवाने, इंद्राची सत्ता संपली की, क्षणात नव्या सृष्टी निर्माण केल्या आणि नष्ट केल्या, तसं.
इत्य् उक्त्वोन्मुखनेत्रेषु सभ्येषु स हसन्न् इव । राजा वर्णयितुं चित्रं वृत्तान्तम् उपचक्रमे
असं म्हणून, सभेतील सगळ्यांचे डोळे आपल्याकडे लागलेले पाहून, राजा हलकंसं हसत, ती अद्भुत कथा सांगायला सुरुवात करतो.
इह विविधपदार्थसङ्कुलायां ह्रदनदपर्वतपत्तनाकुलायाम् । कुलशिखरिसमुद्रसङ्कटायां भुवि विभवावलितो ऽस्त्य् अयं प्रदेशः
या पृथ्वीवर, जिथे अनेक वस्तूंची गर्दी आहे, तलाव, नद्या, डोंगर, शहरं, शिखरं आणि समुद्र एकत्र आहेत, तिथे समृद्धीने सजलेला असा एक भाग आहे.
अस्ति तावद् अयं देशो नानावननदीयुतः । वसुधामण्डलस्यास्य सहोदर इवानुजः
सुरेख अशा अनेक वनांनी आणि नद्यांनी नटलेली ही भूमी आहे, जणू पृथ्वीच्या या गोलाचा लहान भाऊच.
अस्मिंश् चायम् अहम् राजा पौराभिमतवृत्तिमान् । इन्द्रस् स्वर्ग इवास्यां तु सभायाम् अद्य संस्थितः
इथे मी राजा आहे, नगरवासियांच्या इच्छेनुसार वागत असतो, जसं इंद्र आपल्या सभेत स्वर्गात विराजमान असतो.
यावद् अभ्यागतो दूरात् कश्चिच् छाम्बरिकस् त्व् अयम् । रसातलाद् अभ्युत्थितो मायी मय इव स्वयम्
मग कुठूनतरी दूरवरून शांबरिक नावाचा एकजण आला—तो जणू पाताळातून वर आला असावा, मायासारखा मायावी वाटत होता.
अनेन भ्रामितैषेह पिञ्छिका राजिराजिता । कल्पान्तपवनाभ्रेण शक्रचापलता यथा
त्याने इथे हे मोरपिसाचे काठी फिरवली, तिची रेषा उजळून गेली, जणू कल्पांताच्या वाऱ्याने हलणारी इंद्राची वीजच.
आलोक्यैताम् अहं लोलाम् अस्याश्वस्य पुरस्स्थितेः । पृष्ठम् आरूढवान् एक आत्मना भ्रान्तमानसः
घोड्याच्या पुढे ठेवलेली ही अस्थिर वस्तू पाहून, माझे मन गोंधळलेले असताना मी एकटाच तिच्या पाठीवर बसलो.
ततो ऽद्रिं प्रलयक्षुब्धं पुष्करावर्तको यथा । तथा चलन्तं चलितस् स्वश्वम् आरूढवान् अहम्
मग जसा प्रलयाच्या वादळात एखादा डोंगर हलतो, तसाच अस्थिर झालेल्या माझ्या घोड्यावर मी चढलो.
गन्तुं प्रवृत्तो मृगयाम् एको ऽहम् अथ रंहसा । उर्वराम् इव निर्भेत्तुं कल्लोलः प्रलयाम्बुधेः
मी एकटाच वेगाने शिकार करण्यासाठी निघालो, जणू प्रलयाच्या समुद्रातील लाट जमिनीवर आदळायला धावते तसा.
तेनानिलविलोलेन दूरं नीतो ऽस्मि वाजिना । भोगाभ्यासजडेनाज्ञो मुग्धस् स्वमनसा यथा
त्या वाऱ्याने हलवलेल्या घोड्यावर बसून मी फार दूर गेलो, जसा सुखाच्या सवयीने जड झालेला आणि अज्ञानाने गोंधळलेला माणूस स्वतःच्या मनाने भरकटतो तसा.
अकिञ्चनमनश्शून्यं स्त्रीचित्तम् इव दुर्भगम् । ततः प्रलयनिर्दग्धजगदास्पदभीषणम्
माझं मन अगदी रिकामं आणि दरिद्री होतं, जणू एखाद्या दुर्दैवी स्त्रीचं हृदयच. आणि जसं प्रलयाने जळून गेलेल्या जगाचं भयाण ठिकाण असतं, तसं ते मन भेसूर वाटत होतं.