अश्वो ऽयम् अस्मत्प्रभुणा प्रभो सम्प्रहितस् त्वयि । राजते हि पदार्थश्रीर् महताम् अर्पणाच् छुभा
हे प्रभो, हा घोडा माझ्या स्वामीने तुमच्यासाठी पाठवला आहे; मोठ्या लोकांनी दिलेल्या वस्तूंमुळे त्या वस्तूंची शोभा अधिकच वाढते.
इत्य् उक्तवति तस्मिंस् तु प्रत्युवाचैन्द्रजालिकः । जलदस्तनिते शान्ते चातको भूधरं यथा
त्याने असे बोलल्यावर, जादूगाराने उत्तर दिले, जणू मेघांचा गडगडाट थांबल्यावर चातक पक्षी डोंगराकडे पाहतो तसा.
सदश्वम् एनम् आरुह्य भुवनं विहर प्रभो । स्वप्रतापाहितानल्पशोभाम् उर्वीं रविर् यथा
हे प्रभो, या उत्तम घोड्यावर बसून साऱ्या जगात विहार करा, जसा सूर्य आपल्या तेजाने पृथ्वीला शोभा आणतो.
अश्वम् आलोकयाम् आस तेनोक्त इति पार्थिवः । निर्ह्रादसूचितं मेघं स मयूर इवोत्सुकः
राजाने जादूगाराच्या शब्दांचा विचार करत घोड्याकडे पाहिले, जसा उत्सुक मोर गडगडणाऱ्या मेघाकडे पाहतो.
अथानिमेषया दृष्ट्या राजा चित्रोपमाकृतिः । बभूवालोकयन्न् अश्वं लिपिकर्मार्पितोपमम्
नंतर, न हलणाऱ्या डोळ्यांनी, चित्रासारखी अद्भुत मूर्ती असलेला राजा त्या घोड्याकडे पाहत उभा राहिला, जणू तो एखाद्या चित्रात रंगवलेला आहे.
क्षणम् आलोक्य पिञ्छाश्वौ तस्थौ स स्थगितेक्षणः । दृष्टक्षुब्धसमुद्राद्रिर् भीरुर् एकतरो यथा
क्षणभर त्या पिसासारख्या शेपटीच्या घोड्याकडे पाहून तो स्तब्ध उभा राहिला, डोळे खाली घालून, जणू काही वादळी समुद्रासमोर भीतीने थिजलेला डोंगर.
तस्थौ मुहूर्तयुग्मं तु ध्यानासक्त इवात्मनि । वीतरागो मुनिर् बुद्धः परानन्द इव स्थितः
तो दोन क्षण तिथेच उभा राहिला, जणू स्वतःच्या ध्यानात मग्न झाला होता, कामनारहित ऋषीसारखा, किंवा परमआनंदात स्थिर झालेल्या बुद्धासारखा.
बोधितः केनचिन् नासौ स्वप्रतापजितोर्जितः । भयात् काम् अप्य् अयं भूपश् चिन्तां चिन्तयतीति ह
कोणाच्याही बोलावण्यावर तो हलला नाही, कारण तो स्वतःच्या तेजाने जिंकला गेला होता; कदाचित भीतीमुळे हा राजा चिंता करत हरवून गेला असावा.
बभूवुः केवलं तत्र निस्स्पन्दसितचामराः । चामरिण्यो हि शर्वर्यस् स्तम्भितेन्दुकरा इव
तिथे फक्त चामर शांतपणे स्तब्ध झाले होते, जणू रात्रच थिजून गेली आहे, किंवा चंद्राच्या हातांसारखी हालचाल थांबली आहे.
विरेजुर् विस्मयापूर्णा निस्स्पन्दास् ते सभासदः । निस्स्पन्दकिञ्जल्कदलाः पद्माः पङ्ककृता इव
सभागृहात बसलेले लोक आश्चर्याने भारावून, एकदम स्तब्ध झाले होते. जणू काही चिखलामुळे कमळाच्या पाकळ्या हलू शकत नाहीत, तशी त्यांची स्थिती झाली होती.
प्रशशाम सभास्थाने जनकोलाहलश् शनैः । प्रशान्तप्रावृषो व्योम्नस् साम्भोदम् इव गर्जितम्
सभागृहातील लोकांचा गोंधळ हळूहळू शांत झाला, जसा पावसाळा संपल्यानंतर आकाशातील मेघांचा गडगडाट थांबतो.
सन्देहसागरोन्मग्ना जग्मुश् चिन्तां सुमन्त्रिणः । विषीदति गदापाणाव् असुराजाव् इवामराः
शहाण्या मंत्र्यांच्या मनात शंका आणि चिंता दाटून आल्या, जणू गदाधारी असुरराजा निराश झाला की देवतांच्याही मनात भीती दाटते.
विततविस्मयजिह्मतया तया जनतया भवमोहनिषण्णया । स्तिमितचक्षुषि भूमिपतौ स्थिते मुकुलिताब्जवनस्य धृता द्युतिः
आश्चर्याने व भवमोहाने वाकलेल्या लोकांमध्ये, राजाही स्थिर नजरेने बसला होता. त्या वेळी जणू कमळाच्या बागेची शोभा फिकट झाली होती.
मुहूर्तद्वितयेनाथ बोधम् आप महीपतिः । प्रावृषेण्याम्बुनिर्मुक्तम् अम्भोरुहम् इवोत्तमम्
दोन क्षणांत राजा शुद्धीवर आला, जसा पावसाळ्यातील पाण्यातून बाहेर पडलेला सुंदर कमळ उमलतो.
आसनात् साङ्गदोत्तंसः प्रबुद्धो ऽसाव् अकम्पत । सवनाभोगशृङ्गाग्रो भूकम्प इव पर्वतः
हातात कडे आणि डोक्यावर अलंकार असलेला तो राजा जागा झाला, आणि आसनावरून उठताना थरथर कापू लागला, जसा वनांनी वेढलेला डोंगर भूकंपात हलतो.
बभाव् अर्धप्रबुद्धो ऽसाव् आसने परिकम्पितः । विक्षुब्ध इव पातालावरणे मन्दराचलः
तो अर्धवट शुद्धीत, आपल्या आसनावर बसलेला, थरथरत होता, जसा पाताळात गडबड झाली की मंदार पर्वत हलतो.
पतन्तं धारयाम् आसुस् तं पुरोगा नृपं भुजैः । मेरुं प्रलयविक्षुब्धं कुलशैलास् तटैर् इव
राजा कोसळू लागला तेव्हा त्याच्या सेवकांनी त्याला हातांनी सावरले, जसे प्रलयाच्या गोंधळात मेरू पर्वताला शेजारच्या डोंगरांच्या कड्या आधार देतात.
पुरोगैर् धार्यमाणो ऽसौ पर्याकुलमतिर् नृपः । वीचिविक्षोभितस्येन्दोर् बभार वदने श्रियम्
आपल्या सेवकांच्या आधाराने तो राजा, ज्याचे मन फारच अस्वस्थ झाले होते, त्याच्या चेहऱ्यावर लाटांनी हलवलेल्या चंद्रासारखा तेज दिसत होता.
को ऽयं प्रदेशः कस्येयं सभेति स नृपश् शनैः । दध्वान मज्जदम्भोजकोशस्थ इव षट्पदः
‘हा कोणता प्रदेश आहे? ही सभा कुणाची आहे?’ असे तो राजा हळूहळू विचार करू लागला, जणू एखादा मधमाशी कमळाच्या पाकळीत अडकून कुठे बसावे हे ठरत नाही तशी.
अथोवाच सभा देव किम् एतद् इति सादरम् । रणन्मधुकरी भानुं दृष्टराहुम् इवाब्जिनी
मग सभेतील लोकांनी आदराने त्या राजाला विचारले, ‘देवा, हे काय आहे?’ जणू गुंजारव करणारी मधमाशी सूर्याला विचारते किंवा कमळ सूर्यग्रहणानंतर सूर्याकडे पाहते तशी.
अथैनं परिपप्रच्छुः पुरोगा मन्त्रिणस् तथा । प्रलयोल्लाससन्त्रस्तं मार्काण्डेयम् इवामराः
मग त्याचे मुख्य मंत्रीही त्याला विचारू लागले, जसे प्रलयाच्या गोंधळामुळे घाबरलेल्या मार्कंडेयाला देवांनी विचारले होते.
त्वयीत्थं संस्थिते देव वयम् अत्यन्तम् आकुलाः । अभेद्यम् अपि भिन्दन्ति निर्निमित्तभ्रमा मनः
देवा, तुला अशा अवस्थेत पाहून आम्ही फारच व्याकुळ झालो आहोत. कारण, जे मन कधीही ढळत नाही, तेही कधीमधी कारण नसताना गोंधळून जाते.
आपातरमणीयेषु पर्यन्तविरसेषु च । भोगेष्व् इव विकल्पेषु केषु ते लुठितं मनः
जे सुख सुरुवातीला गोड वाटतात पण शेवटी फिकट होतात, आणि जेथे वेगवेगळ्या भोगांमध्ये मन भरकटते, अशा ठिकाणी तुझे मन कुठे कुठे फिरले आहे?
सततोदारवृत्तासु कथासु परिशीलितम् । मनस् ते निर्मलं कस्मात् सम्भ्रमेषु निमज्जति
सतत उत्तम आणि उदात्त गोष्टींमध्ये रमणारे, शुद्ध झालेले तुझे मन असे असताना, ते आता गोंधळात का बुडते आहे?
तुच्छालम्बनम् आलूनविशीर्णं लोकवृत्तिषु । मनो मोहम् उपादत्ते न महत्त्वविजृम्भितम्
जेव्हा मन क्षुल्लक आणि तुटपुंज्या आधारांवर टिकते, आणि जगातील व्यवहारात गुंतते, तेव्हा ते भ्रमात पडते; मोठेपणात ते कधीच फुलत नाही.
सातत्येन हि यैवास्य मनसो वृत्तिर् उत्थिता । शरीरमदमत्तासु ताम् एवानुविधावति
जो मनाचा कल नेहमीच त्याच्याकडे असतो, त्याचाच मागे गर्वाने भरलेले शरीरही लागते.
अतुच्छालम्बनं शुद्धं प्रबुद्धं गुणहारि च । तवापि हि मनश् चित्रम् आलूनम् इव लक्ष्यते
तुझे मनसुद्धा फारच विलक्षण दिसते—ते निष्कलंक, शुद्ध, जागृत आणि गुणांनी मन मोहून टाकणारे आहे, आणि ते क्षुल्लक गोष्टींवर आधारलेले नाही.
अनभ्यस्तविवेकं हि देशकालवशानुगम् । मन्त्रौषधवशं याति मनो नोदारवृत्तिमत्
ज्याने विवेकाचा सराव केलेला नाही, असे मन देश-कालाच्या प्रभावाखाली येते आणि मंत्र किंवा औषधांच्या अधीन होते; पण जे मन उच्च प्रवृत्तीचे आहे, ते तसे होत नाही.
नित्यम् आत्तविवेकस्य कथम् आलूनशीर्णता । दुनोति विततं चेतो वात्येव विबुधाचलम्
ज्याच्याकडे नेहमी विवेक असतो, त्याच्या मनात कधीच दोष किंवा कमतरता येत नाही. जसे मोठा डोंगर वाऱ्याने हलत नाही, तसे विशाल मनही अस्थिर होत नाही.
इति जातासु गीर्ष्व् अस्य भूपतेः कान्तिर् आननम् । भूषयाम् आस शीतांशुं मासान्त इव पूर्णता
या शब्दांनी उमटताच त्या राजाच्या चेहऱ्यावर तेज चमकलं, जणू महिन्याच्या अखेरीस चंद्र पूर्णपणे उजळून निघतो.