यस्य स्वस्सुन्दरीगीता लोकपालचिरश्रुताः । विरिञ्चहंसैर् ध्वन्यन्ते स्वाभ्यासाद् गुणगीतयः
त्याच्या स्वतःच्या सुंदर स्त्रियांनी गायलेली गाणी, जी लोकपालांमध्ये प्रसिद्ध आहेत, तीच गाणी ब्रह्मदेवाच्या हंसांनी वारंवार गुणगुणली जातात.
स्वप्नेष्व् अपि न सामान्या यस्योदारचमत्कृतेः । राम दृष्टाश् श्रुता वापि दैन्यदोषमरीचयः
हे राम, ज्याच्या उदार आणि अद्भुत कर्तृत्वामुळे त्याच्यात दुःखाचा लवलेशही नाही, अगदी स्वप्नातसुद्धा त्याला दुःखाचा किंवा दैन्याचा स्पर्श होत नाही, ना तो कधी पाहिला, ना ऐकला.
जिह्मतां यो न जानाति न दृष्टा येन गृध्नुता । उदारता येन धृता ब्रह्मणेवाक्षमालिका
जो वाकडेपणा ओळखत नाही, ज्याने कधी लोभ पाहिला नाही, ज्याची उदारता ब्रह्मदेवाच्या जपमाळेसारखी नेहमीच दृढ असते.
दिनाष्टभाग आकाश आगते दिवसाधिपे । कदाचित् स सभास्थाने सिंहासनगतो ऽभवत्
दिवसाच्या आठव्या भागात, सूर्य येताच, तो कधी कधी सभागृहात सिंहासनावर बसलेला असे.
सुखोपविष्टे तत्रास्मिन् राजनीन्दाव् इवाम्बरे । प्रविशन्तीषु सामन्तसेनासु च ससम्भ्रमम्
तो तेथे सुखाने बसलेला असताना, जणू आकाशातील चंद्रासारखा, तेव्हा सरदारांच्या सैन्यांनी आनंदाने आणि उत्साहाने सभागृहात प्रवेश केला.
गायन्तीष्व् अथ कान्तासु सूपविष्टेषु राजसु । मनोहरति साह्लादे वीणावंशकलारवे
प्रिय स्त्रिया गाणी गात असताना आणि राजे आरामात बसले असताना, वीणा आणि बासरीच्या गोड व आनंददायक सुरांनी सर्वांचं मन मोहून टाकलं.
चारुचामरहस्तासु सविलासासु राजनि । देवासुरगुरुप्रख्ये विश्रान्ते मन्त्रिमण्डले
राणी सुंदर चामर हातात घेऊन हसतखेळत उभी होती, आणि देव-दानवांच्या गुरूंसारखे विद्वान मंत्री सभेत शांतपणे बसले होते.
प्रस्तुतेषु प्रकृष्टेषु राजकार्येषु मन्त्रिभिः । प्रोक्तासु देशवार्तासु निपुणैश् चारतन्त्रिभिः
मंत्री महत्त्वाची राजकारणाची कामं कुशलतेने बोलत होते, आणि चतुर गुप्तहेर देशातील बातम्या सांगत होते.
इतिहासमये पुण्ये वाच्यमाने च पुस्तके । पठत्सु च स्तुतीः पुण्याः पुरःप्रह्वेषु वन्दिषु
पवित्र इतिहास वाचण्याचा शुभ काळ आला असता, ग्रंथ वाचले जात होते आणि वंदक राजापुढे नतमस्तक होऊन पुण्यश्लोक स्तुती गात होते.
सभां विवेश साटोपः कश्चित् ताम् ऐन्द्रजालिकः । वर्षणाहितसंरम्भो वसुधाम् इव वारिदः
मग गर्वाने भरलेला एक जादूगार सभेत आला, जसा पावसाळ्यातील मेघ पृथ्वीवर पाऊस पाडायला उत्सुक असतो.
स ननाम महीपालं शिखरोदारकन्धरम् । पादोपान्तगतः कान्तं शैलं फलतरुर् यथा
तो राजाच्या पायाजवळ उभा राहून, डोंगराच्या शिखरासारख्या उंच मान असलेल्या राजाला, जसा फळांनी लगडलेला वृक्ष सुंदर डोंगरासमोर वाकतो तसा, वाकून नमस्कार केला.
सच्छायस्योन्नतांसस्य फलिनः पुष्पधारिणः । संविवेश पुरो राज्ञस् तरोर् अग्रे कपिर् यथा
छायायुक्त, उंच फांद्या, फुले आणि फळांनी भरलेल्या झाडासमोर माकड जसे येते, तसे तो राजासमोर जाऊन उभा राहिला.
चपलो लम्पटो ऽर्थानां सामोदसुखमारुतम् । उवाचोत्कन्धरं भूपं स पद्मम् इव षट्पदः
पुरस्कारांची लालसा असलेला आणि चंचल मनाचा तो, आनंददायक वाऱ्यात कमळाजवळ गुणगुणणाऱ्या मधमाशीसारखा, उंच मान असलेल्या राजाला बोलू लागला.
विलोकय विभो तावद् एकाम् इह खरोलिकाम् । पीठस्थ एव साश्चर्यां व्योम्नश् चन्द्र इवावनिम्
हे प्रभो, इथे एकच सोंगटं पाहा, जे पाटावर ठेवलेलं असतानाही आश्चर्यकारक वाटतं, जसं आकाशातून पृथ्वीवर पडलेला चंद्र.
इत्य् उक्त्वा भ्रमिता तेन पिञ्छिका भ्रमदायिनी । नानाविरचनाबीजं मायेव परमात्मना
असं म्हणून त्याने ती सोंगटं फिरवणारी काठी फिरवली, जणू परमात्म्यानेच मायेप्रमाणे अनेक सृष्टींचं बीज फिरवलं.
तां ददर्श महीपालस् तेजोरेखाविराजिताम् । शक्रस् सुरविमानस्थस् स्वकार्मुकलताम् इव
राजाने ते सोंगटं तेजाच्या रेषेने उजळलेलं पाहिलं, जसं इंद्राने आपल्या विमानात उभं राहून धनुष्य हातात घेतलं असावं.
सभां सैन्धवसामन्तो विवेशास्मिन् क्षणे तदा । तारापतिकराकीर्णां व्योमवीथीम् इवाम्बुदः
त्याच क्षणी राजा आणि त्याचे सिंधू देशाचे सरदार सभेत शिरले, जसं ढग ताऱ्यांनी आणि ग्रहांनी भरलेल्या आकाशमार्गात शिरतो.
तं चैवानुजगामाश्वश् शस्यः परमवेगवान् । देवलोकोन्मुखस् त्व् अब्धेश् शक्रम् उच्चैश्श्रवा इव
तो उत्तम आणि वेगवान घोडा त्याच्या मागे गेला, जणू काही तो देवांच्या लोकात जाण्याचा निर्धार करूनच निघाला आहे, जसा उच्छैःश्रवा इंद्राच्या मागे जातो.
स तम् अश्वम् उपादाय पार्थिवं समुवाच ह । सोच्चैश्श्रवा इव क्षीरसागरो मरुतां पतिम्
तो घोडा घेऊन त्याने राजाला संबोधले, जसे उच्छैःश्रवा असलेला क्षीरसागर वायूंच्या अधिपती इंद्राशी बोलतो.
इदम् उच्चैश्श्रवःप्रख्यं हयरत्नं महीपते । जवे जयनशीले तु मूर्तिमान् इव मारुतः
राजन, हा उच्छैःश्रवासारखा घोड्यांमधला रत्न आहे, वेगात आणि विजयात तो जणू मूर्तिमंत वारा आहे.
अश्वो ऽयम् अस्मत्प्रभुणा प्रभो सम्प्रहितस् त्वयि । राजते हि पदार्थश्रीर् महताम् अर्पणाच् छुभा
हे प्रभो, हा घोडा माझ्या स्वामीने तुमच्यासाठी पाठवला आहे; मोठ्या लोकांनी दिलेल्या वस्तूंमुळे त्या वस्तूंची शोभा अधिकच वाढते.
इत्य् उक्तवति तस्मिंस् तु प्रत्युवाचैन्द्रजालिकः । जलदस्तनिते शान्ते चातको भूधरं यथा
त्याने असे बोलल्यावर, जादूगाराने उत्तर दिले, जणू मेघांचा गडगडाट थांबल्यावर चातक पक्षी डोंगराकडे पाहतो तसा.
सदश्वम् एनम् आरुह्य भुवनं विहर प्रभो । स्वप्रतापाहितानल्पशोभाम् उर्वीं रविर् यथा
हे प्रभो, या उत्तम घोड्यावर बसून साऱ्या जगात विहार करा, जसा सूर्य आपल्या तेजाने पृथ्वीला शोभा आणतो.
अश्वम् आलोकयाम् आस तेनोक्त इति पार्थिवः । निर्ह्रादसूचितं मेघं स मयूर इवोत्सुकः
राजाने जादूगाराच्या शब्दांचा विचार करत घोड्याकडे पाहिले, जसा उत्सुक मोर गडगडणाऱ्या मेघाकडे पाहतो.
अथानिमेषया दृष्ट्या राजा चित्रोपमाकृतिः । बभूवालोकयन्न् अश्वं लिपिकर्मार्पितोपमम्
नंतर, न हलणाऱ्या डोळ्यांनी, चित्रासारखी अद्भुत मूर्ती असलेला राजा त्या घोड्याकडे पाहत उभा राहिला, जणू तो एखाद्या चित्रात रंगवलेला आहे.
क्षणम् आलोक्य पिञ्छाश्वौ तस्थौ स स्थगितेक्षणः । दृष्टक्षुब्धसमुद्राद्रिर् भीरुर् एकतरो यथा
क्षणभर त्या पिसासारख्या शेपटीच्या घोड्याकडे पाहून तो स्तब्ध उभा राहिला, डोळे खाली घालून, जणू काही वादळी समुद्रासमोर भीतीने थिजलेला डोंगर.
तस्थौ मुहूर्तयुग्मं तु ध्यानासक्त इवात्मनि । वीतरागो मुनिर् बुद्धः परानन्द इव स्थितः
तो दोन क्षण तिथेच उभा राहिला, जणू स्वतःच्या ध्यानात मग्न झाला होता, कामनारहित ऋषीसारखा, किंवा परमआनंदात स्थिर झालेल्या बुद्धासारखा.
बोधितः केनचिन् नासौ स्वप्रतापजितोर्जितः । भयात् काम् अप्य् अयं भूपश् चिन्तां चिन्तयतीति ह
कोणाच्याही बोलावण्यावर तो हलला नाही, कारण तो स्वतःच्या तेजाने जिंकला गेला होता; कदाचित भीतीमुळे हा राजा चिंता करत हरवून गेला असावा.
बभूवुः केवलं तत्र निस्स्पन्दसितचामराः । चामरिण्यो हि शर्वर्यस् स्तम्भितेन्दुकरा इव
तिथे फक्त चामर शांतपणे स्तब्ध झाले होते, जणू रात्रच थिजून गेली आहे, किंवा चंद्राच्या हातांसारखी हालचाल थांबली आहे.
विरेजुर् विस्मयापूर्णा निस्स्पन्दास् ते सभासदः । निस्स्पन्दकिञ्जल्कदलाः पद्माः पङ्ककृता इव
सभागृहात बसलेले लोक आश्चर्याने भारावून, एकदम स्तब्ध झाले होते. जणू काही चिखलामुळे कमळाच्या पाकळ्या हलू शकत नाहीत, तशी त्यांची स्थिती झाली होती.