सारसारवसंरम्भरणत्कमलकाननः । तमालपटलानीलगिरिग्रामककुण्डलः
त्या प्रदेशात बगळे आणि सारस पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गजबजलेले कमळांच्या बागा फुलल्या आहेत, आणि गडद तमाळ वृक्षांच्या समूहांनी व निळ्या डोंगरांवरील गावांनी तो परिसर वेढलेला आहे.
विचित्रविहगव्यूहविरावाहितकाकलिः । नदीपरिसरोन्निद्रपारिभद्रद्रुमारुणः
विविध रंगीबेरंगी पक्ष्यांच्या थव्यांच्या गोड आवाजाने आसमंत भरून गेला आहे, आणि नदीच्या काठावर झोपलेल्या पारिभद्र झाडांच्या लालसर छटेने तो परिसर उजळून निघाला आहे.
गायत्कलमकेदारदारिकाहूतमन्मथः । पुष्पस्थलवलद्वातव्याधूतकुसुमाम्बुदः
बाजरीच्या शेतात गोड गाणी गाणाऱ्या मुलींच्या स्वरांनी प्रेमदेवता आकर्षित होतो, आणि फुलांनी भरलेल्या माळावरून वाहणाऱ्या वाऱ्याने फुलांचे ढग सर्वत्र उडवले जातात.
दरीगृहविनिष्क्रान्तसिद्धचारणवन्दितः । स्वर्गाद् इव समाहूय लावण्यम् अभिनिर्मितः
सिद्ध आणि दिव्य लोकांमधील फिरणारे, आपल्या घरातून बाहेर पडून, ज्या ठिकाणी आदराने वाकतात, जणू काही स्वर्गातूनच सौंदर्याला बोलावून तेथे घडवले आहे, असे ते स्थान आहे.
गायत्किन्नरपर्यन्तकदलीषण्डमण्डितः । मन्दानिलबलोद्धूतपुष्पोपवनपाण्डुरः
त्या ठिकाणी किन्नर जोडपी गात असलेल्या केळीच्या बागांनी आणि मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या फुलांच्या बागांनी ते स्थान सजलेले असून, त्या बागांचा रंग फिकट दिसतो.
तत्रास्ति लवणो नाम राजा परमधार्मिकः । हरिश्चन्द्रकुलोद्भूतो भूमाव् इव दिवाकरः
त्या ठिकाणी लवण नावाचा एक अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा राज्य करतो, जो हरिश्चंद्राच्या वंशात जन्मलेला असून, पृथ्वीवर सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे.
यद्यशःकुसुमोत्तंसपाण्डुरस्कन्धमण्डलाः । तत्र शैला विराजन्ते हराः प्रोद्धूलिता इव
तेथे पर्वत असे भासतात की जणू त्या राजाच्या कीर्तीच्या फुलांच्या हारांनी त्यांच्या खांद्यांवर पांढरेपणा पसरला आहे, आणि जणू हराच्या शिखरांना हलवून सजवले आहे.
कृपाणशकलोत्कृत्तनिश्शेषारातिमण्डलात् । अरातिलोकः प्राप्नोति यदनुस्मरणाज् ज्वरम्
ज्याच्या सर्व शत्रूंना गवताच्या काडीसारखं पूर्णपणे नष्ट केलं आहे, त्याच्या आठवणीनेही शत्रू नसलेल्यांना ताप येतो.
यस्योदारसमारम्भम् आर्यलोकानुपालनम् । चरितं संस्मरिष्यन्ति हरेर् इव चिरं जनाः
ज्याच्या कृती मोठ्या मनाने केलेल्या असतात आणि जो सज्जनांचं रक्षण करतो, त्याच्या कर्तृत्वाची लोकं दीर्घकाळ आठवण काढतात, जशी हरिच्या कृत्यांची आठवण ठेवतात.
यस्याप्सरोभिर् अद्रीन्द्रमूर्धस्व् अमरसद्मसु । विकासिपुलकोल्लासं गीयन्ते गुणगीतयः
स्वर्गात, देवांच्या पर्वतशिखरांवर, अप्सरा त्याच्या गुणांची गाणी आनंदाने फुलून गातात.
यस्य स्वस्सुन्दरीगीता लोकपालचिरश्रुताः । विरिञ्चहंसैर् ध्वन्यन्ते स्वाभ्यासाद् गुणगीतयः
त्याच्या स्वतःच्या सुंदर स्त्रियांनी गायलेली गाणी, जी लोकपालांमध्ये प्रसिद्ध आहेत, तीच गाणी ब्रह्मदेवाच्या हंसांनी वारंवार गुणगुणली जातात.
स्वप्नेष्व् अपि न सामान्या यस्योदारचमत्कृतेः । राम दृष्टाश् श्रुता वापि दैन्यदोषमरीचयः
हे राम, ज्याच्या उदार आणि अद्भुत कर्तृत्वामुळे त्याच्यात दुःखाचा लवलेशही नाही, अगदी स्वप्नातसुद्धा त्याला दुःखाचा किंवा दैन्याचा स्पर्श होत नाही, ना तो कधी पाहिला, ना ऐकला.
जिह्मतां यो न जानाति न दृष्टा येन गृध्नुता । उदारता येन धृता ब्रह्मणेवाक्षमालिका
जो वाकडेपणा ओळखत नाही, ज्याने कधी लोभ पाहिला नाही, ज्याची उदारता ब्रह्मदेवाच्या जपमाळेसारखी नेहमीच दृढ असते.
दिनाष्टभाग आकाश आगते दिवसाधिपे । कदाचित् स सभास्थाने सिंहासनगतो ऽभवत्
दिवसाच्या आठव्या भागात, सूर्य येताच, तो कधी कधी सभागृहात सिंहासनावर बसलेला असे.
सुखोपविष्टे तत्रास्मिन् राजनीन्दाव् इवाम्बरे । प्रविशन्तीषु सामन्तसेनासु च ससम्भ्रमम्
तो तेथे सुखाने बसलेला असताना, जणू आकाशातील चंद्रासारखा, तेव्हा सरदारांच्या सैन्यांनी आनंदाने आणि उत्साहाने सभागृहात प्रवेश केला.
गायन्तीष्व् अथ कान्तासु सूपविष्टेषु राजसु । मनोहरति साह्लादे वीणावंशकलारवे
प्रिय स्त्रिया गाणी गात असताना आणि राजे आरामात बसले असताना, वीणा आणि बासरीच्या गोड व आनंददायक सुरांनी सर्वांचं मन मोहून टाकलं.
चारुचामरहस्तासु सविलासासु राजनि । देवासुरगुरुप्रख्ये विश्रान्ते मन्त्रिमण्डले
राणी सुंदर चामर हातात घेऊन हसतखेळत उभी होती, आणि देव-दानवांच्या गुरूंसारखे विद्वान मंत्री सभेत शांतपणे बसले होते.
प्रस्तुतेषु प्रकृष्टेषु राजकार्येषु मन्त्रिभिः । प्रोक्तासु देशवार्तासु निपुणैश् चारतन्त्रिभिः
मंत्री महत्त्वाची राजकारणाची कामं कुशलतेने बोलत होते, आणि चतुर गुप्तहेर देशातील बातम्या सांगत होते.
इतिहासमये पुण्ये वाच्यमाने च पुस्तके । पठत्सु च स्तुतीः पुण्याः पुरःप्रह्वेषु वन्दिषु
पवित्र इतिहास वाचण्याचा शुभ काळ आला असता, ग्रंथ वाचले जात होते आणि वंदक राजापुढे नतमस्तक होऊन पुण्यश्लोक स्तुती गात होते.
सभां विवेश साटोपः कश्चित् ताम् ऐन्द्रजालिकः । वर्षणाहितसंरम्भो वसुधाम् इव वारिदः
मग गर्वाने भरलेला एक जादूगार सभेत आला, जसा पावसाळ्यातील मेघ पृथ्वीवर पाऊस पाडायला उत्सुक असतो.
स ननाम महीपालं शिखरोदारकन्धरम् । पादोपान्तगतः कान्तं शैलं फलतरुर् यथा
तो राजाच्या पायाजवळ उभा राहून, डोंगराच्या शिखरासारख्या उंच मान असलेल्या राजाला, जसा फळांनी लगडलेला वृक्ष सुंदर डोंगरासमोर वाकतो तसा, वाकून नमस्कार केला.
सच्छायस्योन्नतांसस्य फलिनः पुष्पधारिणः । संविवेश पुरो राज्ञस् तरोर् अग्रे कपिर् यथा
छायायुक्त, उंच फांद्या, फुले आणि फळांनी भरलेल्या झाडासमोर माकड जसे येते, तसे तो राजासमोर जाऊन उभा राहिला.
चपलो लम्पटो ऽर्थानां सामोदसुखमारुतम् । उवाचोत्कन्धरं भूपं स पद्मम् इव षट्पदः
पुरस्कारांची लालसा असलेला आणि चंचल मनाचा तो, आनंददायक वाऱ्यात कमळाजवळ गुणगुणणाऱ्या मधमाशीसारखा, उंच मान असलेल्या राजाला बोलू लागला.
विलोकय विभो तावद् एकाम् इह खरोलिकाम् । पीठस्थ एव साश्चर्यां व्योम्नश् चन्द्र इवावनिम्
हे प्रभो, इथे एकच सोंगटं पाहा, जे पाटावर ठेवलेलं असतानाही आश्चर्यकारक वाटतं, जसं आकाशातून पृथ्वीवर पडलेला चंद्र.
इत्य् उक्त्वा भ्रमिता तेन पिञ्छिका भ्रमदायिनी । नानाविरचनाबीजं मायेव परमात्मना
असं म्हणून त्याने ती सोंगटं फिरवणारी काठी फिरवली, जणू परमात्म्यानेच मायेप्रमाणे अनेक सृष्टींचं बीज फिरवलं.
तां ददर्श महीपालस् तेजोरेखाविराजिताम् । शक्रस् सुरविमानस्थस् स्वकार्मुकलताम् इव
राजाने ते सोंगटं तेजाच्या रेषेने उजळलेलं पाहिलं, जसं इंद्राने आपल्या विमानात उभं राहून धनुष्य हातात घेतलं असावं.
सभां सैन्धवसामन्तो विवेशास्मिन् क्षणे तदा । तारापतिकराकीर्णां व्योमवीथीम् इवाम्बुदः
त्याच क्षणी राजा आणि त्याचे सिंधू देशाचे सरदार सभेत शिरले, जसं ढग ताऱ्यांनी आणि ग्रहांनी भरलेल्या आकाशमार्गात शिरतो.
तं चैवानुजगामाश्वश् शस्यः परमवेगवान् । देवलोकोन्मुखस् त्व् अब्धेश् शक्रम् उच्चैश्श्रवा इव
तो उत्तम आणि वेगवान घोडा त्याच्या मागे गेला, जणू काही तो देवांच्या लोकात जाण्याचा निर्धार करूनच निघाला आहे, जसा उच्छैःश्रवा इंद्राच्या मागे जातो.
स तम् अश्वम् उपादाय पार्थिवं समुवाच ह । सोच्चैश्श्रवा इव क्षीरसागरो मरुतां पतिम्
तो घोडा घेऊन त्याने राजाला संबोधले, जसे उच्छैःश्रवा असलेला क्षीरसागर वायूंच्या अधिपती इंद्राशी बोलतो.
इदम् उच्चैश्श्रवःप्रख्यं हयरत्नं महीपते । जवे जयनशीले तु मूर्तिमान् इव मारुतः
राजन, हा उच्छैःश्रवासारखा घोड्यांमधला रत्न आहे, वेगात आणि विजयात तो जणू मूर्तिमंत वारा आहे.