देशकालक्रियाद्रव्यशक्तिपर्याकुलीकृतम् । भावाद् भावान्तरं याति लोलत्वान् नटवन् मनः
देश, काळ, कृती, वस्तू आणि शक्ती यांनी वेढलेलं मन, आपल्या चंचलपणामुळे, नटासारखं एक स्थिती सोडून दुसऱ्या स्थितीकडे जातं.
सद् असत्तां नयत्य् आशु सत्तां चासन् नयत्य् अलम् । तादृशान्य् एव चादत्ते सुखदुःखानि भावितम्
हे मन लगेचच असलेल्याला नसलेलं करतं आणि नसलेल्याला असलेलं करतं; आणि ते ज्या सुखदुःखांची कल्पना करतं, तीच सुखदुःखं अनुभवतं.
यथानिश्चयम् आदत्ते यथैव चपलं मनः । हस्तपादादिसङ्घातस् तथा प्रयतते सदा
जसं चंचल मन आपल्या अनिश्चिततेनुसार गोष्टी स्वीकारतं, तसंच हात, पाय आणि इतर इंद्रियेही नेहमी त्याप्रमाणेच वागत असतात.
ततस् सैव क्रिया चित्तसमीहितम् अलं फलम् । क्षणात् प्रयच्छति लता काले सिक्तेव तादृशम्
मग जशी वेलेला योग्य वेळी पाणी घातल्यावर ती लगेच फळ देते, तशीच मनाने जेव्हा एखादी कृती ठरवली जाते, तेव्हा ती कृती लवकरच आपलं फळ देते.
चित्रां क्रीडनकश्रेणीं यथा पङ्काद् गृहे शिशुः । करोत्य् एवं मनो राम विकल्पात् कुरुते जगत्
जसा एखादा लहान मुलगा घरात मातीपासून वेगवेगळ्या खेळण्यांची रचना करतो, तसंच हे राम, मन आपल्या कल्पनेतून हे जग घडवतं.
मनश्शिशुजनक्रीडामृदूद्गारलवेष्व् अतः । किम् एकं तत्पदार्थेषु रूपं जगति कल्प्यते
म्हणून जसं मन मुलांच्या खेळात, त्यांच्या मातीच्या खेळण्यांत आणि गोंगाटात रमून जातं, तसं या जगातल्या वस्तूंमध्ये एकच स्वरूप खरं आहे असं का समजावं?
करोत्य् ऋतुकरः कालो यथा रूपान्यतां तरोः । चित्तम् एवं पदार्थानां तेषाम् एवान्यताम् इह
जसा ऋतू येऊन झाडाला नवे रूप येतं, तसंच या जगातल्या वस्तूंना वेगवेगळं रूप फक्त मनामुळेच येतं.
मनोरथे तथा स्वप्ने सङ्कल्पकलनासु च । गोष्पदं योजनव्यूहस् स्वासु लीलासु चेतसः
कल्पनेत, स्वप्नात, आणि मनाच्या विचारांच्या गुंफणीत, मन आपल्या खेळात गायीच्या पावलाएवढ्या जागेत योजनेएवढे मोठे तळे निर्माण करू शकते.
कल्पं क्षणीकरोत्य् एतत् क्षणं नयति कल्पताम् । मनस् तदायत्तम् अतो देशकालक्रमं विदुः
हे मन कधी युगाला क्षणासारखे करते, तर कधी क्षणालाच युगासारखे भासवते; म्हणून जाणणारे म्हणतात की, जागा आणि काळ यांचा क्रम मनावरच अवलंबून असतो.
तीव्रमन्दत्वसंवेगाद् बहुत्वाल्पत्वभेदतः । विलम्बते न च चिरं न च चित्तम् अशक्तितः
प्रयत्नाची तीव्रता किंवा मंदपणा, तसेच जास्त किंवा कमीपणामुळे मन काही वेळ थांबते, पण फार काळासाठी नाही आणि शक्तीअभावी तर अजिबात नाही.
व्यामोहसम्भ्रमानर्थदेशकालगमागमाः । चेतसः प्रभवन्त्य् एते पादपाद् इव पल्लवाः
गोंधळ, संभ्रम, आणि वस्तू, जागा, काळ यांचे येणे-जाणे — हे सर्व मनातूनच उत्पन्न होते, जसे झाडाच्या फांद्यांवरून पानं फुटतात.
जलम् एव यथाम्भोधिर् औष्ण्यम् एव यथानलः । तथा विविधसंरम्भस् संसारश् चित्तम् एव हि
जसं पाणी म्हणजे समुद्र असतो, आणि उष्णता म्हणजेच अग्नी असतो, तसंच या जगातली सर्व प्रकारची धडपड हे सुद्धा मनच आहे.
सकर्तृकर्मकरणं यद् इदं चेत्यम् आततम् । द्रष्टृदर्शनदृश्याढ्यं तत् सर्वं चित्तम् एव वः
इथे जे काही दिसतं — करणारा, कृती, साधन आणि हे सगळं जाणण्याचं क्षेत्र, ज्यात पाहणारा, पाहणं आणि जे पाहिलं जातं ते आहे — हे सर्व तुमचं मनच आहे.
चित्तं जगन्ति भुवनानि वनान्तराणि संलक्ष्यते स्वयम् उपागतम् आत्मभेदैः । केयूरमौलिकटकैस् तदतत्स्वरूपं त्यक्तैककाञ्चनधियेव जनेन हेम
मनच स्वतःला जग, लोक, आणि अरण्यं अशा वेगवेगळ्या रूपांत दाखवतं, जसं सोनं एकच असलं तरी, लोकांनी सोनं एक आहे ही कल्पना बाजूला ठेवली की ते कधी कडे, कधी मुकुट, कधी बांगड्या अशा वेगवेगळ्या रूपात दिसतं.
अत्र ते शृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तम् इमम् अद्भुतम् । जागतीहेन्द्रजालश्रीश् चित्तायत्ता स्थिता यथा
आता मी तुला एक अद्भुत कथा सांगतो, ज्यातून हे कळेल की या जगातली माया आणि तिची शोभा पूर्णपणे मनावरच अवलंबून आहे.
अस्त्य् अस्मिन् वसुधापीठे नानानगवनाकुलः । उत्तराः पाण्डवा नाम स्फीतो जनपदो महान्
या पृथ्वीवर अनेक नगरं आणि दाट जंगलांनी भरलेला, उत्तरेला असलेला पांडव नावाचा एक मोठा, समृद्ध देश आहे.
नीरन्ध्रनवजम्बीरवनविश्रान्ततापसः । विद्याधरीकृतलतादोलोपवनपत्तनः
तेथे अखंड जांभळाच्या झाडांच्या बागांमध्ये तपस्वी राहतात आणि विद्याधरींनी वेलींनी केलेल्या झुल्यांनी बागा आणि गावं सजलेली आहेत.
वातोद्धूताब्जकिञ्जल्कपुञ्जपिञ्जरपर्वतः । लसत्कुसुमसम्भारवनमालावतंसकः
वाऱ्याने उडवलेल्या कमळाच्या केसरांच्या झुंबारांनी पर्वत सोनेरी दिसतात आणि ताज्या फुलांच्या गजऱ्यांनी जंगलं शोभून दिसतात.
करञ्जमञ्जरीकुञ्जगुप्तपर्यन्तजङ्गलः । खर्जूरान्तरितग्रामघुङ्घुमध्वनिताम्बरः
करंजाच्या फुलांच्या गर्द झुडपांनी जंगलांचे कडे झाकलेले आहेत आणि खजुरांच्या झाडांमध्ये लपलेल्या गावांमधून घुंघरांच्या आवाजाने आकाश भरले आहे.
पाकपिङ्गमिलच्छ्रेणिशालिकेदारपिङ्गलः । नीलकण्ठरवोद्दामवनमण्डलमण्डितः
पिकणाऱ्या भाताच्या, सोनसळी बाजरीच्या आणि गव्हाच्या रांगा जणू सोन्यासारख्या चमकत आहेत; मोरांच्या थव्यांनी आणि सुंदर घनदाट जंगलांनी तो प्रदेश सजलेला आहे.
सारसारवसंरम्भरणत्कमलकाननः । तमालपटलानीलगिरिग्रामककुण्डलः
त्या प्रदेशात बगळे आणि सारस पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गजबजलेले कमळांच्या बागा फुलल्या आहेत, आणि गडद तमाळ वृक्षांच्या समूहांनी व निळ्या डोंगरांवरील गावांनी तो परिसर वेढलेला आहे.
विचित्रविहगव्यूहविरावाहितकाकलिः । नदीपरिसरोन्निद्रपारिभद्रद्रुमारुणः
विविध रंगीबेरंगी पक्ष्यांच्या थव्यांच्या गोड आवाजाने आसमंत भरून गेला आहे, आणि नदीच्या काठावर झोपलेल्या पारिभद्र झाडांच्या लालसर छटेने तो परिसर उजळून निघाला आहे.
गायत्कलमकेदारदारिकाहूतमन्मथः । पुष्पस्थलवलद्वातव्याधूतकुसुमाम्बुदः
बाजरीच्या शेतात गोड गाणी गाणाऱ्या मुलींच्या स्वरांनी प्रेमदेवता आकर्षित होतो, आणि फुलांनी भरलेल्या माळावरून वाहणाऱ्या वाऱ्याने फुलांचे ढग सर्वत्र उडवले जातात.
दरीगृहविनिष्क्रान्तसिद्धचारणवन्दितः । स्वर्गाद् इव समाहूय लावण्यम् अभिनिर्मितः
सिद्ध आणि दिव्य लोकांमधील फिरणारे, आपल्या घरातून बाहेर पडून, ज्या ठिकाणी आदराने वाकतात, जणू काही स्वर्गातूनच सौंदर्याला बोलावून तेथे घडवले आहे, असे ते स्थान आहे.
गायत्किन्नरपर्यन्तकदलीषण्डमण्डितः । मन्दानिलबलोद्धूतपुष्पोपवनपाण्डुरः
त्या ठिकाणी किन्नर जोडपी गात असलेल्या केळीच्या बागांनी आणि मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या फुलांच्या बागांनी ते स्थान सजलेले असून, त्या बागांचा रंग फिकट दिसतो.
तत्रास्ति लवणो नाम राजा परमधार्मिकः । हरिश्चन्द्रकुलोद्भूतो भूमाव् इव दिवाकरः
त्या ठिकाणी लवण नावाचा एक अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा राज्य करतो, जो हरिश्चंद्राच्या वंशात जन्मलेला असून, पृथ्वीवर सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे.
यद्यशःकुसुमोत्तंसपाण्डुरस्कन्धमण्डलाः । तत्र शैला विराजन्ते हराः प्रोद्धूलिता इव
तेथे पर्वत असे भासतात की जणू त्या राजाच्या कीर्तीच्या फुलांच्या हारांनी त्यांच्या खांद्यांवर पांढरेपणा पसरला आहे, आणि जणू हराच्या शिखरांना हलवून सजवले आहे.
कृपाणशकलोत्कृत्तनिश्शेषारातिमण्डलात् । अरातिलोकः प्राप्नोति यदनुस्मरणाज् ज्वरम्
ज्याच्या सर्व शत्रूंना गवताच्या काडीसारखं पूर्णपणे नष्ट केलं आहे, त्याच्या आठवणीनेही शत्रू नसलेल्यांना ताप येतो.
यस्योदारसमारम्भम् आर्यलोकानुपालनम् । चरितं संस्मरिष्यन्ति हरेर् इव चिरं जनाः
ज्याच्या कृती मोठ्या मनाने केलेल्या असतात आणि जो सज्जनांचं रक्षण करतो, त्याच्या कर्तृत्वाची लोकं दीर्घकाळ आठवण काढतात, जशी हरिच्या कृत्यांची आठवण ठेवतात.
यस्याप्सरोभिर् अद्रीन्द्रमूर्धस्व् अमरसद्मसु । विकासिपुलकोल्लासं गीयन्ते गुणगीतयः
स्वर्गात, देवांच्या पर्वतशिखरांवर, अप्सरा त्याच्या गुणांची गाणी आनंदाने फुलून गातात.