असङ्कल्पनमात्रेण स्वविकल्पदशाम् इदम् । मनस् संसाधयत्य् आशु क्लेशो नात्रोपयुज्यते
फक्त कल्पना न करता, मन लगेचच आपल्या मूळ अवस्थेत पोहोचतं; इथे कुठलाही त्रास लागत नाही.
स्वं विकल्प्य विकल्प्याशु विवेकोपहितं मनः । सन्त्यज्य रूपम् आरम्भि करोत्य् आत्मावबोधनम्
आपल्या कल्पना झटकन बाजूला सारून, विवेकाच्या मदतीने मन आपलं मूळ रूप सोडतं आणि आत्मज्ञानाचा आरंभ करतं.
महोदयो मनोनाशो महोत्पातो ऽस्य तूदयः । मनोनाशे प्रयत्नं त्वं कुरु मा मनसो जवे
मनाचा नाश म्हणजे मोठं जागरण, एक मोठा उलथापालथ आहे; म्हणून मन नष्ट करण्यासाठी प्रयत्न कर, त्याच्या वेगामागे धावू नकोस.
अविरलसुखदुःखवृक्षषण्डे विषमकृतान्तमहोरगे वने ऽस्मिन् । प्रभुर् इदम् अखिले विवेकहीनं सुभग मनो महद् आपदेकहेतुः
या अखंड सुख-दुःखाच्या झाडांनी भरलेल्या आणि मृत्यूच्या विषारी सर्पाने धोकादायक अशा जंगलात, विवेक नसलेलं मनच सर्वांचं मालक आहे आणि मोठ्या संकटाचं एकमेव कारण आहे.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणून त्या ऋषींनी असं सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला; सभेतील लोकांनी नमस्कार करून स्नानासाठी निघाले आणि सूर्यकिरणांसोबतच अंधाराकडे गेले.
परस्माद् उत्थितं चेतः कणो लोल इवार्णवात् । स्फारताम् एत्य भुवनं तनोतीदम् इतस् ततः
परमात्म्यापासून उगम पावलेले मन, जणू समुद्रातून उसळलेला एक चंचल थेंब जसा, तसं हे जग इकडेतिकडे पसरवतं.
ह्रस्वं दीर्घीकरोत्य् आशु दीर्घं नयति खर्वताम् । स्वतां नयत्य् अन्यद् अलं स्वं तथैवान्यताम् अपि
हे मन लहान गोष्टी मोठ्या दाखवतं आणि मोठ्या गोष्टी लहान करतं; आपलं असलेलं दुसऱ्याचं करतं आणि दुसऱ्याचं आपलंच करतं.
प्रादेशमात्रम् अपि यद् वस्तु भावनयैव तत् । स्वयं सम्पन्नयैवाशु करोत्य् अद्रीन्द्रभासुरम्
मन ज्या वस्तूची कल्पना करतं, ती वस्तू अगदी हातभर जरी असली तरी, आपल्या सामर्थ्याने क्षणात मोठ्या डोंगरासारखी तेजस्वी बनवतं.
लब्धप्रतिष्ठं परमात् पदाद् उल्लसितं मनः । निमेषेणैव संसारान् करोति न करोति च
जेव्हा मनाला उच्च अवस्थेचा आधार मिळतो, तेव्हा ते क्षणात संपूर्ण जगांची निर्मितीही करतं आणि नाशही करतं.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थास्नु चरिष्णु च । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं चित्ताद् एतद् उपागतम्
या जगात जे काही दिसतं, हलतं असो वा स्थिर असो, ते सगळं, सर्व प्रकारांनी, मनातूनच निर्माण झालं आहे.
देशकालक्रियाद्रव्यशक्तिपर्याकुलीकृतम् । भावाद् भावान्तरं याति लोलत्वान् नटवन् मनः
देश, काळ, कृती, वस्तू आणि शक्ती यांनी वेढलेलं मन, आपल्या चंचलपणामुळे, नटासारखं एक स्थिती सोडून दुसऱ्या स्थितीकडे जातं.
सद् असत्तां नयत्य् आशु सत्तां चासन् नयत्य् अलम् । तादृशान्य् एव चादत्ते सुखदुःखानि भावितम्
हे मन लगेचच असलेल्याला नसलेलं करतं आणि नसलेल्याला असलेलं करतं; आणि ते ज्या सुखदुःखांची कल्पना करतं, तीच सुखदुःखं अनुभवतं.
यथानिश्चयम् आदत्ते यथैव चपलं मनः । हस्तपादादिसङ्घातस् तथा प्रयतते सदा
जसं चंचल मन आपल्या अनिश्चिततेनुसार गोष्टी स्वीकारतं, तसंच हात, पाय आणि इतर इंद्रियेही नेहमी त्याप्रमाणेच वागत असतात.
ततस् सैव क्रिया चित्तसमीहितम् अलं फलम् । क्षणात् प्रयच्छति लता काले सिक्तेव तादृशम्
मग जशी वेलेला योग्य वेळी पाणी घातल्यावर ती लगेच फळ देते, तशीच मनाने जेव्हा एखादी कृती ठरवली जाते, तेव्हा ती कृती लवकरच आपलं फळ देते.
चित्रां क्रीडनकश्रेणीं यथा पङ्काद् गृहे शिशुः । करोत्य् एवं मनो राम विकल्पात् कुरुते जगत्
जसा एखादा लहान मुलगा घरात मातीपासून वेगवेगळ्या खेळण्यांची रचना करतो, तसंच हे राम, मन आपल्या कल्पनेतून हे जग घडवतं.
मनश्शिशुजनक्रीडामृदूद्गारलवेष्व् अतः । किम् एकं तत्पदार्थेषु रूपं जगति कल्प्यते
म्हणून जसं मन मुलांच्या खेळात, त्यांच्या मातीच्या खेळण्यांत आणि गोंगाटात रमून जातं, तसं या जगातल्या वस्तूंमध्ये एकच स्वरूप खरं आहे असं का समजावं?
करोत्य् ऋतुकरः कालो यथा रूपान्यतां तरोः । चित्तम् एवं पदार्थानां तेषाम् एवान्यताम् इह
जसा ऋतू येऊन झाडाला नवे रूप येतं, तसंच या जगातल्या वस्तूंना वेगवेगळं रूप फक्त मनामुळेच येतं.
मनोरथे तथा स्वप्ने सङ्कल्पकलनासु च । गोष्पदं योजनव्यूहस् स्वासु लीलासु चेतसः
कल्पनेत, स्वप्नात, आणि मनाच्या विचारांच्या गुंफणीत, मन आपल्या खेळात गायीच्या पावलाएवढ्या जागेत योजनेएवढे मोठे तळे निर्माण करू शकते.
कल्पं क्षणीकरोत्य् एतत् क्षणं नयति कल्पताम् । मनस् तदायत्तम् अतो देशकालक्रमं विदुः
हे मन कधी युगाला क्षणासारखे करते, तर कधी क्षणालाच युगासारखे भासवते; म्हणून जाणणारे म्हणतात की, जागा आणि काळ यांचा क्रम मनावरच अवलंबून असतो.
तीव्रमन्दत्वसंवेगाद् बहुत्वाल्पत्वभेदतः । विलम्बते न च चिरं न च चित्तम् अशक्तितः
प्रयत्नाची तीव्रता किंवा मंदपणा, तसेच जास्त किंवा कमीपणामुळे मन काही वेळ थांबते, पण फार काळासाठी नाही आणि शक्तीअभावी तर अजिबात नाही.
व्यामोहसम्भ्रमानर्थदेशकालगमागमाः । चेतसः प्रभवन्त्य् एते पादपाद् इव पल्लवाः
गोंधळ, संभ्रम, आणि वस्तू, जागा, काळ यांचे येणे-जाणे — हे सर्व मनातूनच उत्पन्न होते, जसे झाडाच्या फांद्यांवरून पानं फुटतात.
जलम् एव यथाम्भोधिर् औष्ण्यम् एव यथानलः । तथा विविधसंरम्भस् संसारश् चित्तम् एव हि
जसं पाणी म्हणजे समुद्र असतो, आणि उष्णता म्हणजेच अग्नी असतो, तसंच या जगातली सर्व प्रकारची धडपड हे सुद्धा मनच आहे.
सकर्तृकर्मकरणं यद् इदं चेत्यम् आततम् । द्रष्टृदर्शनदृश्याढ्यं तत् सर्वं चित्तम् एव वः
इथे जे काही दिसतं — करणारा, कृती, साधन आणि हे सगळं जाणण्याचं क्षेत्र, ज्यात पाहणारा, पाहणं आणि जे पाहिलं जातं ते आहे — हे सर्व तुमचं मनच आहे.
चित्तं जगन्ति भुवनानि वनान्तराणि संलक्ष्यते स्वयम् उपागतम् आत्मभेदैः । केयूरमौलिकटकैस् तदतत्स्वरूपं त्यक्तैककाञ्चनधियेव जनेन हेम
मनच स्वतःला जग, लोक, आणि अरण्यं अशा वेगवेगळ्या रूपांत दाखवतं, जसं सोनं एकच असलं तरी, लोकांनी सोनं एक आहे ही कल्पना बाजूला ठेवली की ते कधी कडे, कधी मुकुट, कधी बांगड्या अशा वेगवेगळ्या रूपात दिसतं.
अत्र ते शृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तम् इमम् अद्भुतम् । जागतीहेन्द्रजालश्रीश् चित्तायत्ता स्थिता यथा
आता मी तुला एक अद्भुत कथा सांगतो, ज्यातून हे कळेल की या जगातली माया आणि तिची शोभा पूर्णपणे मनावरच अवलंबून आहे.
अस्त्य् अस्मिन् वसुधापीठे नानानगवनाकुलः । उत्तराः पाण्डवा नाम स्फीतो जनपदो महान्
या पृथ्वीवर अनेक नगरं आणि दाट जंगलांनी भरलेला, उत्तरेला असलेला पांडव नावाचा एक मोठा, समृद्ध देश आहे.
नीरन्ध्रनवजम्बीरवनविश्रान्ततापसः । विद्याधरीकृतलतादोलोपवनपत्तनः
तेथे अखंड जांभळाच्या झाडांच्या बागांमध्ये तपस्वी राहतात आणि विद्याधरींनी वेलींनी केलेल्या झुल्यांनी बागा आणि गावं सजलेली आहेत.
वातोद्धूताब्जकिञ्जल्कपुञ्जपिञ्जरपर्वतः । लसत्कुसुमसम्भारवनमालावतंसकः
वाऱ्याने उडवलेल्या कमळाच्या केसरांच्या झुंबारांनी पर्वत सोनेरी दिसतात आणि ताज्या फुलांच्या गजऱ्यांनी जंगलं शोभून दिसतात.
करञ्जमञ्जरीकुञ्जगुप्तपर्यन्तजङ्गलः । खर्जूरान्तरितग्रामघुङ्घुमध्वनिताम्बरः
करंजाच्या फुलांच्या गर्द झुडपांनी जंगलांचे कडे झाकलेले आहेत आणि खजुरांच्या झाडांमध्ये लपलेल्या गावांमधून घुंघरांच्या आवाजाने आकाश भरले आहे.
पाकपिङ्गमिलच्छ्रेणिशालिकेदारपिङ्गलः । नीलकण्ठरवोद्दामवनमण्डलमण्डितः
पिकणाऱ्या भाताच्या, सोनसळी बाजरीच्या आणि गव्हाच्या रांगा जणू सोन्यासारख्या चमकत आहेत; मोरांच्या थव्यांनी आणि सुंदर घनदाट जंगलांनी तो प्रदेश सजलेला आहे.