यद् अङ्गानि विशीर्णानि गतान्य् अन्तर्धिम् अग्रतः । तच् चित्तेन विनार्थेच्छाश् शाम्यन्तीति प्रदर्शितम्
जेव्हा शरीराची अवयवे तुटून दिसेनाशी होतात, तेव्हा मनाच्या वस्तूंसाठीच्या इच्छेशिवाय ती शांत होतात, हे दाखवले आहे.
सहस्रनेत्रहस्तत्वं यत् पुंसः परिवर्णितम् । तद् अनन्ताकृतित्वं हि चेतसः परिदर्शितम्
एखाद्या पुरुषाला हजार डोळे आणि हात असल्याचे वर्णन, मनाला अनंत रूपे धारण करण्याची क्षमता आहे, हे दाखवते.
यद् आत्मनि प्रहारौघैः पुमान् प्रहरति स्वयम् । तत् तत्कुकल्पनाघातैः प्रहरत्य् आत्मनो मनः
जेव्हा एखादा माणूस स्वतःला वारंवार मारतो, तेव्हा ते मनच कल्पनेतील आघातांनी स्वतःला मारते.
पलायते यत् पुरुषस् स्वात्मनः प्रहरन् स्वयम् । स्ववासनाप्रहारेभ्यस् तन् मनः प्रपलायते
माणूस स्वतःपासून पळतो, स्वतःलाच मारतो, तेव्हा हे मनच आपल्या इच्छांपासून पळतं आणि स्वतःलाच त्रास देतं.
स्वयं प्रहरति स्वान्तं स्वयम् एव स्वयेच्छया । पलायते स्वयं चैव पश्याज्ञानविजृम्भितम्
माणूस आपल्या मनाला आपल्या इच्छेने मारतो आणि स्वतःच पळतो; पाहा, अज्ञान कसं दिसून येतं.
स्ववासनोपतप्तानि सर्वाण्य् एव मनांसि हि । स्वयम् एव पलायन्ते गन्तुम् उत्कानि तत् पदम्
आपल्या स्वतःच्या वासनांनी जळालेलं प्रत्येक मन, त्या अवस्थेला पोहोचण्यासाठी आपोआप पळतं.
यद् इदं विततं दुःखं तत् तनोति स्वयं मनः । स्वयम् एवातिखिन्नात्म पुनस् तस्मात् पलायते
हे सगळीकडे पसरलेलं दुःख मनच निर्माण करतं; आणि जेव्हा आत्मा फारच त्रासलेला असतो, तेव्हा तो पुन्हा त्यापासून पळतो.
सङ्कल्पवासनाजाले स्वयम् आयाति बन्धनम् । मनो लालामयैर् वालैः कोशकारक्रिमिर् यथा
इच्छा आणि मनाच्या संस्कारांच्या जाळ्यात आपोआपच बंधन निर्माण होतं; जसं रेशीमकोष तयार करणारा किडा आपल्या धाग्यांनी स्वतःला गुंतवतो, तसं मनही आपल्या कल्पनांच्या धाग्यांनी स्वतःला बांधून टाकतं.
यथानर्थम् अवाप्नोति तथा क्रीडति चञ्चलम् । भावि दुःखम् अपश्यन् स्वं दुर्लीलाभिर् इवार्भकः
जसं चंचल मूल आपलीच हट्टी खेळ खेळतं आणि पुढे काय दुःख येईल हे न पाहता अडचणीत सापडतं, तसंच मनही आपल्या हट्टी कल्पनांत गुंतून, पुढचं दुःख न पाहता, स्वतःच त्रास करून घेतं.
अपश्यन् काष्ठरन्ध्रस्थवृषणाक्रमणं यथा । कीलोत्पाटी कपिर् दुःखम् एतीदं हि मनस् तथा
जसा एखादा माकड लाकडाच्या फटीत अडकलेल्या आपल्या अवयवाकडे लक्ष न देता ओढू लागतो आणि त्यामुळेच स्वतःला त्रास करून घेतो, तसंच मनही आपल्याच वागण्यामुळे दुःख ओढवून घेतं.
चिरपालनया चेतश् चिरभावनया तथा । अभ्यासात् स्वस्थताम् एत्य न भूयः परिशोचति
मनाची काळजीपूर्वक निगा राखली आणि सातत्याने विचार केला, की मन आपल्याच स्वभावस्थितीत स्थिर होतं; एकदा हे स्थैर्य मिळालं की, मग ते पुन्हा दुःखी राहत नाही.
मनःप्रमादाद् वर्धन्ते दुःखानि गिरिकूटवत् । तद्वशाद् एव नश्यन्ति सूर्यस्याग्रे हिमं यथा
मनाच्या असावधतेमुळे दुःखं डोंगराच्या शिखरांसारखी वाढतात; पण मनावर नियंत्रण ठेवले, की ती सूर्यापुढे बर्फ वितळावा तशी नाहीशी होतात.
यावज्जीवम् अनिन्द्यया वरमते शास्त्रार्थसञ्जातया पाल्यं वासनया मनो हि मुनिवन् मौनेन रागादिषु । पश्चात् पावनपावनं पदम् अजं तत् प्राप्यते शीतलम् यत्संस्थेन न शोच्यते पुनर् अलं पुंसा महापत्स्व् अपि
शास्त्रार्थातून निर्माण झालेल्या उत्तम निश्चयाने आणि वासनांवर संयम ठेवून, जसं ऋषी मौनाने रागादींवर नियंत्रण ठेवतात, तसं मन आयुष्यभर जपावं लागतं. नंतर, शुद्ध, शीतल, अजन्म पद मिळतं, ज्यावर स्थिर झाल्यावर माणसाला मोठ्या संकटातही दुःख लागत नाही.
चित्तम् एतद् उपायातं ब्रह्मणः परमात् पदात् । अतन्मयं तन्मयं च तरङ्गस् सागराद् इव
हे चित्त ब्रह्माच्या परम अवस्थेला पोहोचले आहे; ते पूर्णपणे त्या ब्रह्मरूप झालं, जसं लाट समुद्रात विलीन होते.
प्रबुद्धानां मनो राम ब्रह्मैवेह न चेतरत् । जलसामान्यबुद्धीनाम् अब्धेर् नान्यस् तरङ्गकः
हे राम, जे जागृत झाले आहेत त्यांच्यासाठी इथे मन म्हणजे फक्त ब्रह्मच आहे, दुसरं काही नाही; जसं सामान्य समज असणाऱ्यांसाठी लाट समुद्रापासून वेगळी नसते.
मनो रामाप्रबुद्धानां संसारभ्रमकारणम् । अपश्यतो ऽम्बुसामान्यम् अन्यताम्बुतरङ्गयोः
हे राम, ज्यांना आपले खरे स्वरूप उमगलेले नाही, त्यांच्यासाठी मन हेच संसारात भटकण्याचे कारण असते. जसे पाण्याचे आणि लाटांचे एकत्व न पाहणारा माणूस त्यांच्यात फरक पाहतो, तसेच.
अप्रबुद्धधियां पक्षे तत्प्रबोधाय केवलम् । वाच्यवाचकसम्बन्धकृतो भेदः प्रकल्प्यते
ज्यांची बुद्धी अजून जागी झालेली नाही, त्यांना सत्याची जाणीव व्हावी म्हणूनच शब्द आणि अर्थ यांच्या नात्याने भेदाचा विचार केला जातो.
सर्वशक्ति परं ब्रह्म नित्यम् आपूर्णम् अव्ययम् । न तद् अस्ति न तस्मिन् यद् विद्यते विततात्मनि
परम ब्रह्म हे सर्वशक्तिमान, शाश्वत, पूर्ण आणि अविनाशी आहे. त्या ब्रह्मापासून वेगळे असे काहीही नाही, आणि त्या सर्वव्यापी आत्म्यात असं काहीही नाही जे त्याच्यापासून वेगळं आहे.
सर्वशक्तिर् हि भगवान् यैव तस्मै हि रोचते । शक्तिस् ताम् एव विततां प्रकाशयति सर्वगः
सर्वव्यापी भगवंताला जी शक्ती आवडते, तीच शक्ती तो प्रकट करतो. सर्वत्र व्यापलेल्या त्या परमात्म्याने तीच शक्ती सर्वत्र प्रकट केली आहे.
चिच्छक्तिर् ब्रह्मणो राम शरीरेष्व् अभिदृश्यते । स्पन्दशक्तिश् च वातेषु जडशक्तिस् तथोपले
हे राम, ब्रह्माची चेतना शरीरांत दिसते; वाऱ्यात हालचालीची शक्ती असते; आणि दगडात जडपणाची शक्ती असते.
द्रवशक्तिर् अथाम्भस्सु तेजश्शक्तिस् तथानले । शून्यशक्तिर् अथाकाशे भावशक्तिर् भवस्थितौ
पाण्यात ओलाव्याची शक्ती आहे; आगीत ज्वालेची शक्ती आहे; आकाशात रिकामेपणाची शक्ती आहे; आणि सर्व वस्तूंमध्ये अस्तित्वाची शक्ती आहे.
ब्रह्मणस् सर्वशक्तेर् हि दृश्यते दशदिग्गता । नाशशक्तिर् विनाश्येषु शोकशक्तिश् च शोकिषु
ब्रह्माची सर्वव्यापी शक्ती सर्व दिशांना दिसते; नाश पावणाऱ्या वस्तूंमध्ये नाशाची शक्ती असते, आणि दुःखी लोकांत दुःखाची शक्ती असते.
आनन्दशक्तिर् मुदिते वीर्यशक्तिर् महाभटे । सर्गेषु सर्गशक्तिश् च कल्पान्ते सर्वहारिता
आनंदी लोकांत आनंदाची शक्ती असते; मोठ्या योद्ध्यात सामर्थ्याची शक्ती असते; निर्माण झालेल्या सृष्टीत सर्जनाची शक्ती असते, आणि कल्पाच्या शेवटी सर्व काही आपल्यात सामावून घेणारी शक्ती असते.
फलपुष्पलतापत्त्रशाखाविटपपर्ववान् । वृक्षबीजे यथा वृक्षस् तथेदं ब्रह्मणि स्थितम्
जसा एखाद्या झाडाच्या बियामध्ये त्याचे फळ, फुलं, वेल, पानं, फांद्या, बुंध्या आणि सांधे हे सगळं दडलेलं असतं, तसंच हे सगळं जग ब्रह्मामध्ये सामावलेलं आहे.
प्रतिभासवशाद् एव मध्यस्थं चित्त्वजाड्ययोः । जीवेतराभिधं चित्तम् अन्तर् ब्रह्मणि दृश्यते
जसं दिसतं तसं, जाणीव आणि जडपणा यांच्या मध्ये, जीव असं नाव असलेलं मन ब्रह्मामध्ये दिसतं.
नानातरुलतागुल्मजालपल्लवशालयः । यथर्तौ शक्तयस् तद्वज् जीवेहा ब्रह्मणि स्थिताः
जसं झाडामध्ये वेगवेगळ्या वेलीं, झुडपांचं जाळं, कोंब आणि पल्लव असतात, तसंच जीवाच्या शक्ती ब्रह्मामध्ये असतात.
व्युप्तसर्वर्तुकुसुमा क्ष्मा देशविधिभेदतः । यथा ददाति पुष्पाणि तथा चित्तानि लोककृत्
जशी पृथ्वी वेगवेगळ्या ठिकाणी आणि ऋतूनुसार अनेक प्रकारची फुलं फुलवते, तशीच माणसांची मनं वेगवेगळी जगं घडवतात.
क्वचित् काश्चित् कदाचिच् च तस्माद् आयान्ति शक्तयः । देशकालात् तु वैचित्र्यात् क्ष्मातलाद् इव शालयः
कधी कुठे, काही वेळा, काही शक्ती प्रकट होतात; कारण देश आणि काळ यांच्या वेगळेपणामुळे, जशी पृथ्वीवरून तांदळाची पिकं उगवतात तशीच.
निर्विकल्पकचिन्मात्रनामाविज्ञातकल्पनम् । ब्रह्मैवेदम् अहं त्वं च जगदाशाश् च राघव
ही शुद्ध, एकरूप, कल्पनारहित चेतना म्हणजेच ब्रह्म आहे—हेच मी, तू, हे जग आणि सर्व दिशा, हे राघव.
स आत्मा सर्वगो राम नित्योदितमहावपुः । यन् मनाङ्मननां शक्तिं धत्ते तन् मन उच्यते
तो आत्मा सर्वत्र आहे, हे राम, तो नेहमीच प्रकट होणारा महान रूप आहे; ज्या क्षणी तो काही विचार करण्याची शक्ती घेतो, त्याला मन म्हणतात.