तरत्तरलतृष्णार्तं युवानम् इह साधवः । पूजयन्ति न तुच्छेहं जरत्तृणलवं यथा
ज्याच्या मनात तृष्णेची आग पेटली आहे, अशा तरुणाला सज्जन लोक किंमत देत नाहीत, जशी कोरड्या गवताच्या काडीला कोणी किंमत देत नाही.
नाशायैव मदान्धस्य दोषमौक्तिकधारिणः । अभिमानमहेभस्य नित्यालानं हि यौवनम्
तरुणपण नेहमी गर्वाने आंधळ्या झालेल्या माणसाच्या विनाशाला जोडलेले असते, जणू दोषांच्या मण्यांनी मढवलेला अहंकाराचा मोठा हत्तीच.
मनोविपुलमूलानां दोषाशीविषधारिणाम् । रोषरोदनवृक्षाणां यौवनं नवकाननम्
मनाच्या खोल मुळांनी वाढलेल्या, दोषरूपी साप बाळगणाऱ्या, राग आणि दुःखाच्या झाडांसाठी तरुणपण हे एक नवे जंगल आहे.
रसकेसरसम्बाधं कुविकल्पदलाकुलम् । दुश्चिन्ताचञ्चरीकाणां पुष्करं विद्धि यौवनम्
सुखाच्या केसरांनी भरलेले, चुकीच्या कल्पनांच्या पाकळ्यांनी गच्च झालेले आणि काळजीच्या माश्यांनी गजबजलेले कमळ म्हणजे तरुणपण असे समज.
कृताकृतकुपक्षाणां हृत्सरस्तीरचारिणाम् । आधिव्याधिविहङ्गानाम् आलयो नवयौवनम्
कृत आणि अकर्तृत्वाच्या पंखांनी, हृदयाच्या तीरावर भटकणाऱ्या दुःख आणि आजार या पक्ष्यांसाठी नवतरुणपण हे एक निवारा आहे.
जडानां गतसङ्ख्यानां कल्लोलानां विलासिनाम् । अनपेक्षितमर्यादो वारिधिः पूर्णयौवनम्
पूर्ण तरुणपण हे मर्यादांची पर्वा न करणारे, असंख्य जड आणि खेळकर लाटांसाठी एक मोठे समुद्र आहे.
सर्वेषां गुणपर्णानाम् अपनेतुं रजस् ततः । अपनेतुं स्थितो दक्षो विषमो यौवनानिलः
सर्व सद्गुणांच्या पानांवरचे वासनेचे धूळ दूर करण्यासाठी, असमान आणि कुशल असा तरुणपणाचा वारा उभा असतो.
नयन्ति पाण्डुतां वक्त्रम् आकुलावकरोत्कटाः । आरोहन्ति परां कोटिं रूक्षा यौवनपांसवः
तरुणपणातील कडक वाळू चेहऱ्याला फिकट करते, मनात अस्वस्थता आणि गोंधळ निर्माण करते, आणि ती अत्युच्च शिखर गाठते.
उद्बोधयति दोषालीं निकृन्तति गुणावलीम् । नराणां यौवनोल्लासो विलासो दुष्कृतश्रियः
माणसांच्या तारुण्याचा उन्माद अनेक दोषांना जागं करतो, गुणांची माळ तोडून टाकतो, आणि वाईट कर्मांचीच शोभा वाढवतो.
शरीरपङ्कजरजश् चञ्चलां मतिषट्पदीम् । निबध्य मोहयत्य् एष नरं यौवनचन्द्रमाः
तारुण्याचा चंद्र शरीराच्या कमळाच्या धुळीत मनाच्या चंचल मधमाशीला गुंतवतो आणि माणसाला भ्रमित करतो.
शरीरषण्डकोद्भूता रम्या यौवनवल्लरी । लग्नम् एव मनोभृङ्गं मदयत्य् उन्नतिं गता
शरीराच्या उंचवट्यावरून उगवलेली सुंदर तारुण्याची वेल, तिला चिकटलेल्या मनरूपी भुंग्याला वेड लावते, जेव्हा ती पूर्ण बहरते.
शरीरमरुतापोत्थां युवतामृगतृष्णिकाम् । मनोमृगाः प्रधावन्तः पतन्ति विषमावटे
शरीराच्या उष्णतेतून निर्माण झालेल्या युवतींच्या मृगजळामागे मनरूपी हरण धावत सुटते आणि धोकादायक दरीत पडते.
शरीरशर्वरीज्योत्स्ना चित्तकेसरिणस् सटा । लहरी जीविताम्भोधेर् युवता मे न रोचते
तरुणाईचं तेज, जसं शरीराच्या रात्रीतलं चांदणं, मनरूपी सिंहाच्या अयाळीसारखं, किंवा जीवनाच्या समुद्रावरची एक लाट — ही तरुण स्त्री आता मला आवडेनाशी झाली आहे.
दिनानि कतिचिद् येयं फलिता देहजङ्गले । युवताशरद् अस्यां हि न समाश्वासम् अर्हथ
ही तरुणाई काही दिवस शरीराच्या जंगलात फुलते; पण या तरुणाईच्या शरद ऋतूत, तुम्ही कधीच तिच्यावर विश्वास ठेवू नका.
झगित्य् एव प्रयात्य् एष शरीराद् युवताखगः । क्षणेनैवाल्पभाग्यस्य हस्ताच् चिन्तामणिर् यथा
तरुणाईचा पक्षी पटकन शरीरातून उडून जातो, जसं थोड्या नशिबाच्या माणसाच्या हातातून क्षणात चिंतामणी निसटून जाते.
यदा यदा परां कोटिम् अभ्यारोहति यौवनम् । वल्गन्ति सरसाः कामास् तदा नाशाय केवलम्
जेव्हा जेव्हा तरुणाई आपल्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचते, तेव्हा इच्छा भरभरून उसळतात, पण त्या शेवटी फक्त विनाशासाठीच असतात.
तावद् एव विवल्गन्ति रागद्वेषपिशाचिकाः । नास्तम् एति समस्तैषा यावद् यौवनयामिनी
जोपर्यंत तारुण्याची रात्र टिकते, तोपर्यंत आसक्ती आणि द्वेष या भुतांसारख्या भावना मनात नाचत राहतात. हे सगळं फक्त ते तारुण्य संपल्यावरच थांबतं.
नानाधिकारबहुले वराके क्षणनाशिनि । कारुण्यं कुरु तारुण्ये म्रियमाणे सुते यथा
हे तारुण्य कितीही कामांनी भरलेलं आणि क्षणात संपणारं असलं, तरी त्यावर दया दाखवावी, जशी मरणाऱ्या मुलावर दाखवावी.
हर्षम् आयाति यो मोहात् पुरुषः क्षणभङ्गिना । यौवनेन महामुग्धस् स वै नरमृगस् स्मृतः
जो माणूस मोहामुळे क्षणभंगुर तारुण्यात आनंद मानतो, तो मोठ्या भ्रमात पडतो आणि असा माणूस खऱ्या अर्थाने मानवरूपातील पशूच आहे.
मानमोहमदोन्मत्तं यौवनं यो ऽभिलष्यति । अचिरेण स दुर्बुद्धिः पश्चात्तापेन युज्यते
जो माणूस अहंकार, मोह आणि मदाने भारलेलं तारुण्य मिळावं असं इच्छितो, तो मूर्ख लवकरच पश्चात्तापाला सामोरा जातो.
ते धर्म्यास् ते महात्मानस् त एव पुरुषा भुवि । ये सुखेन समुत्तीर्णास् साधो यौवनसङ्कटात्
हेच खरं धर्मशील, हेच थोर, आणि हेच खरे पुरुष या जगात, जे सहजपणे तरुणपणाच्या संकटातून पार पडतात, हे सज्जना.
सुखेन तीर्यते ऽम्भोधिर् उत्कृष्टमकराकरः । न कल्लोलवनोल्लासि सदोषं हतयौवनम्
मोठ्या-मोठ्या माशांनी भरलेलं समुद्र सहज ओलांडता येतो; पण दोषांच्या लाटा उसळणाऱ्या नष्ट झालेल्या तरुणपणाचा समुद्र ओलांडता येत नाही.
विनयभूषितम् आर्यजनास्पदं करुणयोज्ज्वलम् आवलितं गुणैः । इह हि दुर्लभम् अङ्ग सुयौवनं जगति काननम् अम्बरगं यथा
विनयाने सजलेलं, सज्जनांचं आश्रयस्थान, करुणेने उजळलेलं आणि गुणांनी नटलेलं असं उत्तम तरुणपण या जगात फार दुर्मिळ आहे, जसं आकाशातलं जंगल.
मांसपुत्तलिकायाश् च यन्त्रलोलाङ्गपञ्जरे । स्नाय्वस्थिग्रन्थिशालिन्यास् स्त्रियाः किम् इव शोभनम्
मांसाच्या बाहुलीसारख्या, यंत्रासारख्या हलणाऱ्या, स्नायू आणि हाडांच्या गाठींनी भरलेल्या स्त्रीमध्ये खरं सौंदर्य काय आहे?
त्वङ्मांसरक्तबाष्पास्रु पृथक् कृत्वा विलोचनम् । समालोकय रम्यं चेत् किं मुधा परिमुह्यसि
डोळ्यातलं त्वचा, मांस, रक्त, वाफ आणि अश्रू वेगळं केल्यावर, उरलं काय सुंदर? मग उगाचच का मोहात पडतोस?
इतः केशा इतो रक्तम् इतीयं प्रमदातनुः । किम् एतया निन्दितया करोतु विपुलाशयः
इथे केस, तिथे रक्त—हाच स्त्रीदेह आहे. ज्याचं मन मोठं आहे, त्याने या निंदनीय शरीराचं काय करावं?
वासोविलेपनैर् यानि लालितानि पुनः पुनः । तान्य् अङ्गान्य् अवलुम्पन्ति क्रव्यादास् सर्वदेहिनाम्
जे अंग पुन्हा पुन्हा वस्त्रांनी आणि सुवासिक उटण्यांनी सजवतात, तीच अंग शेवटी सगळ्यांच्या शरीरात मांस खाणाऱ्या प्राण्यांच्या तोंडात जातात.
मेरोश् शृङ्गतटोल्लासिगङ्गाजलरयोपमाः । दृष्टा यस्मिन् स्तने मुक्ता हारस्योल्लासशालिनः
ज्याच्या छातीवर मोत्यांची माळ चमकत असते, ती माळ मेरू पर्वताच्या कड्यांवरून वाहणाऱ्या गंगेच्या लाटांसारखी सुंदर दिसते.
श्मशानेषु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः । श्वभिर् आस्वाद्यते काले लघुपिण्ड इवान्धसः
श्मशानात आणि दिशांच्या टोकावर, जी स्त्रीची प्रिय छाती होती तीच पुढे जाऊन कुत्र्यांच्या तोंडात पडते, जशी आंधळ्याच्या हातातला लहानसा गोळा सहज संपतो.
रक्तमांसादिदिग्धानि करभस्य यथा वने । तथैवाङ्गानि कामिन्यास् तत् प्रत्य् अपि हि को ग्रहः
जंगलात वासराच्या अंगावर जसं रक्त आणि मांस लागलेलं असतं, तशीच स्त्रीच्या अंगावरही असतं; मग यातून मिळणारं काय?