यत् तत् करञ्जगहनं तत् कलत्ररसं विदुः । दुःखकण्टकसम्बाधं मानुष्यं त्रिविधैषणम्
ज्याला घनदाट करंजाचं जंगल म्हणतात, त्यालाच स्त्रीसुखाचा आस्वाद म्हणतात. दुःखाच्या काट्यांनी भरलेलं, तीन प्रकारच्या इच्छा असलेलं मानवी जीवन तसंच आहे.
करञ्जगहनं यानि प्रविष्टानि मनांसि तु । मानुष्ये तानि जातानि तत्रैकरसिकानि च
ज्या मनांनी त्या करंजाच्या जंगलात प्रवेश केला, ती मनं मानवी जन्म घेतात आणि तिथे एकाच प्रकारच्या सुखात गुंतून राहतात.
कदलीकाननं यत् तच् छशाङ्ककरशीतलम् । तन् मनोह्लादनकरं स्वर्गं विद्धि रघूद्वह
रघुकुळातील श्रेष्ठा, जे केळीच्या बागेसारखं, चंद्रकिरणांनी थंड झालेलं आहे, तेच स्वर्ग आहे, जे मनाला आनंद देतं.
कदलीकाननं यानि सम्प्रविष्टानि तानि तु । स्वर्गैकरसिकानि त्वं मनांसि ज्ञातुम् अर्हसि
जसं केळ्याच्या बागेत जे काही शिरतं, ते तिथेच पूर्णपणे मिसळून जातं, तसंच, हे राम, स्वर्गसुखातच गुंतलेली मनं कशी असतात हे तू समजून घ्यावं.
प्रविष्टान्य् अन्धकूपान्तर् निर्गतानि न यानि तु । महापातकयुक्तानि तानि चित्तानि राघव
हे राघव, जी मनं खोल काळोख्या विहिरीत शिरून बाहेर आली नाहीत, ती मोठ्या पापांनी बांधलेली असतात.
करञ्जवनयातानि निर्गतानि न यानि तु । तानि मानुष्यजातानि चित्तानि रघुनन्दन
हे रघुनंदन, जी मनं करंजाच्या झाडांच्या बागेत शिरून बाहेर आली नाहीत, ती मनं माणसांचीच असतात.
कानिचित् सम्प्रबुद्धानि तत्र मुक्तानि बन्धनात् । कानिचिद् बहुरूपाणि योनेर् योनिं विशन्ति हि
त्यातली काही मनं तिथेच जागी होऊन बंधनातून मुक्त होतात, तर काही वेगवेगळ्या रूपं घेऊन एक गर्भ सोडून दुसऱ्या गर्भात प्रवेश करतात.
कानिचित् पुण्यपूतेन तपसा दारुणात्मना । धारयन्ति शरीराणि संस्थितान्य् उचितान्य् च
काही जण पुण्याच्या तपामुळे शुद्ध झालेले असूनही, कठोर स्वभावाचे असतात, तरीही ते आपली शरीरे स्थिर आणि योग्य अशी टिकवतात.
यैर् अहं पुम्भिर् अबुधैर् दुर्द्विजेति तिरस्कृतः । तैर् मनोभिर् अनात्मज्ञैस् स्वविवेकतिरस्कृतः
जे अज्ञानी लोक मला वाईट म्हणून नाकारतात, त्यांचे मन आत्मज्ञान नसल्यामुळे, त्यांच्या स्वतःच्या विवेकाला दूर लोटते.
त्वया दृष्टो विनष्टो ऽस्मि शत्रुर् मे त्वम् इति द्रुतम् । यद् उक्तं तद् धि चित्तेन गलता परिदेवितम्
‘तू माझा शत्रू आहेस, तू मला नष्ट केलंस’ असे मनाने घाईघाईने जे काही बोलले जाते, ते सर्व मन गळून जात असताना केलेले शोकविलाप असतात.
रुदितं यन् महाक्रन्दं पुंसा बह्वस्रु राघव । तद् भोगजालं त्यजता मनसा रोदनं कृतम्
हे राघव, मनुष्य जेव्हा भोगांचा जाळा सोडतो, तेव्हा त्याच्या मनाने केलेले रडणे, मोठ्याने ओरडणे आणि भरपूर अश्रू हेच असतात.
अर्धप्राप्तविवेकस्य न प्राप्तस्यामलं पदम् । चेतसस् त्यजतो भोगान् परितापो भृशं भवेत्
ज्याचं विवेक अर्धवट मिळालं आहे आणि ज्याला अजून निर्मळ स्थिती गाठता आलेली नाही, त्याने मनानं भोग सोडले तर त्याला मोठा त्रास होतो.
रुदताङ्गानि दृष्टानि कारुण्येनावबोधिना । कष्टम् एतानि सन्त्यज्य किं प्रयामीति चेतसा
करुणेने जागृत झालेल्या माणसाला जेव्हा अंग रडताना दिसतात, तेव्हा त्याच्या मनात येतं, 'अरे, हे सगळं सोडून मी आता कुठे जाऊ?'
अर्धप्राप्तविवेकस्य न प्राप्तस्यामलं पदम् । चेतसस् त्यजतो ऽङ्गानि परितापो हि वर्धते
ज्याचं विवेक अर्धवट मिळालं आहे आणि ज्याने अजून निर्मळ स्थिती गाठलेली नाही, त्याने मनानं आपली अंगं सोडली तर त्याचा त्रास अजून वाढतो.
हसितं यत् तद् आनन्दि पुंसा मदवबोधतः । परिप्राप्तविवेकेन तत् तुष्टं राम चेतसा
ज्या माणसाला जागृतीचं सुख मिळालं आहे, त्याच्या हास्यातून, हे राम, पूर्ण विवेक मिळालेल्या मनाचं समाधान दिसतं.
परिप्राप्तविवेकस्य त्यक्तसंसारसंसृतेः । चेतसस् त्यजतो रूपम् आनन्दो हि विवर्धते
ज्याने पूर्ण विवेक मिळवला आहे आणि संसाराच्या फेरातून सुटका केली आहे, त्याच्या मनाने जेव्हा सर्व रूपांना सोडून दिलं, तेव्हा त्याचा आनंद खरोखर वाढत जातो.
हसताङ्गानि दृष्टानि पुंसा यान्य् उपहासतः । तानि दृष्टानि मनसा विप्रलम्भप्रदानि हि
जेव्हा एखाद्या माणसाच्या अंगांमध्ये केवळ उपहासाने हास्य दिसतं, तेव्हा मनाने पाहिलेली ती रूपं फसवणूकच घडवतात.
मिथ्याविकल्परचितैर् विप्रलब्धम् अहं चिरम् । इत्य् अङ्गान्य् उपहासेन दृष्टानि स्वानि चेतसा
माझं मन खोट्या कल्पनांनी फार काळ फसवलं गेलं; म्हणूनच, उपहासाने माझी स्वतःची अंगं माझ्या मनाला दिसतात.
मनः प्राप्तविवेकं हि विश्रान्तं वितते पदे । प्राक्तनीं दीनतां धीरं हसत् पश्यति दूरतः
ज्या मनाला विवेक मिळाला आहे आणि जे अनंत अवस्थेत शांत आहे, ते मन धीराने, हसत, आपल्या पूर्वीच्या दु:खाकडे दूरून पाहतं.
यदासौ समवष्टभ्य मया पृष्टः प्रयत्नतः । तद् विवेको बलाच् चित्तम् आदत्त इति दर्शितम्
जेव्हा मी त्याला काळजीपूर्वक विचारले, तेव्हा तो विवेक जबरदस्तीने मनावर ताबा घेतो, हे दाखवले आहे.
यद् अङ्गानि विशीर्णानि गतान्य् अन्तर्धिम् अग्रतः । तच् चित्तेन विनार्थेच्छाश् शाम्यन्तीति प्रदर्शितम्
जेव्हा शरीराची अवयवे तुटून दिसेनाशी होतात, तेव्हा मनाच्या वस्तूंसाठीच्या इच्छेशिवाय ती शांत होतात, हे दाखवले आहे.
सहस्रनेत्रहस्तत्वं यत् पुंसः परिवर्णितम् । तद् अनन्ताकृतित्वं हि चेतसः परिदर्शितम्
एखाद्या पुरुषाला हजार डोळे आणि हात असल्याचे वर्णन, मनाला अनंत रूपे धारण करण्याची क्षमता आहे, हे दाखवते.
यद् आत्मनि प्रहारौघैः पुमान् प्रहरति स्वयम् । तत् तत्कुकल्पनाघातैः प्रहरत्य् आत्मनो मनः
जेव्हा एखादा माणूस स्वतःला वारंवार मारतो, तेव्हा ते मनच कल्पनेतील आघातांनी स्वतःला मारते.
पलायते यत् पुरुषस् स्वात्मनः प्रहरन् स्वयम् । स्ववासनाप्रहारेभ्यस् तन् मनः प्रपलायते
माणूस स्वतःपासून पळतो, स्वतःलाच मारतो, तेव्हा हे मनच आपल्या इच्छांपासून पळतं आणि स्वतःलाच त्रास देतं.
स्वयं प्रहरति स्वान्तं स्वयम् एव स्वयेच्छया । पलायते स्वयं चैव पश्याज्ञानविजृम्भितम्
माणूस आपल्या मनाला आपल्या इच्छेने मारतो आणि स्वतःच पळतो; पाहा, अज्ञान कसं दिसून येतं.
स्ववासनोपतप्तानि सर्वाण्य् एव मनांसि हि । स्वयम् एव पलायन्ते गन्तुम् उत्कानि तत् पदम्
आपल्या स्वतःच्या वासनांनी जळालेलं प्रत्येक मन, त्या अवस्थेला पोहोचण्यासाठी आपोआप पळतं.
यद् इदं विततं दुःखं तत् तनोति स्वयं मनः । स्वयम् एवातिखिन्नात्म पुनस् तस्मात् पलायते
हे सगळीकडे पसरलेलं दुःख मनच निर्माण करतं; आणि जेव्हा आत्मा फारच त्रासलेला असतो, तेव्हा तो पुन्हा त्यापासून पळतो.
सङ्कल्पवासनाजाले स्वयम् आयाति बन्धनम् । मनो लालामयैर् वालैः कोशकारक्रिमिर् यथा
इच्छा आणि मनाच्या संस्कारांच्या जाळ्यात आपोआपच बंधन निर्माण होतं; जसं रेशीमकोष तयार करणारा किडा आपल्या धाग्यांनी स्वतःला गुंतवतो, तसं मनही आपल्या कल्पनांच्या धाग्यांनी स्वतःला बांधून टाकतं.
यथानर्थम् अवाप्नोति तथा क्रीडति चञ्चलम् । भावि दुःखम् अपश्यन् स्वं दुर्लीलाभिर् इवार्भकः
जसं चंचल मूल आपलीच हट्टी खेळ खेळतं आणि पुढे काय दुःख येईल हे न पाहता अडचणीत सापडतं, तसंच मनही आपल्या हट्टी कल्पनांत गुंतून, पुढचं दुःख न पाहता, स्वतःच त्रास करून घेतं.
अपश्यन् काष्ठरन्ध्रस्थवृषणाक्रमणं यथा । कीलोत्पाटी कपिर् दुःखम् एतीदं हि मनस् तथा
जसा एखादा माकड लाकडाच्या फटीत अडकलेल्या आपल्या अवयवाकडे लक्ष न देता ओढू लागतो आणि त्यामुळेच स्वतःला त्रास करून घेतो, तसंच मनही आपल्याच वागण्यामुळे दुःख ओढवून घेतं.