अथाहम् उद्यतो गन्तुं दृष्टवान् पुरुषं पुनः । तादृशं तादृशाचारं प्रयतन्तं तथैव च
मग मी निघायचं ठरवलं, तेव्हा पुन्हा तोच माणूस मला दिसला—पूर्वीप्रमाणेच वागत, तसाच प्रयत्न करत.
अवष्टभ्य तथैवाशु तस्य प्रोक्तं पुनर् मया । तथैवोत्पलपत्राक्ष नासौ तद् अवबुद्धवान्
मी लगेच त्याच्याकडे गेलो आणि पुन्हा त्याच पद्धतीने बोललो, पण कमलनयन, त्याला काहीच समजलं नाही.
केवलं माम् असौ मूढो नैव जानामि किञ्चन । आः पाप दुर्द्विजेत्य् उक्त्वा स्वव्यापारपारो ययौ
तो मूर्ख फक्त एवढंच म्हणाला, 'मला काहीच माहीत नाही—अरे पापी, वाईट ब्राह्मण!' आणि मग आपल्या कामात गुंतून निघून गेला.
अथ तस्मिन् महारण्ये तथा विहरता मया । बहवस् तादृशा दृष्टाः पुरुषा दोषकारिणः
मग त्या घनदाट जंगलात मी फिरत असताना, माझ्या नजरेस असे अनेक पुरुष पडले, जे सगळे चुकीच्या वागण्यात गुंतलेले होते.
मत्पृष्टाः केचिद् आयान्ति स्वप्नसम्भ्रमवच् छमम् । मदुक्तं नाभिनन्दन्ति केचिच् छ्वविरुतं यथा
त्यांना मी काही विचारले असता, काही जण स्वप्नात असल्यासारखे गोंधळून माझ्याजवळ आले आणि मग शांत झाले; तर काहींना मी काय बोललो ते अजिबात आवडलं नाही, जणू कुत्र्यांना भुंकण्याचा काहीच फरक पडत नाही तसं.
विनिपत्यान्धकूपेभ्यः केचिन् न प्रोत्थिताः पुनः । कदलीषण्डकात् केचिच् चिरेणापि न निर्गताः
काही जण काळोख्या खड्ड्यात पडून पुन्हा कधीच बाहेर आले नाहीत; तर काही केळीच्या झाडांच्या जाळीत अडकून राहिले आणि खूप वेळ गेला तरी ते तिथून सुटलेच नाहीत.
केचिद् अन्तर्हितास् स्फारे करञ्जवनकुञ्जके । न क्वचित् स्थितिम् आयान्ति केचिद् भ्रमपरायणाः
काही जण दाट करंजाच्या झाडांच्या गर्दीत गायब झाले आणि कधीच कुठे स्थिर राहिले नाहीत; तर काही फक्त भटकंतीच करत राहिले, त्यांना दुसरं काहीच नव्हतं.
एवंविधा सा वितता रघूद्वह महाटवी । अद्यापि विद्यते यस्याम् इत्थं ते पुरुषास् स्थिताः
रघुकुळातील श्रेष्ठा, अशी ही मोठी अरण्य अजूनही आहे आणि त्यात लोक आजही अशाच स्थितीत आहेत.
सा च दृष्टाटवी राम त्वयेह व्यवहारिणा । बाल्यात् तु बुद्धितत्त्वस्य न त्वं स्मरसि राघव
राम, तू व्यवहार करणारा म्हणून हे अरण्य पाहिलं आहेस; पण लहानपणी समज न पक्की झाल्यामुळे, राघव, तुला ते आठवत नाही.
सा भीषणा विविधसङ्कटसङ्कटाङ्गी घोराटवी घनतमोगहना च लोकैः । आगत्य निर्वृतिम् अबुद्धिहतैर् न तज्ज्ञैर् आसेव्यते कुसुमगुल्मकवाटिकेव
ती भयंकर अरण्य, अनेक संकटांनी भरलेली आणि घनदाट अंधाराने व्यापलेली आहे. समजूतदार लोक तिथे जात नाहीत, जसे फुलांच्या बागेतही अज्ञानीच जातात.
कासौ महाटवी ब्रह्मन् कदा दृष्टा कथं मया । के च ते पुरुषास् तत्र किं तत् कर्तुं कृतोद्यमाः
ब्रह्मन्, ती मोठी अरण्य कोणती? मी ती कधी आणि कशी पाहिली? तिथे ते लोक कोण आहेत आणि ते काय करण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत?
रघुनाथ महाबाहो शृणु वक्ष्यामि ते ऽखिलम् । न सा महाटवी नाम दूरे नैव च ते नराः
हे रघुनाथा, बलवान राम, ऐक, मी तुला सर्व काही सांगतो—ती मोठी अरण्य काही तुझ्यापासून दूर नाही, आणि ते लोकही तुझ्यापासून वेगळे नाहीत.
येयं संसारपदवी गम्भीरासारकोटरा । तां त्वं शून्यां विकाराढ्यां विद्धि राम महाटवीम्
ही जी संसाराची वाट आहे, खोल आणि रिकामी, सतत बदलणारी, हे राम, हिलाच तू मोठं अरण्य समज.
विचारालोकलभ्येन यदैकेनैव वस्तुना । पूर्णा नान्येन संयुक्ता केवलैव तदैव सा
त्या अरण्यात विचाराच्या प्रकाशाने मिळणाऱ्या एकाच वस्तूने सर्व काही भरलेलं आहे; त्यात दुसरं काहीच मिसळलेलं नाही, ती फक्त तीच आहे.
तत्र ये ते महाकाराः पुरुषाः प्रसरन्ति हि । मनांसि तानि विद्धि त्वं दुःखे निपतितान्य् अलम्
त्या अरण्यात जे मोठे पुरुष वावरतात, त्यांना तू मनं समज, जी दुःखात पडलेली आहेत.
द्रष्टा यो ऽयम् अहं तेषां सविवेको महामते । विवेकेन मया तानि दृष्टान्य् अन्यानि राघव
हे महाबुद्धिमान, मीच त्या सर्वांचा साक्षी आहे, आणि विवेकाच्या जोरावर, हे राघव, मी ती व इतरही गोष्टी ओळखल्या आहेत.
मया तान्य् एव बुध्यन्ते विवेकेन मनांसि हि । सततं स्वप्रकाशेन कमलानीव भानुना
माझ्या विवेकामुळेच मला ही मनं समजतात, जसं कमळांना नेहमी सूर्याच्या प्रकाशाने उजळवले जातं.
मत्प्रबोधं समासाद्य मत्प्रसादान् महामते । मनांसि कानिचित् तानि गतान्य् उपशमात् परम्
माझ्या जागृतीला आणि माझ्या कृपेने, हे महाबुद्धिमान, त्यातील काही मनं अत्युच्च शांततेला पोहोचून थांबली आहेत.
कानिचिन् नाभिनन्दन्ति मां विवेकं विमोहतः । मत्तिरस्कारवशतः कूपेष्व् एव पतन्त्य् उत
काही मनं मला, म्हणजे विवेकाला, मोहामुळे स्वीकारत नाहीत; आणि माझ्या नाकारण्यामुळे ती खरोखरच खोल दरीत पडतात.
ये ते ऽन्धकूपा गहना नरकास् ते रघूद्वह । मनांसि तानि तेष्व् अन्तर् निपतन्त्य् उत्पतन्ति च
रघुकुळातील श्रेष्ठा, जे खोल, अंधाऱ्या विहिरीसारखे आहेत, त्यांनाच नरक म्हणतात. मनं त्यात पडतात आणि पुन्हा वर येतात.
यत् तत् करञ्जगहनं तत् कलत्ररसं विदुः । दुःखकण्टकसम्बाधं मानुष्यं त्रिविधैषणम्
ज्याला घनदाट करंजाचं जंगल म्हणतात, त्यालाच स्त्रीसुखाचा आस्वाद म्हणतात. दुःखाच्या काट्यांनी भरलेलं, तीन प्रकारच्या इच्छा असलेलं मानवी जीवन तसंच आहे.
करञ्जगहनं यानि प्रविष्टानि मनांसि तु । मानुष्ये तानि जातानि तत्रैकरसिकानि च
ज्या मनांनी त्या करंजाच्या जंगलात प्रवेश केला, ती मनं मानवी जन्म घेतात आणि तिथे एकाच प्रकारच्या सुखात गुंतून राहतात.
कदलीकाननं यत् तच् छशाङ्ककरशीतलम् । तन् मनोह्लादनकरं स्वर्गं विद्धि रघूद्वह
रघुकुळातील श्रेष्ठा, जे केळीच्या बागेसारखं, चंद्रकिरणांनी थंड झालेलं आहे, तेच स्वर्ग आहे, जे मनाला आनंद देतं.
कदलीकाननं यानि सम्प्रविष्टानि तानि तु । स्वर्गैकरसिकानि त्वं मनांसि ज्ञातुम् अर्हसि
जसं केळ्याच्या बागेत जे काही शिरतं, ते तिथेच पूर्णपणे मिसळून जातं, तसंच, हे राम, स्वर्गसुखातच गुंतलेली मनं कशी असतात हे तू समजून घ्यावं.
प्रविष्टान्य् अन्धकूपान्तर् निर्गतानि न यानि तु । महापातकयुक्तानि तानि चित्तानि राघव
हे राघव, जी मनं खोल काळोख्या विहिरीत शिरून बाहेर आली नाहीत, ती मोठ्या पापांनी बांधलेली असतात.
करञ्जवनयातानि निर्गतानि न यानि तु । तानि मानुष्यजातानि चित्तानि रघुनन्दन
हे रघुनंदन, जी मनं करंजाच्या झाडांच्या बागेत शिरून बाहेर आली नाहीत, ती मनं माणसांचीच असतात.
कानिचित् सम्प्रबुद्धानि तत्र मुक्तानि बन्धनात् । कानिचिद् बहुरूपाणि योनेर् योनिं विशन्ति हि
त्यातली काही मनं तिथेच जागी होऊन बंधनातून मुक्त होतात, तर काही वेगवेगळ्या रूपं घेऊन एक गर्भ सोडून दुसऱ्या गर्भात प्रवेश करतात.
कानिचित् पुण्यपूतेन तपसा दारुणात्मना । धारयन्ति शरीराणि संस्थितान्य् उचितान्य् च
काही जण पुण्याच्या तपामुळे शुद्ध झालेले असूनही, कठोर स्वभावाचे असतात, तरीही ते आपली शरीरे स्थिर आणि योग्य अशी टिकवतात.
यैर् अहं पुम्भिर् अबुधैर् दुर्द्विजेति तिरस्कृतः । तैर् मनोभिर् अनात्मज्ञैस् स्वविवेकतिरस्कृतः
जे अज्ञानी लोक मला वाईट म्हणून नाकारतात, त्यांचे मन आत्मज्ञान नसल्यामुळे, त्यांच्या स्वतःच्या विवेकाला दूर लोटते.
त्वया दृष्टो विनष्टो ऽस्मि शत्रुर् मे त्वम् इति द्रुतम् । यद् उक्तं तद् धि चित्तेन गलता परिदेवितम्
‘तू माझा शत्रू आहेस, तू मला नष्ट केलंस’ असे मनाने घाईघाईने जे काही बोलले जाते, ते सर्व मन गळून जात असताना केलेले शोकविलाप असतात.