अथ क्षणेन स पुमांस् तान्य् अङ्गानि च सम्भ्रमः । सर्वम् अन्तर्धिम् आयातं स्वप्नो बोधवतो यथा
मग क्षणातच तो पुरुष, त्याची सर्व अंगं आणि गोंधळ, सगळं एकदम नाहीसं झालं, जसं जागं झाल्यावर स्वप्न नाहीसं होतं.
विचार्य नियतेश् शक्तिं ततो गन्तुम् उपस्थितः । दृष्टवान् अहम् एकान्ते पुनर् अन्यं तथा नरम्
नियतीची शक्ती मनात विचार करून, मी निघायला तयार झालो. एकांतात मला तसाच आणखी एक माणूस दिसला.
सो ऽपि प्रहारान् परितः प्रयच्छन् स्वयम् आत्मनि । बाहुभिः पीवराकारैस् स्वयम् एव पलायते
तोही स्वतःच्या मजबूत हातांनी स्वतःलाच सर्व बाजूंनी मारत होता आणि स्वतःपासून पळत होता.
कूपे पतति कूपात् तु समुत्थायाभिधावति । पुनः पतति कुञ्जे ऽन्तः पुनर् आर्तः पलायते
तो विहिरीत पडतो, मग तिथून बाहेर येऊन धावतो; पुन्हा झाडझुडपांत पडतो आणि पुन्हा व्याकुळ होऊन पळतो.
पुनः प्रविशति स्वच्छं क्षणं शिशिरकाननम् । रुष्टः पुनः पुनस् तुष्टः पुनः प्रहरति स्वयम्
तो पुन्हा एकदा थोडा वेळ स्वच्छ, गार जंगलात जातो; मग पुन्हा रागावतो, पुन्हा आनंदी होतो आणि पुन्हा स्वतःलाच मारतो.
एवम्प्रायनिजाचारश् चिरम् आलोक्य सस्मयम् । स मया समवष्टभ्य परिपृष्टस् तथैव हि
त्याचं विचित्र वागणं मी बराच काळ पाहिलं. मग हलकंसं हसत मी त्याच्याजवळ गेलो आणि त्याला विचारलं.
तेनैवाथ क्रमेणासौ रुदित्वा सम्प्रहस्य च । अङ्गैर् विशीर्णताम् एत्य ययाव् अलम् अलक्ष्यताम्
मग तो हळूहळू कधी रडला, कधी हसला, आणि त्याचं अंग अगदी थकून गेलं. शेवटी तो तिथून निघून गेला आणि पुन्हा दिसलाच नाही.
विचार्य नियतेश् शक्तिं ततो गन्तुम् उपस्थितः । दृष्टवान् अहम् एकान्ते पुनर् अन्यं तथा नरम्
मग मी नियतीची ताकद मनाशी विचारली आणि तिथून निघायचं ठरवलं. एकांतात मला तसाच आणखी एक माणूस दिसला.
प्रहरंस् तद्वद् एवासौ स्वयम् एव पलायते । पलायमानः पतितो महत्य् अन्धो ऽन्धकूपके
तोही तसाच स्वतःला मारत पळू लागला. पळता पळता तो एका मोठ्या काळोख्या विहिरीत पडला.
तत्राहं सुचिरं कालम् अवसं तत्प्रतीक्षकः । यावत् स सुचिरेणापि कूपाद् अभ्युत्थितश् शठः
तेथे मी खूप दिवस थांबलो, त्याची वाट पाहत राहिलो. अखेरीस तो कपटी मनुष्य बराच वेळ गेल्यावर त्या विहिरीतून बाहेर आला.
अथाहम् उद्यतो गन्तुं दृष्टवान् पुरुषं पुनः । तादृशं तादृशाचारं प्रयतन्तं तथैव च
मग मी निघायचं ठरवलं, तेव्हा पुन्हा तोच माणूस मला दिसला—पूर्वीप्रमाणेच वागत, तसाच प्रयत्न करत.
अवष्टभ्य तथैवाशु तस्य प्रोक्तं पुनर् मया । तथैवोत्पलपत्राक्ष नासौ तद् अवबुद्धवान्
मी लगेच त्याच्याकडे गेलो आणि पुन्हा त्याच पद्धतीने बोललो, पण कमलनयन, त्याला काहीच समजलं नाही.
केवलं माम् असौ मूढो नैव जानामि किञ्चन । आः पाप दुर्द्विजेत्य् उक्त्वा स्वव्यापारपारो ययौ
तो मूर्ख फक्त एवढंच म्हणाला, 'मला काहीच माहीत नाही—अरे पापी, वाईट ब्राह्मण!' आणि मग आपल्या कामात गुंतून निघून गेला.
अथ तस्मिन् महारण्ये तथा विहरता मया । बहवस् तादृशा दृष्टाः पुरुषा दोषकारिणः
मग त्या घनदाट जंगलात मी फिरत असताना, माझ्या नजरेस असे अनेक पुरुष पडले, जे सगळे चुकीच्या वागण्यात गुंतलेले होते.
मत्पृष्टाः केचिद् आयान्ति स्वप्नसम्भ्रमवच् छमम् । मदुक्तं नाभिनन्दन्ति केचिच् छ्वविरुतं यथा
त्यांना मी काही विचारले असता, काही जण स्वप्नात असल्यासारखे गोंधळून माझ्याजवळ आले आणि मग शांत झाले; तर काहींना मी काय बोललो ते अजिबात आवडलं नाही, जणू कुत्र्यांना भुंकण्याचा काहीच फरक पडत नाही तसं.
विनिपत्यान्धकूपेभ्यः केचिन् न प्रोत्थिताः पुनः । कदलीषण्डकात् केचिच् चिरेणापि न निर्गताः
काही जण काळोख्या खड्ड्यात पडून पुन्हा कधीच बाहेर आले नाहीत; तर काही केळीच्या झाडांच्या जाळीत अडकून राहिले आणि खूप वेळ गेला तरी ते तिथून सुटलेच नाहीत.
केचिद् अन्तर्हितास् स्फारे करञ्जवनकुञ्जके । न क्वचित् स्थितिम् आयान्ति केचिद् भ्रमपरायणाः
काही जण दाट करंजाच्या झाडांच्या गर्दीत गायब झाले आणि कधीच कुठे स्थिर राहिले नाहीत; तर काही फक्त भटकंतीच करत राहिले, त्यांना दुसरं काहीच नव्हतं.
एवंविधा सा वितता रघूद्वह महाटवी । अद्यापि विद्यते यस्याम् इत्थं ते पुरुषास् स्थिताः
रघुकुळातील श्रेष्ठा, अशी ही मोठी अरण्य अजूनही आहे आणि त्यात लोक आजही अशाच स्थितीत आहेत.
सा च दृष्टाटवी राम त्वयेह व्यवहारिणा । बाल्यात् तु बुद्धितत्त्वस्य न त्वं स्मरसि राघव
राम, तू व्यवहार करणारा म्हणून हे अरण्य पाहिलं आहेस; पण लहानपणी समज न पक्की झाल्यामुळे, राघव, तुला ते आठवत नाही.
सा भीषणा विविधसङ्कटसङ्कटाङ्गी घोराटवी घनतमोगहना च लोकैः । आगत्य निर्वृतिम् अबुद्धिहतैर् न तज्ज्ञैर् आसेव्यते कुसुमगुल्मकवाटिकेव
ती भयंकर अरण्य, अनेक संकटांनी भरलेली आणि घनदाट अंधाराने व्यापलेली आहे. समजूतदार लोक तिथे जात नाहीत, जसे फुलांच्या बागेतही अज्ञानीच जातात.
कासौ महाटवी ब्रह्मन् कदा दृष्टा कथं मया । के च ते पुरुषास् तत्र किं तत् कर्तुं कृतोद्यमाः
ब्रह्मन्, ती मोठी अरण्य कोणती? मी ती कधी आणि कशी पाहिली? तिथे ते लोक कोण आहेत आणि ते काय करण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत?
रघुनाथ महाबाहो शृणु वक्ष्यामि ते ऽखिलम् । न सा महाटवी नाम दूरे नैव च ते नराः
हे रघुनाथा, बलवान राम, ऐक, मी तुला सर्व काही सांगतो—ती मोठी अरण्य काही तुझ्यापासून दूर नाही, आणि ते लोकही तुझ्यापासून वेगळे नाहीत.
येयं संसारपदवी गम्भीरासारकोटरा । तां त्वं शून्यां विकाराढ्यां विद्धि राम महाटवीम्
ही जी संसाराची वाट आहे, खोल आणि रिकामी, सतत बदलणारी, हे राम, हिलाच तू मोठं अरण्य समज.
विचारालोकलभ्येन यदैकेनैव वस्तुना । पूर्णा नान्येन संयुक्ता केवलैव तदैव सा
त्या अरण्यात विचाराच्या प्रकाशाने मिळणाऱ्या एकाच वस्तूने सर्व काही भरलेलं आहे; त्यात दुसरं काहीच मिसळलेलं नाही, ती फक्त तीच आहे.
तत्र ये ते महाकाराः पुरुषाः प्रसरन्ति हि । मनांसि तानि विद्धि त्वं दुःखे निपतितान्य् अलम्
त्या अरण्यात जे मोठे पुरुष वावरतात, त्यांना तू मनं समज, जी दुःखात पडलेली आहेत.
द्रष्टा यो ऽयम् अहं तेषां सविवेको महामते । विवेकेन मया तानि दृष्टान्य् अन्यानि राघव
हे महाबुद्धिमान, मीच त्या सर्वांचा साक्षी आहे, आणि विवेकाच्या जोरावर, हे राघव, मी ती व इतरही गोष्टी ओळखल्या आहेत.
मया तान्य् एव बुध्यन्ते विवेकेन मनांसि हि । सततं स्वप्रकाशेन कमलानीव भानुना
माझ्या विवेकामुळेच मला ही मनं समजतात, जसं कमळांना नेहमी सूर्याच्या प्रकाशाने उजळवले जातं.
मत्प्रबोधं समासाद्य मत्प्रसादान् महामते । मनांसि कानिचित् तानि गतान्य् उपशमात् परम्
माझ्या जागृतीला आणि माझ्या कृपेने, हे महाबुद्धिमान, त्यातील काही मनं अत्युच्च शांततेला पोहोचून थांबली आहेत.
कानिचिन् नाभिनन्दन्ति मां विवेकं विमोहतः । मत्तिरस्कारवशतः कूपेष्व् एव पतन्त्य् उत
काही मनं मला, म्हणजे विवेकाला, मोहामुळे स्वीकारत नाहीत; आणि माझ्या नाकारण्यामुळे ती खरोखरच खोल दरीत पडतात.
ये ते ऽन्धकूपा गहना नरकास् ते रघूद्वह । मनांसि तानि तेष्व् अन्तर् निपतन्त्य् उत्पतन्ति च
रघुकुळातील श्रेष्ठा, जे खोल, अंधाऱ्या विहिरीसारखे आहेत, त्यांनाच नरक म्हणतात. मनं त्यात पडतात आणि पुन्हा वर येतात.