कदलीषण्डकात् तस्माद् विनिष्क्रम्य पुनः क्षणात् । कदलीकाननाच् छुभ्रं करञ्जवनगुल्मकम्
त्या केळीच्या झाडांच्या गटातून तो लगेच बाहेर आला आणि त्या केळीच्या बनातून उजळ करंजाच्या झुडुपात गेला.
करञ्जकवनात् कूपं कूपाद् रम्भावनान्तरम् । प्रविश्य प्रहरंश् चैव स्वयम् आत्मनि संस्थितः
करंजाच्या बनातून तो एका विहिरीत, विहिरीतून दुसऱ्या केळीच्या बनात गेला आणि स्वतःलाच हलवून, स्वतःमध्येच स्थिर राहिला.
एवंरूपनिजाचारस् सो ऽवलोक्यादरान् मया । अवष्टभ्य बलाद् एव मुहूर्तं परिबोधितः
त्याचं असं वागणं मी लक्षपूर्वक पाहिलं आणि मग मी त्याला जोराने धरून थोड्या वेळासाठी भानावर आणलं.
पृष्टश् च कस् त्वं किम् इदं केनार्थेन करोषि वा । किं नामाभिमतं ते स्यात् किं मुधा परिमुह्यसि
त्याला विचारलं, "तू कोण आहेस? हे काय आहे? हे कशासाठी करतोस? तुझं नाव काय आहे, तुला काय हवं आहे? आणि असं व्यर्थ का गोंधळून गेलास?"
इति पृष्टेन कथितं तेन मे रघुनन्दन । नाहं कश्चिन् न चैवेदं मुने किञ्चित् करोम्य् अहम्
असं विचारल्यावर त्याने मला सांगितलं, "रघुनंदना, मी कुणीच नाही, हे काहीच नाही; मुनिवरा, मी काहीच करत नाही."
त्वयायम् अवभग्नो ऽस्मि त्वं मे शत्रुर् अरिन्दम । त्वया दृष्टो ऽस्मि नष्टो ऽस्मि दुःखाय च सुखाय च
तुझ्यामुळे मी उघड झालो आहे; तू माझा शत्रू आहेस, अरिंदमा. तुझ्या नजरेत आलो, म्हणून मी हरवून गेलो, दुःखासाठी आणि सुखासाठीही.
इति उक्त्वा माम् असाव् अङ्गान्य् आलोक्य स्वानि तिष्ठवान् । रुरोदार्तरवं दीनो मेघो वर्षन्न् इवारवी
असं म्हणून त्याने आपलीच अंगं पाहिली आणि तसाच उभा राहिला; मग तो फारच हताश होऊन मोठ्याने रडू लागला, जणू काही ढग पृथ्वीवर पाऊस पाडतो तसा.
क्षणमात्रेण तत्रासाव् उपसंहृत्य रोदनम् । स्वान्य् अङ्गानि समालोक्य जहासेन्द्वंशुवत् सितम्
क्षणभरात त्याने तिथे रडणं थांबवलं; स्वतःच्या अंगांकडे पाहून, जसं चंद्र आपल्या किरणांना मागे टाकतो तसं, त्याने आपली पांढरटपणा झटकून दिला.
अथाट्टहासपर्यन्ते स पुमान् पुरतो मम । क्रमेण तानि तत्याज स्वान्य् अङ्गानि समन्ततः
मग मोठ्याने हसून, माझ्यासमोर असलेला तो पुरुष हळूहळू सर्व अंगं एकामागून एक, सगळ्या दिशांना सोडून गेला.
प्रथमं पतितं तस्य शिरः परमदारुणम् । ततस् ते बाहवः पश्चाद् वक्षस् तदनु चोदरम्
सर्वात आधी त्याचं डोकं पडलं, ते फारच भयंकर होतं; मग त्याचे हात, त्यानंतर छाती, आणि शेवटी पोट खाली पडलं.
अथ क्षणेन स पुमांस् तान्य् अङ्गानि च सम्भ्रमः । सर्वम् अन्तर्धिम् आयातं स्वप्नो बोधवतो यथा
मग क्षणातच तो पुरुष, त्याची सर्व अंगं आणि गोंधळ, सगळं एकदम नाहीसं झालं, जसं जागं झाल्यावर स्वप्न नाहीसं होतं.
विचार्य नियतेश् शक्तिं ततो गन्तुम् उपस्थितः । दृष्टवान् अहम् एकान्ते पुनर् अन्यं तथा नरम्
नियतीची शक्ती मनात विचार करून, मी निघायला तयार झालो. एकांतात मला तसाच आणखी एक माणूस दिसला.
सो ऽपि प्रहारान् परितः प्रयच्छन् स्वयम् आत्मनि । बाहुभिः पीवराकारैस् स्वयम् एव पलायते
तोही स्वतःच्या मजबूत हातांनी स्वतःलाच सर्व बाजूंनी मारत होता आणि स्वतःपासून पळत होता.
कूपे पतति कूपात् तु समुत्थायाभिधावति । पुनः पतति कुञ्जे ऽन्तः पुनर् आर्तः पलायते
तो विहिरीत पडतो, मग तिथून बाहेर येऊन धावतो; पुन्हा झाडझुडपांत पडतो आणि पुन्हा व्याकुळ होऊन पळतो.
पुनः प्रविशति स्वच्छं क्षणं शिशिरकाननम् । रुष्टः पुनः पुनस् तुष्टः पुनः प्रहरति स्वयम्
तो पुन्हा एकदा थोडा वेळ स्वच्छ, गार जंगलात जातो; मग पुन्हा रागावतो, पुन्हा आनंदी होतो आणि पुन्हा स्वतःलाच मारतो.
एवम्प्रायनिजाचारश् चिरम् आलोक्य सस्मयम् । स मया समवष्टभ्य परिपृष्टस् तथैव हि
त्याचं विचित्र वागणं मी बराच काळ पाहिलं. मग हलकंसं हसत मी त्याच्याजवळ गेलो आणि त्याला विचारलं.
तेनैवाथ क्रमेणासौ रुदित्वा सम्प्रहस्य च । अङ्गैर् विशीर्णताम् एत्य ययाव् अलम् अलक्ष्यताम्
मग तो हळूहळू कधी रडला, कधी हसला, आणि त्याचं अंग अगदी थकून गेलं. शेवटी तो तिथून निघून गेला आणि पुन्हा दिसलाच नाही.
विचार्य नियतेश् शक्तिं ततो गन्तुम् उपस्थितः । दृष्टवान् अहम् एकान्ते पुनर् अन्यं तथा नरम्
मग मी नियतीची ताकद मनाशी विचारली आणि तिथून निघायचं ठरवलं. एकांतात मला तसाच आणखी एक माणूस दिसला.
प्रहरंस् तद्वद् एवासौ स्वयम् एव पलायते । पलायमानः पतितो महत्य् अन्धो ऽन्धकूपके
तोही तसाच स्वतःला मारत पळू लागला. पळता पळता तो एका मोठ्या काळोख्या विहिरीत पडला.
तत्राहं सुचिरं कालम् अवसं तत्प्रतीक्षकः । यावत् स सुचिरेणापि कूपाद् अभ्युत्थितश् शठः
तेथे मी खूप दिवस थांबलो, त्याची वाट पाहत राहिलो. अखेरीस तो कपटी मनुष्य बराच वेळ गेल्यावर त्या विहिरीतून बाहेर आला.
अथाहम् उद्यतो गन्तुं दृष्टवान् पुरुषं पुनः । तादृशं तादृशाचारं प्रयतन्तं तथैव च
मग मी निघायचं ठरवलं, तेव्हा पुन्हा तोच माणूस मला दिसला—पूर्वीप्रमाणेच वागत, तसाच प्रयत्न करत.
अवष्टभ्य तथैवाशु तस्य प्रोक्तं पुनर् मया । तथैवोत्पलपत्राक्ष नासौ तद् अवबुद्धवान्
मी लगेच त्याच्याकडे गेलो आणि पुन्हा त्याच पद्धतीने बोललो, पण कमलनयन, त्याला काहीच समजलं नाही.
केवलं माम् असौ मूढो नैव जानामि किञ्चन । आः पाप दुर्द्विजेत्य् उक्त्वा स्वव्यापारपारो ययौ
तो मूर्ख फक्त एवढंच म्हणाला, 'मला काहीच माहीत नाही—अरे पापी, वाईट ब्राह्मण!' आणि मग आपल्या कामात गुंतून निघून गेला.
अथ तस्मिन् महारण्ये तथा विहरता मया । बहवस् तादृशा दृष्टाः पुरुषा दोषकारिणः
मग त्या घनदाट जंगलात मी फिरत असताना, माझ्या नजरेस असे अनेक पुरुष पडले, जे सगळे चुकीच्या वागण्यात गुंतलेले होते.
मत्पृष्टाः केचिद् आयान्ति स्वप्नसम्भ्रमवच् छमम् । मदुक्तं नाभिनन्दन्ति केचिच् छ्वविरुतं यथा
त्यांना मी काही विचारले असता, काही जण स्वप्नात असल्यासारखे गोंधळून माझ्याजवळ आले आणि मग शांत झाले; तर काहींना मी काय बोललो ते अजिबात आवडलं नाही, जणू कुत्र्यांना भुंकण्याचा काहीच फरक पडत नाही तसं.
विनिपत्यान्धकूपेभ्यः केचिन् न प्रोत्थिताः पुनः । कदलीषण्डकात् केचिच् चिरेणापि न निर्गताः
काही जण काळोख्या खड्ड्यात पडून पुन्हा कधीच बाहेर आले नाहीत; तर काही केळीच्या झाडांच्या जाळीत अडकून राहिले आणि खूप वेळ गेला तरी ते तिथून सुटलेच नाहीत.
केचिद् अन्तर्हितास् स्फारे करञ्जवनकुञ्जके । न क्वचित् स्थितिम् आयान्ति केचिद् भ्रमपरायणाः
काही जण दाट करंजाच्या झाडांच्या गर्दीत गायब झाले आणि कधीच कुठे स्थिर राहिले नाहीत; तर काही फक्त भटकंतीच करत राहिले, त्यांना दुसरं काहीच नव्हतं.
एवंविधा सा वितता रघूद्वह महाटवी । अद्यापि विद्यते यस्याम् इत्थं ते पुरुषास् स्थिताः
रघुकुळातील श्रेष्ठा, अशी ही मोठी अरण्य अजूनही आहे आणि त्यात लोक आजही अशाच स्थितीत आहेत.
सा च दृष्टाटवी राम त्वयेह व्यवहारिणा । बाल्यात् तु बुद्धितत्त्वस्य न त्वं स्मरसि राघव
राम, तू व्यवहार करणारा म्हणून हे अरण्य पाहिलं आहेस; पण लहानपणी समज न पक्की झाल्यामुळे, राघव, तुला ते आठवत नाही.
सा भीषणा विविधसङ्कटसङ्कटाङ्गी घोराटवी घनतमोगहना च लोकैः । आगत्य निर्वृतिम् अबुद्धिहतैर् न तज्ज्ञैर् आसेव्यते कुसुमगुल्मकवाटिकेव
ती भयंकर अरण्य, अनेक संकटांनी भरलेली आणि घनदाट अंधाराने व्यापलेली आहे. समजूतदार लोक तिथे जात नाहीत, जसे फुलांच्या बागेतही अज्ञानीच जातात.