अप्रबुद्धात्मविषयम् आकाशत्रयकल्पना । कल्प्यते ह्य् उपदेशार्थं प्रबुद्धविषयं न तु
ज्यांचे अंतरात्मा जागृत नाही, त्यांना समजावण्यासाठीच आकाशाच्या तीन प्रकारांची कल्पना केली जाते; जागृत असलेल्या लोकांसाठी ती कल्पना नाही.
एकम् एव परं ब्रह्म सर्वं सर्वावपूरकम् । प्रबुद्धं विमलं नित्यं कलाकलनवर्जितम्
एकच परब्रह्म सर्वत्र व्यापलेले आहे, तेच सर्व आहे. ते शुद्ध, नित्य, जागृत असून कोणत्याही विभागण्या किंवा भेदांपासून मुक्त आहे.
द्वैताद्वैतसमुद्भेदैर् वाक्यसन्दर्भगर्भितैः । उपदिश्यत एवाज्ञो न प्रबुद्धः कथञ्चन
द्वैत आणि अद्वैत यांच्या संदर्भाने भरलेल्या वाक्यांद्वारे उपदेश फक्त अज्ञ लोकांसाठीच केला जातो; जागृत व्यक्तीस कधीच अशा प्रकारे उपदेश केला जात नाही.
यावद् रामाप्रबुद्धत्वम् आकाशत्रयकल्पना । तावद् एवावबोधार्थं मया त उपदिश्यते
राम, जोपर्यंत मन जागृत होत नाही, तोपर्यंत मी या तीन प्रकारच्या आकाशाची कल्पना केवळ समजून घेण्यासाठी सांगतो.
आकाशचित्ताकाशाद्याश् चिदाकाशात् कलङ्कितात् । प्रसूता दावदहनाद् यथा मरुमरीचयः
हे आकाश, मनाचं आकाश आणि इतर सर्व, हे सुद्धा मलिन झालेल्या चैतन्यातूनच निर्माण होतं, जसं वाळवंटातील उष्णतेमुळे मृगजळ तयार होतं.
चितो हि मलिनं रूपं चित्ततां समुपागतम् । त्रिजगन्तीन्द्रजालानि रचयत्य् आकुलात्मकम्
जेव्हा हे चैतन्य मलिन होऊन मनरूप धारण करतं, तेव्हा ते जादूगाराच्या खेळासारखी भ्रमाने भरलेली तीनही जगं निर्माण करतं.
चित्तत्वम् अस्य मलिनस्य चिदात्मकस्य तत्त्वस्य दृश्यत इदं ननु बोधहीनैः । शुक्तौ यथा रजतता न तु बोधवद्भिर् मौर्ख्येण बन्ध इह बोधबलेन मोक्षः
या मलिन चैतन्याच्या मनरूप अवस्थेला ज्यांना खरी समज नाही, तेच पाहतात—जसं अज्ञान्यांना शिंपल्यात चांदी दिसते; इथे अज्ञानामुळे बंधन येतं आणि खरी समज असल्यावरच मुक्ती मिळते.
यतः कुतश्चिद् उत्पन्नं चित्तं यत् किञ्चिद् एव हि । नित्यम् आत्मविमोक्षाय यतते यत्नतो ऽनघ
हे पापरहित, मन जिथून आणि जसे कुठूनही उत्पन्न झाले असो, ते कसेही असो, ते नेहमी स्वतःच्या मुक्तीसाठी मनापासून प्रयत्न करत असते.
अस्ति नामातिवितता शून्या शान्तापि भीषणा । अरण्यानी नभो यस्यां लक्ष्यते कोणमात्रकम्
असे म्हणतात की एक विशाल, रिकामे, शांत पण भीतीदायक असे अरण्य आहे, जिथे आकाशात अगदी लहानसा कोपरा देखील दिसत नाही.
तस्याम् एको हि पुरुषस् सहस्रकरलोचनः । पर्याकुलमतिर् भीमस् संस्थितो वितताकृतिः
त्या ठिकाणी एकच पुरुष आहे, ज्याला हजारो हात आणि डोळे आहेत, ज्याचे मन फारच अस्वस्थ आणि भयंकर आहे, आणि ज्याचा देह सर्वत्र पसरलेला आहे.
सहस्रेण स बाहूनाम् आदाय परिघान् बहून् । प्रहरत्य् आत्मनः पृष्ठे स्वात्मनैव पलायते
तो त्या हजारो हातांनी अनेक गज उचलतो आणि स्वतःच्या पाठीवर मारतो, आणि मग स्वतःपासूनच पळून जातो.
दृढप्रहारैः प्रहरन् स्वयम् एवात्मनात्मनि । प्रविद्रवति भीतात्मा स योजनशतान्य् अपि
तो स्वतःच स्वतःला जोरदार मारत असतो आणि स्वतःच्याच भीतीने स्वतःपासून पळू लागतो, त्याचं मन शेकडो कोस दूर पळत जातं.
क्रन्दन् पलायमानो ऽसौ गत्वा दूरम् इतस् ततः । श्रमवान् विवशाकारो विशीर्णचरणाङ्गकः
तो रडत रडत इकडे तिकडे खूप दूर पळतो, दमून जातो, असहाय होतो, त्याचे पाय आणि हात थकून तुटतात आणि तो कोसळतो.
पतितो ऽवश एवाशु महत्य् अन्धो ऽन्धकूपके । कृष्णरात्रितमोभीमनभोगम्भीरकोटरे
मग तो अगदी असहायपणे पटकन एका मोठ्या, काळोख्या, खोल विहिरीत पडतो, जिच्या तळाशी काळ्या रात्रीसारखा अंधार आणि अज्ञानाचा गर्व भरलेला असतो.
ततः कालेन महता सो ऽन्धकूपात् समुत्थितः । पुनः प्रहारैः प्रहरन् विद्रवत्य् आत्मनात्मनः
खूप वेळानंतर तो त्या अंधाऱ्या विहिरीतून वर येतो आणि पुन्हा स्वतःच स्वतःला मारत स्वतःपासून पळू लागतो.
पुनर् दूरतरं गत्वा करञ्जवनगुल्मकम् । प्रविष्टः कण्टकव्याप्तं शलभः पावकं यथा
नंतर तो अजून पुढे गेला आणि काट्यांनी भरलेल्या करंजाच्या झाडांच्या दाटीत शिरला, जणू काही टणटण उडणारा किडा जसा आगीत पडतो तसा.
तस्मात् करञ्जगहनाद् विनिष्क्रम्य क्षणाद् इव । स्वयं प्रहारैः प्रहरन् विद्रवत्य् आत्मनात्मनः
त्या करंजाच्या दाटीतून तो क्षणात बाहेर आला, स्वतःलाच आपटत, स्वतःपासून पळत सुटला.
पुनर् दूरतरं गत्वा तम् एवान्धो ऽन्धकूपकम् । स सम्प्रविष्टस् त्वरया विशीर्णावयवाकृतिः
पुन्हा तो आणखी दूर गेला आणि तोच आंधळा माणूस घाईघाईने त्या जुन्याच आंधळ्या विहिरीत पडला, त्याचे हातपाय विस्कटले गेले होते.
अन्धकूपात् समुत्थाय प्रविष्टः कदलीवनम् । पुनः प्रहारैः प्रहरन् विद्रवत्य् आत्मनात्मनः
त्या आंधळ्या विहिरीतून बाहेर येऊन तो केळीच्या बागेत शिरला, पुन्हा स्वतःलाच आपटत, स्वतःपासून पळत होता.
पुनर् दूरतरं गत्वा शशाङ्ककरशीतलम् । कदलीकाननं कान्तं सम्प्रविष्टो हसन्न् इव
पुन्हा आणखी पुढे जाऊन तो चंद्रप्रकाशासारख्या गारवा असलेल्या, सुंदर केळीच्या बनात हसल्यासारखा आत गेला.
कदलीषण्डकात् तस्माद् विनिष्क्रम्य पुनः क्षणात् । कदलीकाननाच् छुभ्रं करञ्जवनगुल्मकम्
त्या केळीच्या झाडांच्या गटातून तो लगेच बाहेर आला आणि त्या केळीच्या बनातून उजळ करंजाच्या झुडुपात गेला.
करञ्जकवनात् कूपं कूपाद् रम्भावनान्तरम् । प्रविश्य प्रहरंश् चैव स्वयम् आत्मनि संस्थितः
करंजाच्या बनातून तो एका विहिरीत, विहिरीतून दुसऱ्या केळीच्या बनात गेला आणि स्वतःलाच हलवून, स्वतःमध्येच स्थिर राहिला.
एवंरूपनिजाचारस् सो ऽवलोक्यादरान् मया । अवष्टभ्य बलाद् एव मुहूर्तं परिबोधितः
त्याचं असं वागणं मी लक्षपूर्वक पाहिलं आणि मग मी त्याला जोराने धरून थोड्या वेळासाठी भानावर आणलं.
पृष्टश् च कस् त्वं किम् इदं केनार्थेन करोषि वा । किं नामाभिमतं ते स्यात् किं मुधा परिमुह्यसि
त्याला विचारलं, "तू कोण आहेस? हे काय आहे? हे कशासाठी करतोस? तुझं नाव काय आहे, तुला काय हवं आहे? आणि असं व्यर्थ का गोंधळून गेलास?"
इति पृष्टेन कथितं तेन मे रघुनन्दन । नाहं कश्चिन् न चैवेदं मुने किञ्चित् करोम्य् अहम्
असं विचारल्यावर त्याने मला सांगितलं, "रघुनंदना, मी कुणीच नाही, हे काहीच नाही; मुनिवरा, मी काहीच करत नाही."
त्वयायम् अवभग्नो ऽस्मि त्वं मे शत्रुर् अरिन्दम । त्वया दृष्टो ऽस्मि नष्टो ऽस्मि दुःखाय च सुखाय च
तुझ्यामुळे मी उघड झालो आहे; तू माझा शत्रू आहेस, अरिंदमा. तुझ्या नजरेत आलो, म्हणून मी हरवून गेलो, दुःखासाठी आणि सुखासाठीही.
इति उक्त्वा माम् असाव् अङ्गान्य् आलोक्य स्वानि तिष्ठवान् । रुरोदार्तरवं दीनो मेघो वर्षन्न् इवारवी
असं म्हणून त्याने आपलीच अंगं पाहिली आणि तसाच उभा राहिला; मग तो फारच हताश होऊन मोठ्याने रडू लागला, जणू काही ढग पृथ्वीवर पाऊस पाडतो तसा.
क्षणमात्रेण तत्रासाव् उपसंहृत्य रोदनम् । स्वान्य् अङ्गानि समालोक्य जहासेन्द्वंशुवत् सितम्
क्षणभरात त्याने तिथे रडणं थांबवलं; स्वतःच्या अंगांकडे पाहून, जसं चंद्र आपल्या किरणांना मागे टाकतो तसं, त्याने आपली पांढरटपणा झटकून दिला.
अथाट्टहासपर्यन्ते स पुमान् पुरतो मम । क्रमेण तानि तत्याज स्वान्य् अङ्गानि समन्ततः
मग मोठ्याने हसून, माझ्यासमोर असलेला तो पुरुष हळूहळू सर्व अंगं एकामागून एक, सगळ्या दिशांना सोडून गेला.
प्रथमं पतितं तस्य शिरः परमदारुणम् । ततस् ते बाहवः पश्चाद् वक्षस् तदनु चोदरम्
सर्वात आधी त्याचं डोकं पडलं, ते फारच भयंकर होतं; मग त्याचे हात, त्यानंतर छाती, आणि शेवटी पोट खाली पडलं.