मनोनाम्नि परिक्षीणे कर्मण्य् अहितसम्भ्रमे । मुक्त इत्य् उच्यते जन्तुः पुनर् नाम न जायते
‘मन’ म्हणून जे ओळखले जाते ते संपले आणि कृतींना वाईट प्रेरणा राहिल्या नाहीत, तर तो जीव मुक्त म्हणवतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.
भगवान् भवता प्रोक्ता जातयस् त्रिविधा नृणाम् । प्रथमं कारणं तासां मनस् सदसदात्मकम्
भगवंत, आपण माणसांमध्ये जन्माच्या तीन प्रकारांची सांगितली आहे; त्यांचा मुख्य कारण म्हणजे मन, जे अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा दोन्ही स्वरूपाचं आहे.
तत् कथं शुद्धचिन्नाम्नस् तत्त्वाच् छुद्धिविवर्जितम् । उत्थितं स्फारतां यातं जगच्चित्रकरं मनः
ते मन, ज्याला शुद्ध चैतन्य असं म्हणतात, जे कोणत्याही अशुद्धतेपासून मुक्त आहे, ते कसं निर्माण झालं, वाढलं आणि या विविध जगाचं सर्जन करणारा बनलं?
आकाशा हि त्रयो नाम विद्यन्ते विततान्तराः । चित्ताकाशश् चिदाकाशो भूताकाशस् तृतीयकः
खरंतर, तीन प्रकारची आकाशं आहेत, जी विस्तारलेली आणि वेगवेगळी आहेत: मनाचं आकाश, चैतन्याचं आकाश आणि तिसरं म्हणजे भूतांचं आकाश.
एते हि सर्वसामान्यास् सर्वत्रैव व्यवस्थिताः । शुद्धचित्तत्त्वशक्त्या तु लब्धसत्तैकतां गताः
ही सर्वत्र सामान्य आहेत आणि सर्वत्रच अस्तित्वात आहेत; शुद्ध चित्ताच्या शक्तीमुळे त्यांना अस्तित्वाची एकता प्राप्त होते.
सबाह्याभ्यन्तरस्थो यो वेत्ता सत्तावबोधकः । व्यापी समस्तभूतानां चिदाकाशस् स उच्यते
जो सर्वांच्या आत आणि बाहेर आहे, जो जाणणारा आहे, अस्तित्व प्रकट करणारा आहे, आणि सर्व जीवांमध्ये व्यापलेला आहे—त्याला चैतन्याचं आकाश असं म्हणतात.
सर्वभूतहितस् स्रष्टा यः कलाकलनात्मकः । येनेदम् आततं सर्वं चित्ताकाशस् स उच्यते
जो सर्व जीवांच्या हिताचा आहे, सृष्टी करणारा आहे, काळ आणि विचार यांच्या विभागांनी बनलेला आहे, आणि ज्याच्यामुळे हे सर्व पसरलेलं आहे—त्याला मनाचं आकाश असं म्हणतात.
दशदिङ्मण्डलाभोगैर् अव्युच्छिन्नवपुर् हि यः । भूतात्मा सो ऽयम् आकाशः पवनाब्दादिसंश्रयः
जो दहा दिशांमध्ये अखंड पसरलेला आहे, जो पंचमहाभूतांचा मूळ आहे, आणि वारा, पाणी इत्यादींचा आधार आहे—त्यालाच भूतांचं आकाश म्हणतात.
आकाशचित्ताकाशौ द्वौ चिदाकाशवशोद्भवौ । चित् कारणं हि सर्वस्य कार्यौघस्य दिनं यथा
मनाचं आकाश आणि भूतांचं आकाश हे दोन्ही चैतन्याच्या आकाशाच्या प्रभावाखाली निर्माण होतात; कारण चैतन्य हे सर्व परिणामांचं कारण आहे, जसं दिवस हे सर्व कृतींचं कारण असतं.
जडो ऽस्मि न जडो ऽस्मीति निश्चयो मलिनश् चितः । यस् तद् एव मनो विद्धि तेनाकाशादि भाव्यते
‘मी जड आहे, मी जड नाही’ असा संभ्रम ज्याच्या मनात असतो, त्याचे मन अशुद्ध असते. हेच मन आकाश व इतर तत्त्वांना जन्म देणारे आहे, हे जाणून ठेव.
अप्रबुद्धात्मविषयम् आकाशत्रयकल्पना । कल्प्यते ह्य् उपदेशार्थं प्रबुद्धविषयं न तु
ज्यांचे अंतरात्मा जागृत नाही, त्यांना समजावण्यासाठीच आकाशाच्या तीन प्रकारांची कल्पना केली जाते; जागृत असलेल्या लोकांसाठी ती कल्पना नाही.
एकम् एव परं ब्रह्म सर्वं सर्वावपूरकम् । प्रबुद्धं विमलं नित्यं कलाकलनवर्जितम्
एकच परब्रह्म सर्वत्र व्यापलेले आहे, तेच सर्व आहे. ते शुद्ध, नित्य, जागृत असून कोणत्याही विभागण्या किंवा भेदांपासून मुक्त आहे.
द्वैताद्वैतसमुद्भेदैर् वाक्यसन्दर्भगर्भितैः । उपदिश्यत एवाज्ञो न प्रबुद्धः कथञ्चन
द्वैत आणि अद्वैत यांच्या संदर्भाने भरलेल्या वाक्यांद्वारे उपदेश फक्त अज्ञ लोकांसाठीच केला जातो; जागृत व्यक्तीस कधीच अशा प्रकारे उपदेश केला जात नाही.
यावद् रामाप्रबुद्धत्वम् आकाशत्रयकल्पना । तावद् एवावबोधार्थं मया त उपदिश्यते
राम, जोपर्यंत मन जागृत होत नाही, तोपर्यंत मी या तीन प्रकारच्या आकाशाची कल्पना केवळ समजून घेण्यासाठी सांगतो.
आकाशचित्ताकाशाद्याश् चिदाकाशात् कलङ्कितात् । प्रसूता दावदहनाद् यथा मरुमरीचयः
हे आकाश, मनाचं आकाश आणि इतर सर्व, हे सुद्धा मलिन झालेल्या चैतन्यातूनच निर्माण होतं, जसं वाळवंटातील उष्णतेमुळे मृगजळ तयार होतं.
चितो हि मलिनं रूपं चित्ततां समुपागतम् । त्रिजगन्तीन्द्रजालानि रचयत्य् आकुलात्मकम्
जेव्हा हे चैतन्य मलिन होऊन मनरूप धारण करतं, तेव्हा ते जादूगाराच्या खेळासारखी भ्रमाने भरलेली तीनही जगं निर्माण करतं.
चित्तत्वम् अस्य मलिनस्य चिदात्मकस्य तत्त्वस्य दृश्यत इदं ननु बोधहीनैः । शुक्तौ यथा रजतता न तु बोधवद्भिर् मौर्ख्येण बन्ध इह बोधबलेन मोक्षः
या मलिन चैतन्याच्या मनरूप अवस्थेला ज्यांना खरी समज नाही, तेच पाहतात—जसं अज्ञान्यांना शिंपल्यात चांदी दिसते; इथे अज्ञानामुळे बंधन येतं आणि खरी समज असल्यावरच मुक्ती मिळते.
यतः कुतश्चिद् उत्पन्नं चित्तं यत् किञ्चिद् एव हि । नित्यम् आत्मविमोक्षाय यतते यत्नतो ऽनघ
हे पापरहित, मन जिथून आणि जसे कुठूनही उत्पन्न झाले असो, ते कसेही असो, ते नेहमी स्वतःच्या मुक्तीसाठी मनापासून प्रयत्न करत असते.
अस्ति नामातिवितता शून्या शान्तापि भीषणा । अरण्यानी नभो यस्यां लक्ष्यते कोणमात्रकम्
असे म्हणतात की एक विशाल, रिकामे, शांत पण भीतीदायक असे अरण्य आहे, जिथे आकाशात अगदी लहानसा कोपरा देखील दिसत नाही.
तस्याम् एको हि पुरुषस् सहस्रकरलोचनः । पर्याकुलमतिर् भीमस् संस्थितो वितताकृतिः
त्या ठिकाणी एकच पुरुष आहे, ज्याला हजारो हात आणि डोळे आहेत, ज्याचे मन फारच अस्वस्थ आणि भयंकर आहे, आणि ज्याचा देह सर्वत्र पसरलेला आहे.
सहस्रेण स बाहूनाम् आदाय परिघान् बहून् । प्रहरत्य् आत्मनः पृष्ठे स्वात्मनैव पलायते
तो त्या हजारो हातांनी अनेक गज उचलतो आणि स्वतःच्या पाठीवर मारतो, आणि मग स्वतःपासूनच पळून जातो.
दृढप्रहारैः प्रहरन् स्वयम् एवात्मनात्मनि । प्रविद्रवति भीतात्मा स योजनशतान्य् अपि
तो स्वतःच स्वतःला जोरदार मारत असतो आणि स्वतःच्याच भीतीने स्वतःपासून पळू लागतो, त्याचं मन शेकडो कोस दूर पळत जातं.
क्रन्दन् पलायमानो ऽसौ गत्वा दूरम् इतस् ततः । श्रमवान् विवशाकारो विशीर्णचरणाङ्गकः
तो रडत रडत इकडे तिकडे खूप दूर पळतो, दमून जातो, असहाय होतो, त्याचे पाय आणि हात थकून तुटतात आणि तो कोसळतो.
पतितो ऽवश एवाशु महत्य् अन्धो ऽन्धकूपके । कृष्णरात्रितमोभीमनभोगम्भीरकोटरे
मग तो अगदी असहायपणे पटकन एका मोठ्या, काळोख्या, खोल विहिरीत पडतो, जिच्या तळाशी काळ्या रात्रीसारखा अंधार आणि अज्ञानाचा गर्व भरलेला असतो.
ततः कालेन महता सो ऽन्धकूपात् समुत्थितः । पुनः प्रहारैः प्रहरन् विद्रवत्य् आत्मनात्मनः
खूप वेळानंतर तो त्या अंधाऱ्या विहिरीतून वर येतो आणि पुन्हा स्वतःच स्वतःला मारत स्वतःपासून पळू लागतो.
पुनर् दूरतरं गत्वा करञ्जवनगुल्मकम् । प्रविष्टः कण्टकव्याप्तं शलभः पावकं यथा
नंतर तो अजून पुढे गेला आणि काट्यांनी भरलेल्या करंजाच्या झाडांच्या दाटीत शिरला, जणू काही टणटण उडणारा किडा जसा आगीत पडतो तसा.
तस्मात् करञ्जगहनाद् विनिष्क्रम्य क्षणाद् इव । स्वयं प्रहारैः प्रहरन् विद्रवत्य् आत्मनात्मनः
त्या करंजाच्या दाटीतून तो क्षणात बाहेर आला, स्वतःलाच आपटत, स्वतःपासून पळत सुटला.
पुनर् दूरतरं गत्वा तम् एवान्धो ऽन्धकूपकम् । स सम्प्रविष्टस् त्वरया विशीर्णावयवाकृतिः
पुन्हा तो आणखी दूर गेला आणि तोच आंधळा माणूस घाईघाईने त्या जुन्याच आंधळ्या विहिरीत पडला, त्याचे हातपाय विस्कटले गेले होते.
अन्धकूपात् समुत्थाय प्रविष्टः कदलीवनम् । पुनः प्रहारैः प्रहरन् विद्रवत्य् आत्मनात्मनः
त्या आंधळ्या विहिरीतून बाहेर येऊन तो केळीच्या बागेत शिरला, पुन्हा स्वतःलाच आपटत, स्वतःपासून पळत होता.
पुनर् दूरतरं गत्वा शशाङ्ककरशीतलम् । कदलीकाननं कान्तं सम्प्रविष्टो हसन्न् इव
पुन्हा आणखी पुढे जाऊन तो चंद्रप्रकाशासारख्या गारवा असलेल्या, सुंदर केळीच्या बनात हसल्यासारखा आत गेला.