क्षणप्रकाशतरलं मिथ्यारचितचक्रिकम् । अलातचक्रप्रतिमं यौवनं मे न रोचते
क्षणभर चमकणारं, मृगजळासारखं, हवेत काढलेल्या चक्रासारखं—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
मृदुस्फारतरोदारम् अन्तश्शून्यं क्षणक्षतम् । शरदम्बुदसङ्काशं यौवनं मे न रोचते
मऊ, फुगलेलं, बाहेरून मोठं दिसणारं, पण आतून रिकामं आणि क्षणात दुखावणारं; शरद ऋतूच्या ढगासारखं—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
आपातमात्ररमणं सद्भावरहितान्तरम् । वेश्यास्त्रीसङ्गमप्रख्यं यौवनं मे न रोचते
क्षणभराचा आनंद देणारे, आतून काहीच खरी किंमत नसलेले, वेश्येसोबतच्या संगासारखे असलेले हे तारुण्य मला आवडत नाही.
ये केचन दुरारम्भास् ते सर्वे सर्वदुःखदाः । तारुण्ये सन्निधिं यान्ति महोत्पाता इव क्षये
जितकीही कठीण कामे असतील, ती सगळी दुःखच देणारी असतात; ती सगळी तारुण्यात एकत्र येतात, जणू मोठ्या आपत्ती शेवटी एकत्र येतात तसं.
हार्दान्धकारकारिण्या भैरवाकारवान् अपि । यौवनाज्ञानयामिन्या बिभेति भगवान् अपि
हृदयात अंधार पसरवणाऱ्या, भीतीदायक रूप धारण करणाऱ्या तारुण्यातील अज्ञानाच्या रात्रीला भगवंतसुद्धा घाबरतो.
सुविस्मृतशुभाचारं बुद्धिवैधुर्यदायिनम् । ददात्य् अतितराम् एष भ्रमं यौवनविभ्रमः
तारुण्यातील भ्रम चांगले वर्तन विसरायला लावतो आणि बुद्धी गोंधळून टाकतो; हा भ्रम फार मोठ्या प्रमाणात फसवणूक निर्माण करतो.
कान्तावियोगजातेन हृदि दुर्धर्षवह्निना । यौवने दह्यते जन्तुस् तरुर् दावाग्निना यथा
तरुण वयात प्रिय व्यक्तीपासून दूर झाल्यामुळे मनात उठणाऱ्या तीव्र वेदनेच्या ज्वाळेत जीव जळून जातो, जशी एखादं झाड जंगलातील आगीत होरपळून निघतं.
विस्तीर्णापि प्रसन्नापि पावन्य् अपि हि यौवने । मतिः कलुषताम् एति प्रावृषीव तरङ्गिणी
तरुणपणी मन कितीही विशाल, स्वच्छ आणि निर्मळ असलं तरी, ते पावसाळ्यात नदी गढूळ होते तसं, काळवंडतं.
शक्यते घनकल्लोलभीमा रोधयितुं नदी । न तु तारुण्यतरला तृष्णातरलितान्तरा
घनदाट लाटा असलेली भीषण नदीसुद्धा अडवता येते; पण तरुणपणामुळे अस्वस्थ झालेली आणि इच्छा-वासनेने हललेली आतली तहान कुणीही थांबवू शकत नाही.
सा कान्ता तौ स्तनौ पीनौ ते विलासास् तद् आननम् । तारुण्य इति चिन्ताभिर् याति जर्जरतां जनः
तीच ती प्रिय, हेच तिचे उन्नत स्तन, हेच तिचे मोहक रूप, हेच तिचं मुख—अशा तरुणपणातील विचारांनी माणूस थकून जातो.
तरत्तरलतृष्णार्तं युवानम् इह साधवः । पूजयन्ति न तुच्छेहं जरत्तृणलवं यथा
ज्याच्या मनात तृष्णेची आग पेटली आहे, अशा तरुणाला सज्जन लोक किंमत देत नाहीत, जशी कोरड्या गवताच्या काडीला कोणी किंमत देत नाही.
नाशायैव मदान्धस्य दोषमौक्तिकधारिणः । अभिमानमहेभस्य नित्यालानं हि यौवनम्
तरुणपण नेहमी गर्वाने आंधळ्या झालेल्या माणसाच्या विनाशाला जोडलेले असते, जणू दोषांच्या मण्यांनी मढवलेला अहंकाराचा मोठा हत्तीच.
मनोविपुलमूलानां दोषाशीविषधारिणाम् । रोषरोदनवृक्षाणां यौवनं नवकाननम्
मनाच्या खोल मुळांनी वाढलेल्या, दोषरूपी साप बाळगणाऱ्या, राग आणि दुःखाच्या झाडांसाठी तरुणपण हे एक नवे जंगल आहे.
रसकेसरसम्बाधं कुविकल्पदलाकुलम् । दुश्चिन्ताचञ्चरीकाणां पुष्करं विद्धि यौवनम्
सुखाच्या केसरांनी भरलेले, चुकीच्या कल्पनांच्या पाकळ्यांनी गच्च झालेले आणि काळजीच्या माश्यांनी गजबजलेले कमळ म्हणजे तरुणपण असे समज.
कृताकृतकुपक्षाणां हृत्सरस्तीरचारिणाम् । आधिव्याधिविहङ्गानाम् आलयो नवयौवनम्
कृत आणि अकर्तृत्वाच्या पंखांनी, हृदयाच्या तीरावर भटकणाऱ्या दुःख आणि आजार या पक्ष्यांसाठी नवतरुणपण हे एक निवारा आहे.
जडानां गतसङ्ख्यानां कल्लोलानां विलासिनाम् । अनपेक्षितमर्यादो वारिधिः पूर्णयौवनम्
पूर्ण तरुणपण हे मर्यादांची पर्वा न करणारे, असंख्य जड आणि खेळकर लाटांसाठी एक मोठे समुद्र आहे.
सर्वेषां गुणपर्णानाम् अपनेतुं रजस् ततः । अपनेतुं स्थितो दक्षो विषमो यौवनानिलः
सर्व सद्गुणांच्या पानांवरचे वासनेचे धूळ दूर करण्यासाठी, असमान आणि कुशल असा तरुणपणाचा वारा उभा असतो.
नयन्ति पाण्डुतां वक्त्रम् आकुलावकरोत्कटाः । आरोहन्ति परां कोटिं रूक्षा यौवनपांसवः
तरुणपणातील कडक वाळू चेहऱ्याला फिकट करते, मनात अस्वस्थता आणि गोंधळ निर्माण करते, आणि ती अत्युच्च शिखर गाठते.
उद्बोधयति दोषालीं निकृन्तति गुणावलीम् । नराणां यौवनोल्लासो विलासो दुष्कृतश्रियः
माणसांच्या तारुण्याचा उन्माद अनेक दोषांना जागं करतो, गुणांची माळ तोडून टाकतो, आणि वाईट कर्मांचीच शोभा वाढवतो.
शरीरपङ्कजरजश् चञ्चलां मतिषट्पदीम् । निबध्य मोहयत्य् एष नरं यौवनचन्द्रमाः
तारुण्याचा चंद्र शरीराच्या कमळाच्या धुळीत मनाच्या चंचल मधमाशीला गुंतवतो आणि माणसाला भ्रमित करतो.
शरीरषण्डकोद्भूता रम्या यौवनवल्लरी । लग्नम् एव मनोभृङ्गं मदयत्य् उन्नतिं गता
शरीराच्या उंचवट्यावरून उगवलेली सुंदर तारुण्याची वेल, तिला चिकटलेल्या मनरूपी भुंग्याला वेड लावते, जेव्हा ती पूर्ण बहरते.
शरीरमरुतापोत्थां युवतामृगतृष्णिकाम् । मनोमृगाः प्रधावन्तः पतन्ति विषमावटे
शरीराच्या उष्णतेतून निर्माण झालेल्या युवतींच्या मृगजळामागे मनरूपी हरण धावत सुटते आणि धोकादायक दरीत पडते.
शरीरशर्वरीज्योत्स्ना चित्तकेसरिणस् सटा । लहरी जीविताम्भोधेर् युवता मे न रोचते
तरुणाईचं तेज, जसं शरीराच्या रात्रीतलं चांदणं, मनरूपी सिंहाच्या अयाळीसारखं, किंवा जीवनाच्या समुद्रावरची एक लाट — ही तरुण स्त्री आता मला आवडेनाशी झाली आहे.
दिनानि कतिचिद् येयं फलिता देहजङ्गले । युवताशरद् अस्यां हि न समाश्वासम् अर्हथ
ही तरुणाई काही दिवस शरीराच्या जंगलात फुलते; पण या तरुणाईच्या शरद ऋतूत, तुम्ही कधीच तिच्यावर विश्वास ठेवू नका.
झगित्य् एव प्रयात्य् एष शरीराद् युवताखगः । क्षणेनैवाल्पभाग्यस्य हस्ताच् चिन्तामणिर् यथा
तरुणाईचा पक्षी पटकन शरीरातून उडून जातो, जसं थोड्या नशिबाच्या माणसाच्या हातातून क्षणात चिंतामणी निसटून जाते.
यदा यदा परां कोटिम् अभ्यारोहति यौवनम् । वल्गन्ति सरसाः कामास् तदा नाशाय केवलम्
जेव्हा जेव्हा तरुणाई आपल्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचते, तेव्हा इच्छा भरभरून उसळतात, पण त्या शेवटी फक्त विनाशासाठीच असतात.
तावद् एव विवल्गन्ति रागद्वेषपिशाचिकाः । नास्तम् एति समस्तैषा यावद् यौवनयामिनी
जोपर्यंत तारुण्याची रात्र टिकते, तोपर्यंत आसक्ती आणि द्वेष या भुतांसारख्या भावना मनात नाचत राहतात. हे सगळं फक्त ते तारुण्य संपल्यावरच थांबतं.
नानाधिकारबहुले वराके क्षणनाशिनि । कारुण्यं कुरु तारुण्ये म्रियमाणे सुते यथा
हे तारुण्य कितीही कामांनी भरलेलं आणि क्षणात संपणारं असलं, तरी त्यावर दया दाखवावी, जशी मरणाऱ्या मुलावर दाखवावी.
हर्षम् आयाति यो मोहात् पुरुषः क्षणभङ्गिना । यौवनेन महामुग्धस् स वै नरमृगस् स्मृतः
जो माणूस मोहामुळे क्षणभंगुर तारुण्यात आनंद मानतो, तो मोठ्या भ्रमात पडतो आणि असा माणूस खऱ्या अर्थाने मानवरूपातील पशूच आहे.
मानमोहमदोन्मत्तं यौवनं यो ऽभिलष्यति । अचिरेण स दुर्बुद्धिः पश्चात्तापेन युज्यते
जो माणूस अहंकार, मोह आणि मदाने भारलेलं तारुण्य मिळावं असं इच्छितो, तो मूर्ख लवकरच पश्चात्तापाला सामोरा जातो.