आलोकलाञ्छिताभोगे मकुरे राजते सुखम् । ब्रह्मतत्त्वपरामृष्टे कर्तृत्वं मनसि स्फुटम्
जसा प्रकाश पडलेल्या आरशात सुंदर झळाळी दिसते, तसंच ब्रह्मज्ञानाने स्पर्शलेलं मन कर्तेपण स्पष्टपणे अनुभवतं.
गुणो गुणिनि शौक्ल्यादिः पटादौ संस्थितो यथा । तथा मनसि कर्तृत्वं जीवनाम्नि व्यवस्थितम्
जसा पांढरटपणा किंवा इतर गुण कापडात असतात, तसंच कर्तेपण 'जीव' या नावाने मनात असतं.
यथा शैत्यादिरहितस् तुषारो नोपलभ्यते । तथा कर्म विना चित्तं न किञ्चिद् उपलभ्यते
जसा गारवा वगैरे नसताना दव सापडत नाही, तसंच कृतीशिवाय मन काहीच आढळत नाही.
कृष्णतासङ्क्षये यद्वत् क्षीयते कज्जलं स्वयम् । स्पन्दात्मकर्मविगमे तद्वत् प्रक्षीयते मनः
जसा काळेपणा कमी झाला की काळंझांजळ आपोआप नाहीसं होतं, तसंच मनाचं हालचाल थांबली की तेही आपोआप विरघळून जातं.
कर्मनाशो मनोनाशो मनोनाशो ह्य् अकर्मता । मुक्तस्यैव भवत्य् एष नामुक्तस्य कदाचन
कर्म नष्ट झालं की मनही नाहीसं होतं; मन नाहीसं झालं म्हणजेच कर्म नसणं. हे फक्त मुक्त व्यक्तीलाच होतं, न मुक्त असणाऱ्याला कधीच नाही.
वह्न्यौष्ण्ययोर् इव सदा श्लिष्टयोश् चित्तकर्मणोः । द्वयोर् एकतराभावे द्वयम् एव विलीयते
जसं अग्नी आणि त्याचं उष्णता नेहमी जोडलेली असते, तसंच मन आणि कर्म यांचंही आहे. यापैकी एक जरी नसलं, तरी दोन्ही नाहीसं होतात.
चित्तं सदा स्पन्दविलासम् एतत् स्पन्दैकरूपं ननु कर्म विद्धि । कर्माथ चित्तं किल धर्मधर्मि पदं गते राम परस्परेण
मन हे नेहमीच हालचालीचं खेळ आहे; आणि कर्म हेही फक्त हालचालीचं रूप आहे, हे जाण. म्हणून, मन आणि कर्म हे दोन्ही गुण आणि आधार यासारखे एकमेकांवर अवलंबून आहेत, हे लक्षात ठेव, राम.
मनो हि भावनामात्रं भावना स्पन्दरूपिणी । क्रिया तद्भावितं रूपं फलं सर्वो ऽनुधावति
मन म्हणजे केवळ कल्पना; ही कल्पना म्हणजेच हालचालींचे स्वरूप आहे. त्या कल्पनेतून जी कृती घडते, तिच्या फळामागे सगळेच धावतात.
विस्तरेण मम ब्रह्मञ् जडस्याप्य् अजडाकृतेः । रूपम् आरूढसङ्कल्पं मनसो वक्तुम् अर्हसि
हे ब्रह्मन्, जडालाही आणि जड नसलेल्या गोष्टींनाही ज्यातून मनाची रचना होते, त्या मनाचे स्वरूप तू मला सविस्तर सांग.
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सर्वशक्तेर् महात्मनः । सङ्कल्पशक्तिसहितं यद् रूपं तन् मनो विदुः
अमर्याद आत्मतत्त्व, सर्वशक्तिमान आणि महान, त्याच्या संकल्पशक्तीसह जे रूप प्रकट होते, तेच मनाचे स्वरूप समजले जाते.
जडाजडदृशोर् मध्ये दोलायितवपुस् स्थितम् । यत् तत्त्वं द्विपरामृष्टं तद् रूपं मनसो विदुः
जड आणि चेतन यांच्या मध्ये, दोन्हींचा स्पर्श लाभलेले जे तत्त्व आहे, त्यालाच मनाचे स्वरूप म्हणतात.
नाहं चिदवभासात्मा कृपणो ऽस्मीति निश्चयः । यस् सदाक्रान्तकलनस् तद् रूपं मनसो विदुः
'मी तेजस्वी चैतन्य नाही, मी दीन आहे' अशी ठाम समजूत, जी नेहमी कल्पनांनी व्यापलेली असते, तीच मनाची खरी ओळख समजली जाते.
भावस् सदसतोर् मध्ये नॄणां स्फुरति निश्चलः । कलनोन्मुखतां यातस् तद् रूपं मनसो विदुः
सत्त्व आणि असत्त्व यांच्या मध्ये स्थिरपणे चमकणारी आणि कल्पनेला वळण लावणारी जी अवस्था आहे, तीच मनाचे स्वरूप मानले जाते.
कलनात्मिकया कर्मशक्त्या विरहितं मनः । न सम्भवति लोके ऽस्मिन् गुणहीनो गुणी यथा
कल्पनांनी बनलेल्या कृतीशक्तीपासून दूर असलेले मन या जगात निर्माणच होत नाही, जसे गुण नसलेल्याला गुणी म्हणता येत नाही.
यथानलौष्ण्ययोस् सत्ता न सम्भवति भिन्नयोः । तथैव कर्ममनसोस् तथात्ममनसोर् अपि
जसे आग आणि उष्णता वेगवेगळी असू शकत नाहीत, तसेच कृती आणि मन, आणि आत्मा आणि मन यांचीही वेगळी सत्ता असू शकत नाही.
स्वेनैव चित्तरूपेण कर्मणा फलधर्मणा । सङ्कल्पैकशरीरेण नानाविस्तरशालिना
स्वतःच्य मनाच्या स्वरूपातून, कृती आणि फळांच्या नियमाने, संकल्परूप शरीर घेऊन, आणि नाना प्रकारांनी विस्तारत असते—
या येन वासना यत्र लतेवारोपिता यथा । सा तेन फलभूस् तत्र तद् एव प्राप्यते तथा
ज्या ठिकाणी, जशी वासना रुजवली जाते, जशी वेल कुठे तरी लावली जाते, तिथेच तिचे फळ येते, आणि तिथे तसंच मिळतं.
कर्मबीजं मनस् स्पन्दः कथ्यते ऽथानुभूयते । क्रियास् तु विविधास् तस्य शाखाश् चित्रफलास् तरोः
मनाचा स्पंदन हेच कर्माचं बीज मानलं जातं आणि मग ते अनुभवलं जातं; त्या झाडाच्या विविध फांद्या म्हणजे त्याच्या कृती, आणि त्यांची फळं वेगवेगळी असतात.
मनो यद् अनुसन्धत्ते तत् कर्मेन्द्रियवृत्तयः । सर्वास् सम्पादयन्त्य् एतास् तस्मात् कर्म मनस् स्मृतम्
मन जे काही ठरवतं, ते सर्व कर्मेंद्रियांच्या क्रिया पूर्ण करतात; म्हणूनच, कृती म्हणजे मन असं मानलं जातं.
मनो बुद्धिर् अहङ्कारश् चेतः कर्माथ कल्पना । संसृतिर् वासनाविद्या प्रयत्नस् स्मृतिर् एव च
मन, बुद्धी, अहंकार, चित्त, कृती, कल्पना, जन्ममरणाचा फेर, मनातील वासना, अज्ञान, प्रयत्न आणि स्मरण — हे सर्व,
इन्द्रियं प्रकृतिर् माया क्रिया चेतीतरा अपि । चित्राश् शब्दश्रियो बह्व्यस् संसारभ्रमहेतवः
इंद्रिये, स्वभाव, माया, कृती आणि इतरही अनेक; विविध प्रकारचे शब्द आणि सौंदर्य — हे सारे संसारातील गोंधळाची कारणे आहेत.
काकतालीययोगेन त्यक्तस्फारचमत्कृतेः । चितेश् चेत्यानुपातिन्यः कृताः पर्यायवृत्तयः
कधीमधी घडणाऱ्या योगाने, विस्ताराची अद्भुतता सोडून, या विविध अवस्था चैतन्यात निर्माण होतात आणि त्या विषयांच्या मागे जातात.
परायास् संविदो ब्रह्मन्न् एताः पर्यायवृत्तयः । कल्प्यमानविचित्रार्थाः कथं रूढिम् उपागताः
हे ब्रह्मन्, या चैतन्याच्या विविध अवस्था, ज्या केवळ कल्पनेतील विविध अर्थ आहेत, त्या खरंच कशा स्थिर झाल्या?
गतेव सकलङ्कत्वं यदा चित् कलनात्मकम् । उन्मेषरूपिणी जाता तदैव हि मनस्स्थितिः
जेव्हा चेतना, जी विचारांच्या स्वरूपाची आहे, पूर्णपणे कलुषित होते आणि कल्पनेच्या रूपात प्रकट होते, तेव्हाच ती मनाची अवस्था म्हणतात.
भावानाम् अनुसन्धानं यदा निश्चित्य संस्थिता । तदैषा प्रोच्यते बुद्धिर् नियता ग्रहणक्षमा
जेव्हा ती वस्तूंचा शोध घेण्यात ठाम राहते आणि त्यावर निर्धाराने स्थिर होते, तेव्हा तिला ठामपणे समजून घेणारी बुद्धी असे म्हणतात.
यदा मिथ्याभिमानेन सत्तां कलयति स्वयम् । अहङ्काराभिधा तेन प्रोच्यते भवबन्धनी
जेव्हा ती स्वतःच चुकीच्या ओळखीमुळे अस्तित्व मानते, तेव्हा तिला अहंकार म्हणतात, जो जन्ममरणाच्या बंधनाचे कारण ठरतो.
इदं त्यक्त्वेदम् आयाति बालवत् पेलवा यदा । विचारं सम्परित्यज्य तदा सा चित्तम् उच्यते
जेव्हा ती लहान मुलासारखी एक गोष्ट सोडून दुसरीकडे जाते आणि पूर्णपणे विचार करणे सोडून देते, तेव्हा तिला चित्त असे म्हणतात.
यदा स्पन्दैकधर्मत्वात् कर्मपैशुन्यशंसिनी । आधावति स्पन्दफलं तदा कर्मेत्य् उदाहृता
जेव्हा केवळ हालचालीच्या स्वभावामुळे, त्या हालचालीचा परिणाम कृतीच्या सूक्ष्मतेकडे दाखवतो, तेव्हा तो परिणाम 'कर्म' असे म्हणतात.
काकतालीययोगेन त्यक्त्वैकद्रव्यनिश्चयम् । यदेहितं कल्पयति भावं तेनेह कल्पना
जेव्हा योगायोगाने, एका वस्तूची निश्चितता सोडून, येथे जे काही हवेसे वाटते ते मनात कल्पले जाते, त्याला 'कल्पना' असे म्हणतात.
पूर्वं दृष्टम् अदृष्टं वा प्राग् सृष्टम् इति निश्चयम् । यदैषेहां विधत्ते ऽन्तस् तदा स्मृतिर् उदाहृता
पूर्वी पाहिलेले किंवा न पाहिलेले, किंवा आधी निर्माण झालेले, हे आतून हवेसे वाटते अशी खात्री जेव्हा होते, तेव्हा त्याला 'स्मरण' असे म्हणतात.