देशाद् देशान्तरप्राप्तेर् अनुसन्धानहेतुतः । पूर्वं हि कारणं चेतः कर्म चित्तम् अतो विदुः
एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जायचं असेल तर शोध घेणं कारणीभूत ठरतं; म्हणून मन हेच मुख्य कारण आहे आणि कर्म मनातूनच होतं, असं समजावं.
अक्षुब्धसागरप्रख्याद् ब्रह्मणस् स्पन्दधर्मिणी । या चिद् आहुर् अतश् चित्तं जनताजीवतां गतम्
ब्रह्माच्या शांत, अथांग समुद्रासारख्या चेतनेला स्पंदनशील शक्ती म्हणतात. हीच चेतना मनरूप घेऊन सर्व जीवांच्या जीवनात प्रवेश करते.
मनः कर्म मनो जीवः कायस् तेनैव तन्यते । अतः कर्म च कर्ता च न भिन्नौ तिलतैलवत्
मन म्हणजेच कृती, मन म्हणजेच जीव, आणि ह्याच मनामुळे शरीर विस्तारते. म्हणून कृती आणि करणारा हे दोघे वेगळे नाहीत, जसे तीळ आणि त्यातील तेल.
कर्तृकर्मात्मकाव् अर्थाव् अभिन्नौ नित्यम् एव हि । अबोधाद् भेदम् आयातौ कल्प्यमानौ मुधैव हि
करणारा आणि कृती हे नेहमीच एकच असतात; अज्ञानामुळेच त्यांना वेगळे मानले जाते, पण हे फक्त चुकीचे समज आहे.
द्वे कर्ममनसी राम मूर्खाणां न तु धीमताम् । समुद्राम्बु तरङ्गाम्बु बालानाम् इव भेदधीः
राम, अज्ञानी लोकांना मन आणि कृती वेगवेगळी वाटतात, पण ज्ञानी लोकांना तसे वाटत नाही; जसे लहान मुलांना समुद्र आणि त्याच्या लाटा वेगळ्या वाटतात, पण समजूतदारांना नाही.
पर्यायशब्दाव् एतौ हि विद्धि त्वं चित्तकर्मणी । पर्यायशब्दतां त्यक्त्वा स्थिते दुरवबोधतः
मन आणि कृती हे दोन्ही शब्द फक्त वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जातात, हे तू जाण. जेव्हा या नावांचा भेद बाजूला ठेवला जातो, तेव्हा त्यांचे खरे स्वरूप समजणे कठीण होते.
मनः कर्मात्मकं पूर्वं परस्मात् सम्प्रवर्तते । आमोदात्मेव कुसुमं विविधाकृति पादपात्
मन हे कृतीमय असून, ते प्रथम परब्रह्मातून उत्पन्न होते, जसे फुलाचा गंध त्याचे खरे स्वरूप असते आणि ते झाडावरून वेगवेगळ्या रूपात उमलते.
कर्तृकर्माभिधानीह चेतांस्य् अविरतं पदात् । परस्मात् सम्प्रवर्तन्ते तरङ्गा इव सागरात्
इथे मनाला कर्ता आणि कृती या नावांनी ओळखले जाते, ते अखंडपणे परब्रह्मातून उत्पन्न होते, जसे लाटा समुद्रातून उगवतात.
उद्धृतान्य् एव तस्मिंस् तु जीवसञ्ज्ञानि तानि तु । स्फुरित्वा प्रविलीयन्ते तरङ्गा इव सागरे
‘जीव’ म्हणून ओळखले जाणारे हेच लाटा आहेत; त्या समुद्रातून उमटतात आणि पुन्हा त्यातच विलीन होतात.
मनसा क्रियते कर्म यद् यत् तत् सफलं भवेत् । मनस्य् एव न कायोत्थं कर्ता कर्म मनस् ततः
मनाने जे काही केले जाते, त्याचेच फळ मिळते; कृती फक्त मनातच होते, शरीरातून होत नाही — म्हणून कर्ता आणि कृती दोन्ही मनाचेच असतात.
आलोकलाञ्छिताभोगे मकुरे राजते सुखम् । ब्रह्मतत्त्वपरामृष्टे कर्तृत्वं मनसि स्फुटम्
जसा प्रकाश पडलेल्या आरशात सुंदर झळाळी दिसते, तसंच ब्रह्मज्ञानाने स्पर्शलेलं मन कर्तेपण स्पष्टपणे अनुभवतं.
गुणो गुणिनि शौक्ल्यादिः पटादौ संस्थितो यथा । तथा मनसि कर्तृत्वं जीवनाम्नि व्यवस्थितम्
जसा पांढरटपणा किंवा इतर गुण कापडात असतात, तसंच कर्तेपण 'जीव' या नावाने मनात असतं.
यथा शैत्यादिरहितस् तुषारो नोपलभ्यते । तथा कर्म विना चित्तं न किञ्चिद् उपलभ्यते
जसा गारवा वगैरे नसताना दव सापडत नाही, तसंच कृतीशिवाय मन काहीच आढळत नाही.
कृष्णतासङ्क्षये यद्वत् क्षीयते कज्जलं स्वयम् । स्पन्दात्मकर्मविगमे तद्वत् प्रक्षीयते मनः
जसा काळेपणा कमी झाला की काळंझांजळ आपोआप नाहीसं होतं, तसंच मनाचं हालचाल थांबली की तेही आपोआप विरघळून जातं.
कर्मनाशो मनोनाशो मनोनाशो ह्य् अकर्मता । मुक्तस्यैव भवत्य् एष नामुक्तस्य कदाचन
कर्म नष्ट झालं की मनही नाहीसं होतं; मन नाहीसं झालं म्हणजेच कर्म नसणं. हे फक्त मुक्त व्यक्तीलाच होतं, न मुक्त असणाऱ्याला कधीच नाही.
वह्न्यौष्ण्ययोर् इव सदा श्लिष्टयोश् चित्तकर्मणोः । द्वयोर् एकतराभावे द्वयम् एव विलीयते
जसं अग्नी आणि त्याचं उष्णता नेहमी जोडलेली असते, तसंच मन आणि कर्म यांचंही आहे. यापैकी एक जरी नसलं, तरी दोन्ही नाहीसं होतात.
चित्तं सदा स्पन्दविलासम् एतत् स्पन्दैकरूपं ननु कर्म विद्धि । कर्माथ चित्तं किल धर्मधर्मि पदं गते राम परस्परेण
मन हे नेहमीच हालचालीचं खेळ आहे; आणि कर्म हेही फक्त हालचालीचं रूप आहे, हे जाण. म्हणून, मन आणि कर्म हे दोन्ही गुण आणि आधार यासारखे एकमेकांवर अवलंबून आहेत, हे लक्षात ठेव, राम.
मनो हि भावनामात्रं भावना स्पन्दरूपिणी । क्रिया तद्भावितं रूपं फलं सर्वो ऽनुधावति
मन म्हणजे केवळ कल्पना; ही कल्पना म्हणजेच हालचालींचे स्वरूप आहे. त्या कल्पनेतून जी कृती घडते, तिच्या फळामागे सगळेच धावतात.
विस्तरेण मम ब्रह्मञ् जडस्याप्य् अजडाकृतेः । रूपम् आरूढसङ्कल्पं मनसो वक्तुम् अर्हसि
हे ब्रह्मन्, जडालाही आणि जड नसलेल्या गोष्टींनाही ज्यातून मनाची रचना होते, त्या मनाचे स्वरूप तू मला सविस्तर सांग.
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सर्वशक्तेर् महात्मनः । सङ्कल्पशक्तिसहितं यद् रूपं तन् मनो विदुः
अमर्याद आत्मतत्त्व, सर्वशक्तिमान आणि महान, त्याच्या संकल्पशक्तीसह जे रूप प्रकट होते, तेच मनाचे स्वरूप समजले जाते.
जडाजडदृशोर् मध्ये दोलायितवपुस् स्थितम् । यत् तत्त्वं द्विपरामृष्टं तद् रूपं मनसो विदुः
जड आणि चेतन यांच्या मध्ये, दोन्हींचा स्पर्श लाभलेले जे तत्त्व आहे, त्यालाच मनाचे स्वरूप म्हणतात.
नाहं चिदवभासात्मा कृपणो ऽस्मीति निश्चयः । यस् सदाक्रान्तकलनस् तद् रूपं मनसो विदुः
'मी तेजस्वी चैतन्य नाही, मी दीन आहे' अशी ठाम समजूत, जी नेहमी कल्पनांनी व्यापलेली असते, तीच मनाची खरी ओळख समजली जाते.
भावस् सदसतोर् मध्ये नॄणां स्फुरति निश्चलः । कलनोन्मुखतां यातस् तद् रूपं मनसो विदुः
सत्त्व आणि असत्त्व यांच्या मध्ये स्थिरपणे चमकणारी आणि कल्पनेला वळण लावणारी जी अवस्था आहे, तीच मनाचे स्वरूप मानले जाते.
कलनात्मिकया कर्मशक्त्या विरहितं मनः । न सम्भवति लोके ऽस्मिन् गुणहीनो गुणी यथा
कल्पनांनी बनलेल्या कृतीशक्तीपासून दूर असलेले मन या जगात निर्माणच होत नाही, जसे गुण नसलेल्याला गुणी म्हणता येत नाही.
यथानलौष्ण्ययोस् सत्ता न सम्भवति भिन्नयोः । तथैव कर्ममनसोस् तथात्ममनसोर् अपि
जसे आग आणि उष्णता वेगवेगळी असू शकत नाहीत, तसेच कृती आणि मन, आणि आत्मा आणि मन यांचीही वेगळी सत्ता असू शकत नाही.
स्वेनैव चित्तरूपेण कर्मणा फलधर्मणा । सङ्कल्पैकशरीरेण नानाविस्तरशालिना
स्वतःच्य मनाच्या स्वरूपातून, कृती आणि फळांच्या नियमाने, संकल्परूप शरीर घेऊन, आणि नाना प्रकारांनी विस्तारत असते—
या येन वासना यत्र लतेवारोपिता यथा । सा तेन फलभूस् तत्र तद् एव प्राप्यते तथा
ज्या ठिकाणी, जशी वासना रुजवली जाते, जशी वेल कुठे तरी लावली जाते, तिथेच तिचे फळ येते, आणि तिथे तसंच मिळतं.
कर्मबीजं मनस् स्पन्दः कथ्यते ऽथानुभूयते । क्रियास् तु विविधास् तस्य शाखाश् चित्रफलास् तरोः
मनाचा स्पंदन हेच कर्माचं बीज मानलं जातं आणि मग ते अनुभवलं जातं; त्या झाडाच्या विविध फांद्या म्हणजे त्याच्या कृती, आणि त्यांची फळं वेगवेगळी असतात.
मनो यद् अनुसन्धत्ते तत् कर्मेन्द्रियवृत्तयः । सर्वास् सम्पादयन्त्य् एतास् तस्मात् कर्म मनस् स्मृतम्
मन जे काही ठरवतं, ते सर्व कर्मेंद्रियांच्या क्रिया पूर्ण करतात; म्हणूनच, कृती म्हणजे मन असं मानलं जातं.
मनो बुद्धिर् अहङ्कारश् चेतः कर्माथ कल्पना । संसृतिर् वासनाविद्या प्रयत्नस् स्मृतिर् एव च
मन, बुद्धी, अहंकार, चित्त, कृती, कल्पना, जन्ममरणाचा फेर, मनातील वासना, अज्ञान, प्रयत्न आणि स्मरण — हे सर्व,