सञ्जाते सङ्करे लोके कर्मस्व् अफलदायिषु । मात्स्ये न्याये विलसति नाश एवावशिष्यते
जगात गोंधळ निर्माण झाला आणि कर्मांना काहीच फळ मिळत नसेल, तर मोठा मासा लहान मासाला गिळतो, आणि शेवटी फक्त नाशच उरतो.
किं तत् कृतं भवत्य् एवं भगवन् ब्रूहि तत्त्वतः । एतं मे संशयं स्फारं छिन्द्धि वेदविदां वर
हे भगवन्, असं नेमकं काय घडतं, मला खरी गोष्ट सांग. वेद जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, माझ्या या मोठ्या शंकेचे निरसन कर.
साधु राघव पृष्टो ऽस्मि त्वया प्रश्नम् इमं शुभम् । शृणु वक्ष्यामि ते येन भृशं ज्ञानोदयो भवेत्
राघव, तू मला हा शुभ प्रश्न विचारलास, हे खूपच चांगलं केलंस. ऐक, मी तुला असं सांगतो की त्यामुळे तुझ्यात मोठं ज्ञानप्रकाश येईल.
मनसो यस् समुन्मेषः कलाकलनरूपतः । एतत् तत् कर्मणां बीजं फलम् अस्यैव विद्यते
मनाच्या विचारांची आणि मोजमापाची जी सुरुवात होते, तीच सर्व कर्मांची बीज आहे; आणि तिचे फळ देखील त्यातच मिळते.
यद् एव हि मनस्तत्त्वम् उत्थितं ब्रह्मणः पदात् । तद् एव कर्म जन्तूनां जीवो देहतया स्थितः
ब्रह्माच्या अवस्थेतून मनाचे जे स्वरूप प्रकट होते, तेच सर्व जीवांचे कर्म आहे; जीव हा देहाच्या रूपानेच राहतो.
कुसुमामोदयोर् भेदो न यथा भिन्नयोर् इह । तथैव कर्ममनसोर् भेदो नास्त्य् अपि भिन्नयोः
फुल आणि त्याचा सुगंध वेगळे दिसले तरी त्यांच्यात फरक नसतो, त्याचप्रमाणे मन आणि कर्म हे वेगळे वाटले तरी त्यांच्यात खरा फरक नाही.
क्रियास्पन्दो जगत्य् अस्मिन् कर्मेति कथितो बुधैः । पूर्वं तस्य मनोदेहः कर्मातश् चित्तम् एव हि
या जगात जी क्रियेची हालचाल होते, तिला ज्ञानी लोक कर्म म्हणतात; तिचा उगम मन आणि देह यात आहे, आणि कर्मापासूनच चित्त निर्माण होते.
न स शैलो न तद् व्योम न सा दिङ् न त्रिविष्टपम् । अस्ति यत्र फलं नास्ति कृतानाम् आत्मकर्मणाम्
आपल्या कर्मांचे फळ जिथे मिळत नाही असं कोणतंही डोंगर, आकाश, दिशा किंवा स्वर्ग नाही.
ऐहिकं प्राक्तनं वापि कर्म यद् रचितं स्फुटम् । पौरुषो ऽसौ परो यत्नो न कदाचन निष्फलः
या जन्मात किंवा मागच्या जन्मात केलेलं, जे काही स्पष्टपणे मेहनतीने केलं जातं, ते मानवी प्रयत्न कधीच व्यर्थ जात नाहीत.
ब्रह्मणः प्रोत्थितं चित्तं कर्म विद्धीह नेतरत् । तद् एव जनताबीजं विद्धि राघव नेतरत्
हे जाण, ब्रह्मातून उत्पन्न झालेलं मनच कर्म करतं; दुसरं काही नाही. हेच सर्व सृष्टीचं बीज आहे, हे समज राघव, दुसरं काही नाही.
देशाद् देशान्तरप्राप्तेर् अनुसन्धानहेतुतः । पूर्वं हि कारणं चेतः कर्म चित्तम् अतो विदुः
एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जायचं असेल तर शोध घेणं कारणीभूत ठरतं; म्हणून मन हेच मुख्य कारण आहे आणि कर्म मनातूनच होतं, असं समजावं.
अक्षुब्धसागरप्रख्याद् ब्रह्मणस् स्पन्दधर्मिणी । या चिद् आहुर् अतश् चित्तं जनताजीवतां गतम्
ब्रह्माच्या शांत, अथांग समुद्रासारख्या चेतनेला स्पंदनशील शक्ती म्हणतात. हीच चेतना मनरूप घेऊन सर्व जीवांच्या जीवनात प्रवेश करते.
मनः कर्म मनो जीवः कायस् तेनैव तन्यते । अतः कर्म च कर्ता च न भिन्नौ तिलतैलवत्
मन म्हणजेच कृती, मन म्हणजेच जीव, आणि ह्याच मनामुळे शरीर विस्तारते. म्हणून कृती आणि करणारा हे दोघे वेगळे नाहीत, जसे तीळ आणि त्यातील तेल.
कर्तृकर्मात्मकाव् अर्थाव् अभिन्नौ नित्यम् एव हि । अबोधाद् भेदम् आयातौ कल्प्यमानौ मुधैव हि
करणारा आणि कृती हे नेहमीच एकच असतात; अज्ञानामुळेच त्यांना वेगळे मानले जाते, पण हे फक्त चुकीचे समज आहे.
द्वे कर्ममनसी राम मूर्खाणां न तु धीमताम् । समुद्राम्बु तरङ्गाम्बु बालानाम् इव भेदधीः
राम, अज्ञानी लोकांना मन आणि कृती वेगवेगळी वाटतात, पण ज्ञानी लोकांना तसे वाटत नाही; जसे लहान मुलांना समुद्र आणि त्याच्या लाटा वेगळ्या वाटतात, पण समजूतदारांना नाही.
पर्यायशब्दाव् एतौ हि विद्धि त्वं चित्तकर्मणी । पर्यायशब्दतां त्यक्त्वा स्थिते दुरवबोधतः
मन आणि कृती हे दोन्ही शब्द फक्त वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जातात, हे तू जाण. जेव्हा या नावांचा भेद बाजूला ठेवला जातो, तेव्हा त्यांचे खरे स्वरूप समजणे कठीण होते.
मनः कर्मात्मकं पूर्वं परस्मात् सम्प्रवर्तते । आमोदात्मेव कुसुमं विविधाकृति पादपात्
मन हे कृतीमय असून, ते प्रथम परब्रह्मातून उत्पन्न होते, जसे फुलाचा गंध त्याचे खरे स्वरूप असते आणि ते झाडावरून वेगवेगळ्या रूपात उमलते.
कर्तृकर्माभिधानीह चेतांस्य् अविरतं पदात् । परस्मात् सम्प्रवर्तन्ते तरङ्गा इव सागरात्
इथे मनाला कर्ता आणि कृती या नावांनी ओळखले जाते, ते अखंडपणे परब्रह्मातून उत्पन्न होते, जसे लाटा समुद्रातून उगवतात.
उद्धृतान्य् एव तस्मिंस् तु जीवसञ्ज्ञानि तानि तु । स्फुरित्वा प्रविलीयन्ते तरङ्गा इव सागरे
‘जीव’ म्हणून ओळखले जाणारे हेच लाटा आहेत; त्या समुद्रातून उमटतात आणि पुन्हा त्यातच विलीन होतात.
मनसा क्रियते कर्म यद् यत् तत् सफलं भवेत् । मनस्य् एव न कायोत्थं कर्ता कर्म मनस् ततः
मनाने जे काही केले जाते, त्याचेच फळ मिळते; कृती फक्त मनातच होते, शरीरातून होत नाही — म्हणून कर्ता आणि कृती दोन्ही मनाचेच असतात.
आलोकलाञ्छिताभोगे मकुरे राजते सुखम् । ब्रह्मतत्त्वपरामृष्टे कर्तृत्वं मनसि स्फुटम्
जसा प्रकाश पडलेल्या आरशात सुंदर झळाळी दिसते, तसंच ब्रह्मज्ञानाने स्पर्शलेलं मन कर्तेपण स्पष्टपणे अनुभवतं.
गुणो गुणिनि शौक्ल्यादिः पटादौ संस्थितो यथा । तथा मनसि कर्तृत्वं जीवनाम्नि व्यवस्थितम्
जसा पांढरटपणा किंवा इतर गुण कापडात असतात, तसंच कर्तेपण 'जीव' या नावाने मनात असतं.
यथा शैत्यादिरहितस् तुषारो नोपलभ्यते । तथा कर्म विना चित्तं न किञ्चिद् उपलभ्यते
जसा गारवा वगैरे नसताना दव सापडत नाही, तसंच कृतीशिवाय मन काहीच आढळत नाही.
कृष्णतासङ्क्षये यद्वत् क्षीयते कज्जलं स्वयम् । स्पन्दात्मकर्मविगमे तद्वत् प्रक्षीयते मनः
जसा काळेपणा कमी झाला की काळंझांजळ आपोआप नाहीसं होतं, तसंच मनाचं हालचाल थांबली की तेही आपोआप विरघळून जातं.
कर्मनाशो मनोनाशो मनोनाशो ह्य् अकर्मता । मुक्तस्यैव भवत्य् एष नामुक्तस्य कदाचन
कर्म नष्ट झालं की मनही नाहीसं होतं; मन नाहीसं झालं म्हणजेच कर्म नसणं. हे फक्त मुक्त व्यक्तीलाच होतं, न मुक्त असणाऱ्याला कधीच नाही.
वह्न्यौष्ण्ययोर् इव सदा श्लिष्टयोश् चित्तकर्मणोः । द्वयोर् एकतराभावे द्वयम् एव विलीयते
जसं अग्नी आणि त्याचं उष्णता नेहमी जोडलेली असते, तसंच मन आणि कर्म यांचंही आहे. यापैकी एक जरी नसलं, तरी दोन्ही नाहीसं होतात.
चित्तं सदा स्पन्दविलासम् एतत् स्पन्दैकरूपं ननु कर्म विद्धि । कर्माथ चित्तं किल धर्मधर्मि पदं गते राम परस्परेण
मन हे नेहमीच हालचालीचं खेळ आहे; आणि कर्म हेही फक्त हालचालीचं रूप आहे, हे जाण. म्हणून, मन आणि कर्म हे दोन्ही गुण आणि आधार यासारखे एकमेकांवर अवलंबून आहेत, हे लक्षात ठेव, राम.
मनो हि भावनामात्रं भावना स्पन्दरूपिणी । क्रिया तद्भावितं रूपं फलं सर्वो ऽनुधावति
मन म्हणजे केवळ कल्पना; ही कल्पना म्हणजेच हालचालींचे स्वरूप आहे. त्या कल्पनेतून जी कृती घडते, तिच्या फळामागे सगळेच धावतात.
विस्तरेण मम ब्रह्मञ् जडस्याप्य् अजडाकृतेः । रूपम् आरूढसङ्कल्पं मनसो वक्तुम् अर्हसि
हे ब्रह्मन्, जडालाही आणि जड नसलेल्या गोष्टींनाही ज्यातून मनाची रचना होते, त्या मनाचे स्वरूप तू मला सविस्तर सांग.
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सर्वशक्तेर् महात्मनः । सङ्कल्पशक्तिसहितं यद् रूपं तन् मनो विदुः
अमर्याद आत्मतत्त्व, सर्वशक्तिमान आणि महान, त्याच्या संकल्पशक्तीसह जे रूप प्रकट होते, तेच मनाचे स्वरूप समजले जाते.