चिन्तानां लोलवृत्तीनां ललनानाम् इवाभितः । अर्पयत्य् अवशश् चेतो ज्वालानाम् आत्मजं यथा
मन, अस्थिर विचारांच्या ओघात, जणू एखाद्या मुलाला जशी ज्वाळांमध्ये टाकतात तशी, आपले भान नाईलाजाने त्यांच्या हवाली करते.
ते ते दोषा दुरारम्भास् तत्र तं तादृशाशयम् । तरुणं प्रविलुम्पन्ति दृश्यास् ते नैव ये मुने
अनेक दुर्गुण, जे सहज जिंकता येत नाहीत, असे तरुण मन पूर्णपणे उद्ध्वस्त करतात; पण जे दोष दिसतात, ते तसे करत नाहीत, हे ऋषी.
महानरकबीजेन सन्ततभ्रमदायिना । यौवनेन न ये नष्टा नष्टा नान्येन ते जनाः
ज्यांना तरुणपण, जे मोठ्या नरकाचे मूळ आहे आणि अखंड भटकंतीला कारणीभूत ठरते, ते नष्ट करू शकत नाही, त्यांना दुसरे काहीही नष्ट करू शकत नाही.
नानारसमयी चित्रा वृत्तान्तनिचयोम्भिता । भीमा यौवनभूर् येन तीर्णा धीरस् स उच्यते
जो विविध कथा आणि असंख्य घटनांनी भरलेल्या, भीषण अशा तरुणपणाच्या प्रदेशातून पार गेला आहे, तोच खरा शहाणा म्हणावा.
निमेषभासुराकारम् आलोलघनगर्जितम् । विद्युत्प्रकाशम् अनिशं यौवनं मे न रोचते
तरुणपण मला आवडत नाही, कारण ते वीज चमकल्यासारखं क्षणभरच तळपून जातं, ढगांच्या गडगडाटासारखं अस्थिर असतं आणि क्षणिक तेज दाखवतं.
विविधावर्तबहुलं पङ्कलग्नं जडाशयम् । तरङ्गभङ्गुरं भीमं यौवनं मे न रोचते
तरुणपण मला आवडत नाही, कारण त्यात अनेक वावटळी असतात, ते चिखलात अडकलेलं असतं, त्याचं मन सुस्त असतं आणि त्याच्या नाजूक लाटा भीतीदायक वाटतात.
सर्वस्याग्रेसरं पुंसः क्षणमात्रमनोहरम् । गन्धर्वनगरप्रख्यं यौवनं मे न रोचते
तरुणपण मला आवडत नाही, कारण ते सगळ्यांमध्ये अग्रेसर असलं तरी क्षणभरच मोहक वाटतं आणि ते गंधर्वांच्या नगरीसारखं फसवं असतं.
इषुप्रपातमात्रं हि सुखदं दुःखभासुरम् । दाहदोषप्रदं नित्यं यौवनं मे न रोचते
तरुणपण मला आवडत नाही, कारण ते बाण पडण्याइतक्या वेळापुरतंच सुख देतं, दुःखानं उजळून जातं आणि नेहमीच जळजळ निर्माण करतं.
मधुरं स्वादु तिक्तं च दूषणं दोषभूषणम् । सुराकल्लोलसदृशं यौवनं मे न रोचते
गोड, सुखद, पण कडू, दोषांनी भरलेलं, आणि अनेक त्रुटींनी व्यापलेलं; दारूच्या फेसासारखं—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
असत्यं सत्यसङ्काशम् अचिराद् विप्रलम्भदम् । स्वप्नाङ्गनासङ्गसमं यौवनं मे न रोचते
खोटं असूनही खरं वाटणारं, लगेचच फसवणूक करणारे; स्वप्नातल्या स्त्रीच्या मिठीप्रमाणे—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
क्षणप्रकाशतरलं मिथ्यारचितचक्रिकम् । अलातचक्रप्रतिमं यौवनं मे न रोचते
क्षणभर चमकणारं, मृगजळासारखं, हवेत काढलेल्या चक्रासारखं—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
मृदुस्फारतरोदारम् अन्तश्शून्यं क्षणक्षतम् । शरदम्बुदसङ्काशं यौवनं मे न रोचते
मऊ, फुगलेलं, बाहेरून मोठं दिसणारं, पण आतून रिकामं आणि क्षणात दुखावणारं; शरद ऋतूच्या ढगासारखं—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
आपातमात्ररमणं सद्भावरहितान्तरम् । वेश्यास्त्रीसङ्गमप्रख्यं यौवनं मे न रोचते
क्षणभराचा आनंद देणारे, आतून काहीच खरी किंमत नसलेले, वेश्येसोबतच्या संगासारखे असलेले हे तारुण्य मला आवडत नाही.
ये केचन दुरारम्भास् ते सर्वे सर्वदुःखदाः । तारुण्ये सन्निधिं यान्ति महोत्पाता इव क्षये
जितकीही कठीण कामे असतील, ती सगळी दुःखच देणारी असतात; ती सगळी तारुण्यात एकत्र येतात, जणू मोठ्या आपत्ती शेवटी एकत्र येतात तसं.
हार्दान्धकारकारिण्या भैरवाकारवान् अपि । यौवनाज्ञानयामिन्या बिभेति भगवान् अपि
हृदयात अंधार पसरवणाऱ्या, भीतीदायक रूप धारण करणाऱ्या तारुण्यातील अज्ञानाच्या रात्रीला भगवंतसुद्धा घाबरतो.
सुविस्मृतशुभाचारं बुद्धिवैधुर्यदायिनम् । ददात्य् अतितराम् एष भ्रमं यौवनविभ्रमः
तारुण्यातील भ्रम चांगले वर्तन विसरायला लावतो आणि बुद्धी गोंधळून टाकतो; हा भ्रम फार मोठ्या प्रमाणात फसवणूक निर्माण करतो.
कान्तावियोगजातेन हृदि दुर्धर्षवह्निना । यौवने दह्यते जन्तुस् तरुर् दावाग्निना यथा
तरुण वयात प्रिय व्यक्तीपासून दूर झाल्यामुळे मनात उठणाऱ्या तीव्र वेदनेच्या ज्वाळेत जीव जळून जातो, जशी एखादं झाड जंगलातील आगीत होरपळून निघतं.
विस्तीर्णापि प्रसन्नापि पावन्य् अपि हि यौवने । मतिः कलुषताम् एति प्रावृषीव तरङ्गिणी
तरुणपणी मन कितीही विशाल, स्वच्छ आणि निर्मळ असलं तरी, ते पावसाळ्यात नदी गढूळ होते तसं, काळवंडतं.
शक्यते घनकल्लोलभीमा रोधयितुं नदी । न तु तारुण्यतरला तृष्णातरलितान्तरा
घनदाट लाटा असलेली भीषण नदीसुद्धा अडवता येते; पण तरुणपणामुळे अस्वस्थ झालेली आणि इच्छा-वासनेने हललेली आतली तहान कुणीही थांबवू शकत नाही.
सा कान्ता तौ स्तनौ पीनौ ते विलासास् तद् आननम् । तारुण्य इति चिन्ताभिर् याति जर्जरतां जनः
तीच ती प्रिय, हेच तिचे उन्नत स्तन, हेच तिचे मोहक रूप, हेच तिचं मुख—अशा तरुणपणातील विचारांनी माणूस थकून जातो.
तरत्तरलतृष्णार्तं युवानम् इह साधवः । पूजयन्ति न तुच्छेहं जरत्तृणलवं यथा
ज्याच्या मनात तृष्णेची आग पेटली आहे, अशा तरुणाला सज्जन लोक किंमत देत नाहीत, जशी कोरड्या गवताच्या काडीला कोणी किंमत देत नाही.
नाशायैव मदान्धस्य दोषमौक्तिकधारिणः । अभिमानमहेभस्य नित्यालानं हि यौवनम्
तरुणपण नेहमी गर्वाने आंधळ्या झालेल्या माणसाच्या विनाशाला जोडलेले असते, जणू दोषांच्या मण्यांनी मढवलेला अहंकाराचा मोठा हत्तीच.
मनोविपुलमूलानां दोषाशीविषधारिणाम् । रोषरोदनवृक्षाणां यौवनं नवकाननम्
मनाच्या खोल मुळांनी वाढलेल्या, दोषरूपी साप बाळगणाऱ्या, राग आणि दुःखाच्या झाडांसाठी तरुणपण हे एक नवे जंगल आहे.
रसकेसरसम्बाधं कुविकल्पदलाकुलम् । दुश्चिन्ताचञ्चरीकाणां पुष्करं विद्धि यौवनम्
सुखाच्या केसरांनी भरलेले, चुकीच्या कल्पनांच्या पाकळ्यांनी गच्च झालेले आणि काळजीच्या माश्यांनी गजबजलेले कमळ म्हणजे तरुणपण असे समज.
कृताकृतकुपक्षाणां हृत्सरस्तीरचारिणाम् । आधिव्याधिविहङ्गानाम् आलयो नवयौवनम्
कृत आणि अकर्तृत्वाच्या पंखांनी, हृदयाच्या तीरावर भटकणाऱ्या दुःख आणि आजार या पक्ष्यांसाठी नवतरुणपण हे एक निवारा आहे.
जडानां गतसङ्ख्यानां कल्लोलानां विलासिनाम् । अनपेक्षितमर्यादो वारिधिः पूर्णयौवनम्
पूर्ण तरुणपण हे मर्यादांची पर्वा न करणारे, असंख्य जड आणि खेळकर लाटांसाठी एक मोठे समुद्र आहे.
सर्वेषां गुणपर्णानाम् अपनेतुं रजस् ततः । अपनेतुं स्थितो दक्षो विषमो यौवनानिलः
सर्व सद्गुणांच्या पानांवरचे वासनेचे धूळ दूर करण्यासाठी, असमान आणि कुशल असा तरुणपणाचा वारा उभा असतो.
नयन्ति पाण्डुतां वक्त्रम् आकुलावकरोत्कटाः । आरोहन्ति परां कोटिं रूक्षा यौवनपांसवः
तरुणपणातील कडक वाळू चेहऱ्याला फिकट करते, मनात अस्वस्थता आणि गोंधळ निर्माण करते, आणि ती अत्युच्च शिखर गाठते.
उद्बोधयति दोषालीं निकृन्तति गुणावलीम् । नराणां यौवनोल्लासो विलासो दुष्कृतश्रियः
माणसांच्या तारुण्याचा उन्माद अनेक दोषांना जागं करतो, गुणांची माळ तोडून टाकतो, आणि वाईट कर्मांचीच शोभा वाढवतो.
शरीरपङ्कजरजश् चञ्चलां मतिषट्पदीम् । निबध्य मोहयत्य् एष नरं यौवनचन्द्रमाः
तारुण्याचा चंद्र शरीराच्या कमळाच्या धुळीत मनाच्या चंचल मधमाशीला गुंतवतो आणि माणसाला भ्रमित करतो.