सर्वा एवोत्थिता राम ब्रह्मणो दृश्यदृष्टयः । मृगतृष्णातरङ्गिण्यो यथा भास्करतेजसः
हे राम, सर्व दृश्य आणि त्यावर होणाऱ्या अनुभूती ब्रह्मातूनच निर्माण होतात, जशा मृगजळाच्या लाटा सूर्याच्या तेजातून दिसतात.
सर्वा दृश्यदृशो द्रष्टुर् व्यतिरिक्ता न रूपतः । शीतरश्मेर् इव ज्योत्स्ना स्वालोका इव तेजसः
सर्व वस्तू आणि त्यांचं जाणणं, पाहणाऱ्यापासून वेगळं नाही, जसं चंद्राचं थंड प्रकाश किंवा तेजाचं उजेड, हे त्याच्यापासून वेगळं नसतं.
एवम् एता हि लोकानां जातयो विविधाश्रयाः । तस्माद् एव समायान्ति तस्मिन्न् एव विशन्ति च
अशा प्रकारे या जगातल्या सर्व जीवांच्या जाती वेगवेगळ्या आधारांवर आहेत; पण त्या सगळ्या त्याच एकाच ठिकाणाहून येतात आणि शेवटी त्यातच विलीन होतात.
काश्चिज् जन्मसहस्रान्ताजातयश् चिरकालिकाः । काश्चित् कतिपयातीतजन्मरूपा व्यवस्थिताः
काही जीवांच्या जाती हजारो जन्म टिकतात, तर काही फक्त काही मोजक्या जन्मांपुरत्या असतात.
इत्थं जगत्सु विविधेषु विचित्ररूपास् तस्येच्छया भगवतो व्यवहारवत्यः । आयन्ति यान्ति निपतन्ति तथोत्पतन्ति भूतश्रियः कणघटा इव पावकोत्थाः
या जगात, भगवंताच्या इच्छेने, विविध आणि अद्भुत रूपांची जीवसंपत्ती येते, जाते, पडते आणि उगवते—जणू काही धगधगत्या अग्नीतून उडणाऱ्या ठिणग्यांसारखी.
अभिन्नौ कर्मकर्तारौ समम् एव परात् पदात् । स्वयं प्रकटतां यातौ पुष्पामोदौ तरोर् इव
कर्म करणारा आणि कर्म हे दोन्ही वेगळे नाहीत, ते दोघेही एकाच सर्वोच्चातून आपोआप प्रकट होतात, जणू झाडाच्या फुलाचा सुगंध आणि फूल जसे एकत्र उमटतात.
सर्वसङ्कल्पनामुक्ते जीवा ब्रह्मणि निर्मले । स्फुरन्ति वितते व्योम्नि नीलिम्न इव चन्द्रकाः
सर्व संकल्प आणि इच्छा संपल्या की, जीव हे निर्मळ ब्रह्मात चमकतात, जसे अथांग निळ्या आकाशात चंद्रकिरण पसरतात.
अप्रबुद्धजनाचारो यत्र राघव दृश्यते । तत्र ब्रह्मण उत्पन्ना जीवा इत्य् उक्तयस् स्थिताः
राघव, जिथे अजाण लोकांचे वर्तन दिसते, तिथे 'जीव ब्रह्मातून उत्पन्न होतात' अशा गोष्टी मानल्या जातात.
सम्प्रबुद्धजनाचारे वक्तुम् एवं न शोभनम् । यद् ब्रह्मण इदं जातं न जातं वेति राघव
पण जे जागृत झाले आहेत, त्यांच्या वर्तनात, राघव, 'हे ब्रह्मातून जन्मले' किंवा 'हे जन्मलेले नाही' असे म्हणणे योग्य नाही.
काचिद् वा कलना यावन् न नीता राघव प्रथाम् । उपदेश्योपदेशश्रीस् तावल् लोके न शोभते
राघव, जोपर्यंत कोणतीही कल्पना मनात ठामपणे बसलेली नाही, तोपर्यंत उपदेश आणि उपदेशाची कीर्ती जगात उठून दिसत नाही.
अतो भेददशां दीनाम् अङ्गीकृत्योपदिश्यते । ब्रह्मेदम् एते जीवाश् च वेति वाचाम् अयं भ्रमः
म्हणून, भेदभावाने दुःखी झालेल्यांची अवस्था स्वीकारून, 'हे ब्रह्म आहे आणि हे जीव आहेत' असे शिकवले जाते — हाच बोलण्यातला गोंधळ आहे.
इति दृष्ट्या निरासङ्गाद् ब्रह्मणो जायते जगत् । तज्जं तद् एव तत्त्वं तु गतं दुरवबोधतः
निष्कपट दृष्टीने पाहिल्यास, जग ब्रह्मातून उत्पन्न झाल्यासारखे वाटते; पण जे त्या ब्रह्मातून जन्मले, तेच खरे तर ब्रह्म आहे, फक्त ते ओळखणे कठीण झाले आहे.
मेरुमन्दरसङ्काशा बहवो जीवराशयः । उत्पत्योत्पत्य संलीनास् तस्मिन्न् एव परे पदे
मेरू आणि मंदार पर्वतांसारखे असंख्य जीवसमूह पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात आणि त्या सर्वोच्च अवस्थेतच विलीन होतात.
अनाद्यन्तास् स्फुरन्त्य् अन्ये जायमानास् सहस्रशः । नानाककुब्निकुञ्जेषु पादपेष्व् इव पल्लवाः
काही जीव अनादी आणि अनंत असतात, ते हजारोच्या संख्येने जगाच्या वेगवेगळ्या कोपऱ्यांत उमटतात, जसं झाडांच्या फांद्यांवर नवे पानं फुटतात.
जीवौघाश् चोद्भविष्यन्ति मधाव् इव नवाङ्कुराः । तत्रैव लयम् एष्यन्ति ग्रीष्मे मधुलता इव
जसं वसंतात नवे कोंब फुटतात, तसं जीवांचे प्रवाह निर्माण होतात आणि तिथेच, उन्हाळ्यात मधाच्या वेलीसारखे, ते विरून जातात.
तिष्ठन्त्य् अजस्रं कालेषु त एवान्ये च भूरिशः । जायन्ते ऽथ प्रलीयन्ते परस्मिञ् जीवराजयः
काही जीव काळानुसार नेहमीच राहतात, तर बरेच इतर जन्म घेतात आणि नंतर नाहीसे होतात; अशा प्रकारे जीवांचे जग एका दुसऱ्यात निर्माण होतात आणि नाहीसे होतात.
पुष्पामोदाव् इवाभिन्नौ पुमान् कर्म च राघव । परमेशात् समायातौ तत्रैव विशतश् शनैः
जसं फुल आणि त्याचा सुगंध वेगळे करता येत नाहीत, तसं, हे राघव, माणूस आणि त्याचं कर्म हे दोन्ही परमेश्वराकडूनच निर्माण होतात आणि हळूहळू त्याच्यात विलीन होतात.
इत्थम् एते जगत्य् अस्मिन् दैत्योरगनरामराः । उद्भवन्यग्भवाभावैः प्रस्फुरन्ति पुनः पुनः
या जगात दैत्य, सर्प, माणसे आणि देव हे जन्म, अस्तित्व आणि नाश यामुळे पुन्हा पुन्हा प्रकट होतात आणि नाहीसे होतात.
हेतुर् विहरणे तेषाम् आत्मविस्मरणाद् ऋते । न कश्चिल् लक्ष्यते साधो जन्माध्वफलदो ऽपरः
स्वतःचा विसर पडल्याशिवाय त्यांच्या या भटकण्याला दुसरे कोणतेही कारण नाही; हे सज्जना, जन्माचे फळ देणारा दुसरा मार्ग कुठेच दिसत नाही.
अविसंवादितार्थं सद् यत् प्रमाणिकदृष्टिभिः । वीतरागैर् विनिर्णीतं तच् छास्त्रम् इति कथ्यते
जे खरे आहे, जे अर्थाने कधीही चुकीचे ठरत नाही, जे प्रमाणिक दृष्टी असलेल्या आणि आसक्तिरहित लोकांनी ठरवले आहे, त्यालाच शास्त्र म्हणतात.
महासत्त्वगुणोपेता ये धीरास् समदृष्टयः । यन्निदेशाः फलोपेतास् साधवस् त उदाहृताः
जे धीर, महान गुणांनी युक्त आणि सर्वांना सारखे पाहणारे आहेत, ज्यांचे उपदेश फळ देतात, असे सज्जनच खरे सज्जन मानले जातात.
इयं तु दृष्टिस् सकला सिद्धये सर्वकर्मणाम् । साधुवृत्ततया शास्त्रं सर्वदैवानुवर्तते
ही समज पूर्ण झाली, की सर्व कर्मे साध्य होतात. सज्जनांची वागणूक नेहमी धर्मशास्त्राप्रमाणेच असते.
साधुसंव्यवहारस्थं शास्त्रं यो नानुवर्तते । बहिष्कुर्वन्ति तं सर्वे स च दुःखे निमज्जति
जो सज्जन वागतो पण धर्मशास्त्राचे पालन करत नाही, त्याला सगळेजण दूर करतात आणि तो स्वतः दुःखात बुडतो.
इह लोके च वेदे च श्रुतिर् इत्थं सदा प्रभो । यथा कर्म च कर्ता च पर्यायेणेह सङ्गते
या जगात आणि वेदांतही, प्रभो, नेहमी असेच ऐकायला येते—कर्म आणि करणारा हे दोघेही एकमेकांशी जोडलेले आहेत.
कर्मणा क्रियते कर्ता कर्त्रा कर्म प्रमीयते । बीजाङ्कुरवद् आम्नायो लोके वेदोक्त एष सः
कर्मामुळे करणारा घडतो आणि करणाऱ्यामुळे कर्माची मोजणी होते. हे बियाणे आणि अंकुरासारखे आहे—जगात आणि वेदातही हीच परंपरा सांगितली आहे.
कर्मणो जायते जन्तुर् बीजाद् इव नवाङ्कुरः । जन्तोः प्रजायते कर्म पुनर् बीजम् इवाङ्कुरात्
कर्मामुळेच जीव जन्माला येतो, जसा बीजातून नवा अंकुर फुटतो. आणि त्या जीवामधून पुन्हा कर्म निर्माण होतं, जसं अंकुरातून पुन्हा बीज तयार होतं.
यया वासनया कर्म दीयते भवपञ्जरे । तद्वासनानुरूपेण फलं समनुभूयते
ज्या वासनेंमुळे या जन्ममरणाच्या पिंजऱ्यात कर्म केलं जातं, त्याच वासनेंनुसार त्याचं फळ अनुभवावं लागतं.
एवं स्थिते कथं नाम जन्मबीजेन कर्मणा । विनोत्पत्तिस् त्वया प्रोक्ता भूतानां ब्रह्मणः पदात्
असं असताना, हे ब्रह्मवेत्ता, जन्म आणि कर्म या बीजांशिवाय जीवांची उत्पत्ती होते असं तू कसं म्हणू शकतोस?
पक्षेणानेन भगवन् भवता जन्मकर्मणोः । तिरस्कृता जगज्जाताप्य् अविनाभावितैतयोः
या विचाराने, भगवंत, तू जन्म आणि कर्म यांना दुर्लक्षित केलं आहेस, पण या दोन्हींच्या अभिन्नतेमुळेच हे जग निर्माण होतं.
कर्मण्य् अकारणे ब्रह्मञ् जन्मादिषु फलेषु तु । कर्मणां फलम् अस्तीति त्वया लोके प्रमार्जितम्
कर्मामध्ये ब्रह्माला कोणताही हेतू नाही, पण जन्म वगैरे फळांमध्ये, कर्माचे फळ असते असे तू जगात सर्वांना पटवून दिले आहेस.