अनद्यतनजन्मात्तमतिस् तादृशकारणा । योत्पत्तिर् मध्यमा पुंसो राम द्वित्रिभवान्तरा
राम, अशी जडता जी या जन्मात नाही तर मागील जन्मांमुळे निर्माण होते, ती दोन-तीन जन्मांनी मिळणारा मध्यम जन्म मानला जातो.
तद्वत्कार्यानुगा लोके राजसी राजसत्तम । अविप्रकृष्टजन्माध्वा सोच्यते कृतबुद्धिभिः
राजसत्त्वश्रेष्ठा, जशी कृतीनुसार चालणारी राजसी प्रवृत्ती या जगात असते आणि ती उच्च कुळात जन्मलेली असते, तशीच ती विवेकी लोकांनी ओळखली जाते.
सा हि तज्जन्ममात्रेण मोक्षयोग्या मुमुक्षुभिः । तादृक्कार्यानुमानेन प्रोक्ता राजससात्त्विकी
कारण, फक्त अशा जन्मामुळेच ती मुक्तीसाठी योग्य समजली जाते आणि तसेच तिच्या कृतींवरून ती राजस-सात्त्विक म्हणवली जाते.
सैव चेद् इतरैर् अल्पैर् जन्मभिर् मोक्षभागिनी । तत् तादृशी हि सा तज्ज्ञैः प्रोक्ता राजसराजसी
जर ती थोड्या जन्मांमध्येच इतरांसह मुक्ती मिळवते, तर जाणकार तिला राजस-राजसी असे म्हणतात.
सैव जन्मशतैर् मोक्षभागिनी चेच् चिरैषिणी । तद् उक्ता तादृगारम्भा सद्भी राजसतामसी
आणि जर ती शेकडो जन्मांनी, दीर्घकाळ प्रयत्न करून, मुक्ती मिळवते, तर सज्जन लोक तिला राजस-तामसी म्हणतात.
सैव सन्दिग्धमोक्षा चेत् सहस्रैर् अपि जन्मनाम् । तद् उक्ता तादृगारम्भा राजसात्यन्ततामसी
जर तिने हजारो जन्मानंतरही मुक्ती मिळवली, पण तिच्या मनात शंका राहिली, तर तिला राजस-प्रकृतीची आणि अत्यंत तामस वृत्तीची म्हणतात.
भुक्तजन्मसहस्रा तु योत्पत्तिर् ब्रह्मणो नृणाम् । चिरमोक्षा हि कथिता तामसी सा महर्षिभिः
पण जेव्हा माणसांनी हजारो जन्म उपभोगले आणि मग त्यांच्यात ब्रह्माची जाणीव निर्माण झाली, तेव्हा अशी उशीराने मिळणारी मुक्ती महर्षींनी तामसी म्हणून सांगितली आहे.
तज्जन्मनैव मोक्षस्य भागिनी चेत् तद् उच्यते । तज्ज्ञैस् तामससत्त्वेति तादृगारम्भशंसिनी
जर त्या जन्मातच ती मुक्तीस पात्र झाली, तर जाणकार तिला तामस-सात्त्विक म्हणतात आणि अशा सुरुवातीची ती द्योतक आहे असे सांगतात.
भावैः कतिपयैर् मोक्षभागिनी चेत् तद् उच्यते । तमोराजसरूपेति तादृशैर् गुणवृत्तिभिः
जर थोड्याच वृत्तीमुळे ती मुक्तीस पात्र झाली, तर तिला तामस-राजस स्वरूपाची म्हणतात, कारण तिच्या गुणधर्म आणि वर्तन असे आहेत.
पूर्वं जन्मसहस्राढ्या पुरो जन्मशतैर् अपि । मोक्षयोग्या ततः प्रोक्ता तज्ज्ञैस् तामसतामसी
पूर्वी हजारो किंवा शेकडो जन्मांत ज्यांची मुक्तीसाठी तयारी झाली आहे, अशा व्यक्तीला ज्ञानी लोक मुक्तीसाठी योग्य म्हणतात. अशी व्यक्ती तमस किंवा अतितमस अशी नसते.
पूर्वं तु जन्मलक्ष्याढ्या जन्मलक्ष्यैः पुरो ऽपि चेत् । सन्दिग्धमोक्षा तद् असौ प्रोच्यते ऽत्यन्ततामसी
पण जर कोणी लाखो किंवा कोट्यवधी जन्मांतही अशी तयारी झालेली नसेल, आणि ज्याच्या मुक्तीबद्दल शंका आहे, तर अशा व्यक्तीला अतितमस म्हणतात.
सर्वा एतास् समायान्ति ब्रह्मणो भूतजातयः । किञ्चित्प्रचलिता भोगात् पयोराशेर् इवोर्मयः
ही सर्व जीवसृष्टी ब्रह्मातूनच निर्माण होते, जणू काही समुद्रातून लाटा हलक्या प्रमाणात उसळतात तसे काही जीव भोगातून थोडेसे हलतात.
सर्वा एता विनिष्क्रान्ता ब्रह्मणो जीवराशयः । स्वतेजस्स्पन्दिता भोगाद् दीपाद् इव मरीचयः
ही सर्व जीवधारा ब्रह्मातूनच बाहेर पडतात, आपल्या तेजाने स्पंदित होतात आणि जणू काही दीपातून किरणे निघतात तसे भोगातून दूर जातात.
सर्वा एव समुत्पन्ना ब्रह्मणो भूतपङ्क्तयः । स्वमरीचिबलोद्धूताद् अलाताङ्गात् कणा इव
सर्व जीवांची रांग ब्रह्मातूनच निर्माण होते, जशी आपल्या ज्वाळांच्या जोरावर फिरवलेल्या अंगारातून ठिपके उडतात.
सर्वा एवोत्थितास् तस्माद् ब्रह्मणो जीवजातयः । मन्दारमञ्जरीरूपाश् चन्द्रबिम्बाद् इवांशवः
सर्व प्रकारचे जीव ब्रह्मातूनच उत्पन्न होतात, जसे चंद्राच्या प्रकाशातून मंदार फुलांच्या घड्यांसारखे किरण उमटतात.
सर्वा एव समुत्पन्ना ब्रह्मणो दृश्यदृष्टयः । यथा विटपिनश् चित्रास् तद्रूपा विटपश्रियः
सर्व दृश्य आणि त्यांची अनुभूती ब्रह्मातूनच येते, जशी झाडाच्या विविध शोभा त्या झाडातूनच उमटतात.
सर्वा एव समुत्पन्ना ब्रह्मणो जीवशक्तयः । कटकाङ्गदकेयूरयुक्तयः कनकाद् इव
सर्व जीवशक्ती ब्रह्मातूनच निर्माण होते, जशी कडे, अंगठ्या आणि दागिने सोन्यातून घडतात.
सर्वा एवोत्थिता राम ब्रह्मणो जीवराशयः । निर्झराद् अमलोद्द्योतात् पयसाम् इव बिन्दवः
हे राम, सर्व जीव ब्रह्मातूनच उत्पन्न होतात, जसे स्वच्छ आणि तेजस्वी झऱ्यातून पाण्याचे थेंब निर्माण होतात.
अजस्यैवाखिला राम भूतसन्ततिकल्पना । आकाशस्य घटस्थालीरन्ध्राकाशादयो यथा
हे राम, सर्व सृष्टीची कल्पना जन्मरहित ब्रह्मालाच आहे, जशी मडक्यात, घड्यात किंवा भोकात असलेली जागा ही एकाच आकाशाची असते.
सर्वा एवोत्थिता लोककलना ब्रह्मणः पदात् । शीकरावर्तलहरीबिन्दवः पयसो यथा
सर्व विश्वाची कल्पना ब्रह्मातूनच निर्माण होते, जशी पाण्यातून थेंब, भोवरे, लाटा आणि फुग्यांसारख्या गोष्टी निर्माण होतात.
सर्वा एवोत्थिता राम ब्रह्मणो दृश्यदृष्टयः । मृगतृष्णातरङ्गिण्यो यथा भास्करतेजसः
हे राम, सर्व दृश्य आणि त्यावर होणाऱ्या अनुभूती ब्रह्मातूनच निर्माण होतात, जशा मृगजळाच्या लाटा सूर्याच्या तेजातून दिसतात.
सर्वा दृश्यदृशो द्रष्टुर् व्यतिरिक्ता न रूपतः । शीतरश्मेर् इव ज्योत्स्ना स्वालोका इव तेजसः
सर्व वस्तू आणि त्यांचं जाणणं, पाहणाऱ्यापासून वेगळं नाही, जसं चंद्राचं थंड प्रकाश किंवा तेजाचं उजेड, हे त्याच्यापासून वेगळं नसतं.
एवम् एता हि लोकानां जातयो विविधाश्रयाः । तस्माद् एव समायान्ति तस्मिन्न् एव विशन्ति च
अशा प्रकारे या जगातल्या सर्व जीवांच्या जाती वेगवेगळ्या आधारांवर आहेत; पण त्या सगळ्या त्याच एकाच ठिकाणाहून येतात आणि शेवटी त्यातच विलीन होतात.
काश्चिज् जन्मसहस्रान्ताजातयश् चिरकालिकाः । काश्चित् कतिपयातीतजन्मरूपा व्यवस्थिताः
काही जीवांच्या जाती हजारो जन्म टिकतात, तर काही फक्त काही मोजक्या जन्मांपुरत्या असतात.
इत्थं जगत्सु विविधेषु विचित्ररूपास् तस्येच्छया भगवतो व्यवहारवत्यः । आयन्ति यान्ति निपतन्ति तथोत्पतन्ति भूतश्रियः कणघटा इव पावकोत्थाः
या जगात, भगवंताच्या इच्छेने, विविध आणि अद्भुत रूपांची जीवसंपत्ती येते, जाते, पडते आणि उगवते—जणू काही धगधगत्या अग्नीतून उडणाऱ्या ठिणग्यांसारखी.
अभिन्नौ कर्मकर्तारौ समम् एव परात् पदात् । स्वयं प्रकटतां यातौ पुष्पामोदौ तरोर् इव
कर्म करणारा आणि कर्म हे दोन्ही वेगळे नाहीत, ते दोघेही एकाच सर्वोच्चातून आपोआप प्रकट होतात, जणू झाडाच्या फुलाचा सुगंध आणि फूल जसे एकत्र उमटतात.
सर्वसङ्कल्पनामुक्ते जीवा ब्रह्मणि निर्मले । स्फुरन्ति वितते व्योम्नि नीलिम्न इव चन्द्रकाः
सर्व संकल्प आणि इच्छा संपल्या की, जीव हे निर्मळ ब्रह्मात चमकतात, जसे अथांग निळ्या आकाशात चंद्रकिरण पसरतात.
अप्रबुद्धजनाचारो यत्र राघव दृश्यते । तत्र ब्रह्मण उत्पन्ना जीवा इत्य् उक्तयस् स्थिताः
राघव, जिथे अजाण लोकांचे वर्तन दिसते, तिथे 'जीव ब्रह्मातून उत्पन्न होतात' अशा गोष्टी मानल्या जातात.
सम्प्रबुद्धजनाचारे वक्तुम् एवं न शोभनम् । यद् ब्रह्मण इदं जातं न जातं वेति राघव
पण जे जागृत झाले आहेत, त्यांच्या वर्तनात, राघव, 'हे ब्रह्मातून जन्मले' किंवा 'हे जन्मलेले नाही' असे म्हणणे योग्य नाही.
काचिद् वा कलना यावन् न नीता राघव प्रथाम् । उपदेश्योपदेशश्रीस् तावल् लोके न शोभते
राघव, जोपर्यंत कोणतीही कल्पना मनात ठामपणे बसलेली नाही, तोपर्यंत उपदेश आणि उपदेशाची कीर्ती जगात उठून दिसत नाही.