यथा यथासौ यतते मनोदेहो हि देहिनाम् । तथा तथासौ भवति स्वनिश्चयफलैकभाक्
जसं जसं हे मनाचं देह प्रयत्न करतो, तसं तसं तो आपल्या निश्चयाच्या फळाचा एकटा भोगकर्ता होतो.
सफलो मांसदेहस्य न कश्चित् पौरुषक्रमः । मनोदेहस्य सफलं सर्वम् एव स्वचेष्टितम्
मांसाच्या देहाचे कोणतेही प्रयत्न खरे फळ देत नाहीत; पण मनाच्या देहाचे प्रत्येक कृत्य मात्र नक्कीच फळ देते.
पवित्रम् अनुसन्धानं चेतसा यस् स्मरन् स्थितः । निष्फलास् तत्र शापाद्याश् शिलायाम् इव सायकाः
जो शुद्ध मनाने आठवण ठेवून स्थिर राहतो, त्याच्यावर शाप वगैरे परिणाम करत नाहीत, जसे दगडावर बाण निष्फळ ठरतात.
पतत्व् अम्भसि वह्नौ वा कर्दमे वा कलेवरम् । मनो यद् अनुसन्धत्ते तद् एवाप्नोति निश्चितम्
हे शरीर पाण्यात, आगीत किंवा चिखलात पडो, पण मन ज्या गोष्टीचा पाठपुरावा करते, तीच गोष्ट ते नक्की मिळवते.
पौरुषातिशयस् सर्वस् सर्वभावोपमर्दजः । ददात्य् अविघ्नेन फलं मनो हि मनसो मुने
सर्व भावनांवर विजय मिळवून केलेला प्रत्येक विशेष प्रयत्न अडथळ्यांशिवाय फळ देतो; कारण मनच मनाला फळ देते, हे ऋषी.
पौरुषेण बलेनान्तश् चित्तं कृत्वा प्रियामयम् । कृत्रिमेन्द्रेण दुःखार्तिर् न दृष्टा शासनास्व् अपि
स्वतः प्रयत्न करून, मन आनंदाने भरले की, अगदी बनावट दुःखसुद्धा दिसत नाही, कडक आज्ञेतही नाही.
पौरुषेण मनः कृत्वा नीरागं विगतज्वरम् । माण्डव्येन जिताः क्लेशाश् शूलप्रान्ते ऽपि तिष्ठता
प्रयत्नाने मनाला आसक्ती व तापमुक्त केले की, मांडव्य ऋषींनी छळ सहन करतानाही दुःख जिंकले.
अन्धकूपे स्थितेनापि मानसैर् यज्ञसञ्चयैः । ऋषिणा दीर्घतपसा सम्प्राप्तं वैबुधं पुरम्
अंधाऱ्या खड्ड्यात राहूनही, ऋषींनी मनाने केलेल्या यज्ञ आणि दीर्घ तपामुळे देवांचे नगर मिळवले.
इन्दोः पुत्रैर् नरैर् एव पुरुषाध्यवसायतः । ध्यानेन ब्रह्मता प्राप्ता या मयापि न खण्ड्यते
चंद्राच्या पुत्रांनी, म्हणजेच माणसांनी, ठाम निश्चय व ध्यानाने ब्रह्मत्व प्राप्त केले—जे मी सुद्धा कमी करू शकत नाही.
अन्ये ऽप्य् सावधाना ये धीरास् सुरमहर्षयः । चित्तात् स्वम् अनुसन्धानं न त्यजन्ति मनाग् अपि
इतर जे बुद्धिमान आणि सावध असतात, जसे की मोठे ऋषी आणि देव, ते आपले मन नेहमी तपासतात आणि कधीच त्याचा शोध सोडत नाहीत.
आधयो व्याधयश् चैव शापाः पापदृशस् तथा । न खण्डयन्ति तान् पद्मपत्त्राघाताश् शिलाम् इव
दुःख, आजार, शाप किंवा वाईट गोष्टींचा अनुभव त्यांना काहीही त्रास देत नाही, जसे कमळाच्या पानाने दगडाला काहीही होत नाही.
ये वापि खण्डिताः केचिच् छापाद्यैर् आधिसायकैः । स्वविवेकाक्षमं तेषां मनो मन्ये ऽप्य् अपौरुषम्
जे काही लोक शाप किंवा दुःखाने खचतात, त्यांचे मन विवेकशक्तीला आणि खऱ्या सामर्थ्याला अपुरे आहे असे मला वाटते.
न कदाचन संसारे सावधानमना मनाक् । स्वप्ने ऽपि कश्चिद् अस्त्य् एव दोषजालैः खलीकृतः
या जगात कधीच, अगदी स्वप्नातसुद्धा, सावध आणि जागरूक मन दोषांच्या जाळ्यात अडकत नाही.
मनसैव मनस् तस्मात् पौरुषेण पुमान् इह । स्वकम् एव स्वकेनैव योजयेत् पावने पथि
म्हणून, माणसाने आपल्या स्वतःच्या मनाने, स्वतःच्या प्रयत्नाने, आपले मन शुद्ध मार्गावर लावावे.
प्रतिभातं यद् एवास्य तथारूपं भवत्य् अलम् । क्षणाद् एव मनः पीनं बालवेतालवन् मुने
त्याच्या मनात जे काही उमटते, तेच त्याच्यासाठी खरे होते; क्षणातच मन भरून जाते, जणू काही लहान भुतांच्या जंगलासारखे, हे मुनी.
प्रतिभासस्यानुपदं प्राक्तनीं स्थितिम् उज्झति । कुलालकर्मानुपदं घटो मृत्पिण्डताम् इव
जसे काही मनात उमटते, त्यानुसार मन लगेचच आपली जुनी अवस्था सोडते; जसे मडके कुंभाराच्या हातून बनून पुन्हा मातीच्या गोळ्यात येते.
प्रतिभातार्थताम् एति क्षणाद् एव मनो मुने । स्पन्दमात्रात्मकं वारि यथा तुङ्गतरङ्गताम्
हे मुनी, मनात जे काही उमटते, त्याचेच रूप मन क्षणात घेतं, जसं पाणी केवळ लहरींनी उंच तरंग बनतं.
अनुसन्धानमात्रेण सूर्यबिम्बे ऽपि यामिनीम् । मनः पश्यत्य् अशुद्धाक्षश् चन्द्रबिम्बे द्विताम् इव
फक्त मनन केल्यावरसुद्धा, मन सूर्याच्या तेजात रात्र पाहते, जसं अपवित्र डोळ्यांना चंद्राचा दोनदा भास होतो.
यत् पश्यति तद् एवाशु फलीभूतम् इदं मनः । सह हर्षविषादाभ्यां भुङ्क्ते तस्मात् तद् एव सत्
मन जे काही पाहते, ते लगेचच त्याच्यासाठी खरं होतं; आनंद आणि दुःख यांच्यासह ते त्याचाच अनुभव घेतं.
प्रतिभानुपदं चैतच् चन्द्रे ऽप्य् अग्निशिखाशतम् । दृष्ट्वा दाहम् अवाप्नोति दग्धं च परितप्यते
त्याचप्रमाणे, मन चंद्रामध्ये अग्नीच्या शेकडो ज्वाळा पाहिलं, तर ते जळत असल्यासारखं वेदना अनुभवतं.
प्रतिभानुपदं चेतः क्षारे ऽपि हि रसायनम् । दृष्ट्वा पीत्वा परां तृप्तिं याति वल्गति दृप्यति
अगदी तसंच, मनाला क्षारामध्ये अमृत दिसलं, तर ते ते पाहून आणि प्यायल्यावर अत्युच्च समाधान मिळवतं आणि आनंदाने फुलून जातं.
प्रतिभानुपदं चेतो व्योमन्य् अपि महावनम् । दृष्ट्वा लुनाति लूत्वा च पुनर् आरोपयत्य् अलम्
जसं मन आकाशात मोठं जंगल दिसतं, तसं ते मन पाहिजे तसं त्या जंगलाला तोडतं, गोळा करतं आणि पुन्हा हव्या त्या ठिकाणी उभं करतं.
इत्थं यद् एव परिकल्पयतीन्द्रजालं क्षिप्रं तद् एव परिपश्यति तात चेतः । नासज् जगन् न च सद् इत्य् अवगम्य नूनम् एनां दृशं विविधभेदवतीं जहीहि
म्हणून, प्रिय राम, मन जसं जसं कल्पना करतं तसंच ते लगेच पाहतं; हे जग खरंही नाही आणि खोटंही नाही, हे नीट समजून, या विविध भेदांनी भरलेल्या दृष्टीला सोडून दे.
तस्मात् सर्वपदार्थानां त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् । उत्पत्तिर् ब्रह्मणो राम तरङ्गानाम् इवार्णवात्
म्हणून, या तिन्ही लोकांतील सगळ्या वस्तूंची उत्पत्ती ब्रह्मातूनच होते, जशी लाटा समुद्रातून निर्माण होतात.
काश्चिज् जन्मसहस्राढ्याः पतन्ति वनपर्णवत् । कर्मवात्या परिभ्रान्ता लुठन्ति गिरिकुक्षिषु
काही जण हजारो जन्मांनी संपन्न असले तरी, ते कर्माच्या वाऱ्याने जंगलातल्या पानांसारखे पडतात आणि पर्वतांच्या दरीत लोळत राहतात.
अप्रमेयभवाः काश्चित् सन्तताज्ञानमोहिताः । चिरजाता भ्रमन्तीह बहुकल्पशतान्य् अपि
काही जीव अगम्य स्वरूपाचे असून, सतत अज्ञानाने गुंतलेले असतात. हे जीव फार पूर्वी जन्मलेले असून, शेकडो कल्पे या जगात भटकत राहतात.
काश्चित् कतिपयातीतमनोरमभवान्तराः । विहरन्ति जगत्य् अस्मिञ् शुभकर्मपरायणाः
काही जीव थोड्या आनंददायक जन्मातून गेलेले असून, या जगात शुभ कर्मांना वाहून घेतलेले राहतात.
काश्चिद् विज्ञातविज्ञानाः परम् एव पदं गताः । वातोद्धूताः पयोमध्यं सामुद्रा इव बिन्दवः
काहींनी खरी ज्ञानप्राप्ती करून, परम अवस्था गाठलेली आहे. जणू समुद्रातील थेंब वाऱ्याने उडून गेले तसे ते विलीन झाले आहेत.
उत्पत्तिस् सर्वबीजानाम् इति हि ब्रह्मणः पदात् । आविर्भावतिरोभावभङ्गुरा भवरागिणी
सर्व बीजांची उत्पत्ती ही ब्रह्माच्या अवस्थेतूनच होते. या जगातील आसक्ती कधी प्रकट होते, कधी नाहीशी होते, ती कायमची राहत नाही.
वासना विषवैषम्यवैधुर्यज्वरधारिणी । अनन्तसङ्कटानर्थकार्यसङ्करकारिणी
वासनांमध्ये विषारीपणा आणि असमतोलाचा ताप असतो, त्यामुळे अखंड त्रास, गोंधळ आणि वाईट कृत्यांची गुंतागुंत निर्माण होते.