अथ नास्त्य् एव वा देहः केवलं चेतसोहितः । मुधानुभूयते स्वप्नमृगतृष्णाद्विचन्द्रवत्
किंवा, खरंतर देह अस्तित्वातच नाही; तो फक्त मनाशी जोडलेला आहे आणि स्वप्न, मृगजळ किंवा आकाशात दिसणाऱ्या दुसऱ्या चंद्रासारखा फसवणारा भासतो.
एकनाशे द्वयोर् एव नाशो ऽत्राभ्युपपद्यते । अवश्यभावी तु मनोनाशे देहपरिक्षयः
या दोघांपैकी एकाचा नाश झाला की, दोघांचाही नाश झालाच असे मानतात; पण मनाचा नाश झाला की, देहाचं क्षय होणं निश्चितच आहे.
मनश् शापादिभिर् दोषैः कथं नाक्रम्यते प्रभो । कथम् आक्रम्यते वापि ब्रूहि मे परमेश्वर
प्रभो, मन शाप वगैरे दोषांनी कसं बाधित होत नाही, किंवा कसं बाधित होतं, हे मला सांगा, परमेश्वरा.
न तद् अस्ति जगत्कोशे शुभकर्मानुपातिना । यत् पौरुषेण शुद्धेन न समासाद्यते जनैः
या विश्वात, जे लोक सत्कर्म करतात, त्यांच्या शुद्ध प्रयत्नांनी मिळू न शकणं असं काहीच नाही.
आब्रह्मस्थावरान्तं च सर्वदा सर्वजातयः । सर्वा एव जगत्य् अस्मिन् द्विशरीराश् शरीरिणाम्
ब्रह्मदेवापासून अगदी स्थावर प्राण्यांपर्यंत, या जगात सर्व काळ, सर्व जातींना दोन शरीरं असतात.
एकं मनश्शरीरं तु क्षिप्रकारि स्थितं चलम् । अकिञ्चित्करम् अन्यत् तु शरीरं मांसनिर्मितम्
त्यातील एक म्हणजे मनाचं शरीर, जे लगेच कृती करतं, अस्थिर असतं आणि काहीच साध्य करत नाही; दुसरं म्हणजे मांसाचं शरीर.
यत्र मांसमयः कायस् सर्वस्यैव वशङ्गतः । सर्वैर् आयास्यते शापैस् तथाधिव्याधिसञ्चयैः
हे मांसाचं शरीर नेहमी दुसऱ्यांच्या अधीन असतं आणि त्यावर शाप व आजारांचा साठा नेहमीच येत असतो.
मूकप्रायो ह्य् अशक्तो ऽसौ दीनः क्षणविनश्वरः । पद्मपत्त्राम्बुचपलो देवादिविवशस्थितिः
हे मन जवळजवळ मुक्यासारखं असतं, काहीच करू शकत नाही, नेहमीच हताश असतं आणि क्षणात नाहीसं होतं. ते कमळाच्या पानावरच्या पाण्यासारखं अस्थिर असतं आणि त्याची स्थिती देवांसारख्या इतरांच्या हातात असते.
मनो नाम द्वितीयो यः कायः कायवताम् इह । स आयत्तो ऽपि नायत्तो भूतानां भुवनत्रये
या जगात देहधारकांना मन नावाचं दुसरं देह असतं; ते जरी जीवांवर अवलंबून असलं तरी, तिन्ही लोकांत त्याच्यावर कोणीही पूर्णपणे नियंत्रण ठेवू शकत नाही.
पौरुषं स्वम् अवष्टभ्य धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम् । यदि तिष्ठत्य् अगम्यो ऽसौ दुःखानां तद् अनिन्दितः
जर एखाद्याने स्वतःच्या प्रयत्नावर आणि कायमच्या धैर्यावर आधार घेतला, तर तो दुःखांना न गाठता निष्कलंक राहतो.
यथा यथासौ यतते मनोदेहो हि देहिनाम् । तथा तथासौ भवति स्वनिश्चयफलैकभाक्
जसं जसं हे मनाचं देह प्रयत्न करतो, तसं तसं तो आपल्या निश्चयाच्या फळाचा एकटा भोगकर्ता होतो.
सफलो मांसदेहस्य न कश्चित् पौरुषक्रमः । मनोदेहस्य सफलं सर्वम् एव स्वचेष्टितम्
मांसाच्या देहाचे कोणतेही प्रयत्न खरे फळ देत नाहीत; पण मनाच्या देहाचे प्रत्येक कृत्य मात्र नक्कीच फळ देते.
पवित्रम् अनुसन्धानं चेतसा यस् स्मरन् स्थितः । निष्फलास् तत्र शापाद्याश् शिलायाम् इव सायकाः
जो शुद्ध मनाने आठवण ठेवून स्थिर राहतो, त्याच्यावर शाप वगैरे परिणाम करत नाहीत, जसे दगडावर बाण निष्फळ ठरतात.
पतत्व् अम्भसि वह्नौ वा कर्दमे वा कलेवरम् । मनो यद् अनुसन्धत्ते तद् एवाप्नोति निश्चितम्
हे शरीर पाण्यात, आगीत किंवा चिखलात पडो, पण मन ज्या गोष्टीचा पाठपुरावा करते, तीच गोष्ट ते नक्की मिळवते.
पौरुषातिशयस् सर्वस् सर्वभावोपमर्दजः । ददात्य् अविघ्नेन फलं मनो हि मनसो मुने
सर्व भावनांवर विजय मिळवून केलेला प्रत्येक विशेष प्रयत्न अडथळ्यांशिवाय फळ देतो; कारण मनच मनाला फळ देते, हे ऋषी.
पौरुषेण बलेनान्तश् चित्तं कृत्वा प्रियामयम् । कृत्रिमेन्द्रेण दुःखार्तिर् न दृष्टा शासनास्व् अपि
स्वतः प्रयत्न करून, मन आनंदाने भरले की, अगदी बनावट दुःखसुद्धा दिसत नाही, कडक आज्ञेतही नाही.
पौरुषेण मनः कृत्वा नीरागं विगतज्वरम् । माण्डव्येन जिताः क्लेशाश् शूलप्रान्ते ऽपि तिष्ठता
प्रयत्नाने मनाला आसक्ती व तापमुक्त केले की, मांडव्य ऋषींनी छळ सहन करतानाही दुःख जिंकले.
अन्धकूपे स्थितेनापि मानसैर् यज्ञसञ्चयैः । ऋषिणा दीर्घतपसा सम्प्राप्तं वैबुधं पुरम्
अंधाऱ्या खड्ड्यात राहूनही, ऋषींनी मनाने केलेल्या यज्ञ आणि दीर्घ तपामुळे देवांचे नगर मिळवले.
इन्दोः पुत्रैर् नरैर् एव पुरुषाध्यवसायतः । ध्यानेन ब्रह्मता प्राप्ता या मयापि न खण्ड्यते
चंद्राच्या पुत्रांनी, म्हणजेच माणसांनी, ठाम निश्चय व ध्यानाने ब्रह्मत्व प्राप्त केले—जे मी सुद्धा कमी करू शकत नाही.
अन्ये ऽप्य् सावधाना ये धीरास् सुरमहर्षयः । चित्तात् स्वम् अनुसन्धानं न त्यजन्ति मनाग् अपि
इतर जे बुद्धिमान आणि सावध असतात, जसे की मोठे ऋषी आणि देव, ते आपले मन नेहमी तपासतात आणि कधीच त्याचा शोध सोडत नाहीत.
आधयो व्याधयश् चैव शापाः पापदृशस् तथा । न खण्डयन्ति तान् पद्मपत्त्राघाताश् शिलाम् इव
दुःख, आजार, शाप किंवा वाईट गोष्टींचा अनुभव त्यांना काहीही त्रास देत नाही, जसे कमळाच्या पानाने दगडाला काहीही होत नाही.
ये वापि खण्डिताः केचिच् छापाद्यैर् आधिसायकैः । स्वविवेकाक्षमं तेषां मनो मन्ये ऽप्य् अपौरुषम्
जे काही लोक शाप किंवा दुःखाने खचतात, त्यांचे मन विवेकशक्तीला आणि खऱ्या सामर्थ्याला अपुरे आहे असे मला वाटते.
न कदाचन संसारे सावधानमना मनाक् । स्वप्ने ऽपि कश्चिद् अस्त्य् एव दोषजालैः खलीकृतः
या जगात कधीच, अगदी स्वप्नातसुद्धा, सावध आणि जागरूक मन दोषांच्या जाळ्यात अडकत नाही.
मनसैव मनस् तस्मात् पौरुषेण पुमान् इह । स्वकम् एव स्वकेनैव योजयेत् पावने पथि
म्हणून, माणसाने आपल्या स्वतःच्या मनाने, स्वतःच्या प्रयत्नाने, आपले मन शुद्ध मार्गावर लावावे.
प्रतिभातं यद् एवास्य तथारूपं भवत्य् अलम् । क्षणाद् एव मनः पीनं बालवेतालवन् मुने
त्याच्या मनात जे काही उमटते, तेच त्याच्यासाठी खरे होते; क्षणातच मन भरून जाते, जणू काही लहान भुतांच्या जंगलासारखे, हे मुनी.
प्रतिभासस्यानुपदं प्राक्तनीं स्थितिम् उज्झति । कुलालकर्मानुपदं घटो मृत्पिण्डताम् इव
जसे काही मनात उमटते, त्यानुसार मन लगेचच आपली जुनी अवस्था सोडते; जसे मडके कुंभाराच्या हातून बनून पुन्हा मातीच्या गोळ्यात येते.
प्रतिभातार्थताम् एति क्षणाद् एव मनो मुने । स्पन्दमात्रात्मकं वारि यथा तुङ्गतरङ्गताम्
हे मुनी, मनात जे काही उमटते, त्याचेच रूप मन क्षणात घेतं, जसं पाणी केवळ लहरींनी उंच तरंग बनतं.
अनुसन्धानमात्रेण सूर्यबिम्बे ऽपि यामिनीम् । मनः पश्यत्य् अशुद्धाक्षश् चन्द्रबिम्बे द्विताम् इव
फक्त मनन केल्यावरसुद्धा, मन सूर्याच्या तेजात रात्र पाहते, जसं अपवित्र डोळ्यांना चंद्राचा दोनदा भास होतो.
यत् पश्यति तद् एवाशु फलीभूतम् इदं मनः । सह हर्षविषादाभ्यां भुङ्क्ते तस्मात् तद् एव सत्
मन जे काही पाहते, ते लगेचच त्याच्यासाठी खरं होतं; आनंद आणि दुःख यांच्यासह ते त्याचाच अनुभव घेतं.
प्रतिभानुपदं चैतच् चन्द्रे ऽप्य् अग्निशिखाशतम् । दृष्ट्वा दाहम् अवाप्नोति दग्धं च परितप्यते
त्याचप्रमाणे, मन चंद्रामध्ये अग्नीच्या शेकडो ज्वाळा पाहिलं, तर ते जळत असल्यासारखं वेदना अनुभवतं.