चित्तताम्रे शोधिते हि परमार्थसुवर्णताम् । गते ऽकृत्रिम आनन्दः किं देहोपलखण्डकैः
मनाचं तांबं शुद्ध झालं आणि ते अंतिम सत्याच्या सोन्यात रूपांतरित झालं, की नैसर्गिक आनंद मिळतो—मग या शरीराच्या तुकड्यांचं काय महत्व राहतं?
यद् विद्यते शोध्यते तद् धौतः केन खपादपः । देहाद्यविद्या सत्या चेद् युक्त एतां प्रति ग्रहः
जसं आकाशाच्या प्रकाशाने पाणी स्वच्छ केलं जातं, तसं जे काही आहे ते शुद्ध करता येतं. पण देह वगैरे विषयीची अज्ञान जर खरंच असती, तर ती स्वीकारणं योग्य ठरलं असतं.
असत्याभिनिविष्टानां देहादाव् अधियाम् इह । ये नामोपदिशन्त्य् अज्ञाः केचित् ते पुरुषैडकाः
जे लोक देह वगैरे असत्य गोष्टींमध्ये गुंतले आहेत आणि इथे अशा गोष्टी शिकवतात, ते अज्ञानीच आहेत; काही लोक त्यांना फक्त माणसांतले बाहुलं म्हणतात.
यथैतद् भावयेत् स्वान्तं तथैतद् भवति क्षणात् । दृष्टान्तो ऽत्रैन्दवाहल्याकृत्रिमेन्द्रादिनिश्चयः
माणूस आपल्या मनात जसं विचार करतो, तसं ते क्षणात घडतं; याचं उदाहरण म्हणजे चंद्र, पाण्यातला प्रतिबिंब किंवा बनावट इंद्र याबद्दलची खात्री.
यद् यद् यथा स्फुरति स्वप्रतिभात्म चित्तं तत् तत् तथा भवति देहतयोदितात्म । देहो ऽयम् अस्ति न न चाहम् इति स्वरूपं विज्ञानम् एकम् अवगम्य निरिच्छम् आस्स्व
मन जसं-जसं स्वतःच्या प्रकाशात उमटतं, तसं-तसं ते देहाच्या आत्म्यासारखं होतं; 'हा देह आहे, पण मी हा नाही' हे एकच ज्ञान समजून, इच्छा सोडून शांतपणे रहा.
देहो ऽयम् एष च किलाहम् इति स्वभावाद् देहार्थम् एव यतते तत एति नाशम् । यक्षादिकल्पनवशाद् भयम् एति बालो निर्यक्षदेशगत एव कयापि युक्त्या
हे शरीर आणि 'हेच मी आहे' असा भाव आपोआप निर्माण होतो; मग माणूस फक्त शरीरासाठीच धडपडतो आणि शेवटी ते नाश पावते. जसे एखाद्या लहान मुलाला भुते वगैरे कल्पनेमुळे भीती वाटते, तशीच ही भीतीसुद्धा कल्पना असल्याशिवाय काहीही कारणाने येत नाही.
इत्य् उक्तवान् स भगवान् मया कमलसम्भवः । रघूद्वह पुनः पृष्टो वाक्यम् आक्षिप्य भूतपः
अशा प्रकारे कमळातून जन्मलेले ते भगवंत माझ्याशी बोलले; आणि मग, रघुकुळातील राजा, मी पुन्हा त्या सर्वांच्या अधिपतीला विचारले आणि त्यांचे बोल उलगडून घेतले.
त्वयैव भगवन् प्रोक्ताश् शापमन्त्रादिशक्तयः । अमोघा इति ता एव कथं मोघीकृताः पुनः
भगवंत, तुम्हीच सांगितले की शाप, मंत्र वगैरे शक्ती कधीही व्यर्थ जात नाहीत; मग त्या पुन्हा निष्फळ कशा झाल्या?
शापेन मन्त्रवीर्येण मनोबुद्धीन्द्रियाण्य् अपि । सर्वाण्य् एव विमूढानि दृष्टानि किल जन्तुषु
शापाने किंवा मंत्राच्या सामर्थ्याने, मन, बुद्धी आणि इंद्रिये — ही सर्वही प्राणीमात्रांत गोंधळलेली दिसतात.
यथैतौ पवनस्पन्दौ यथा स्नेहघृते तथा । अभिन्नौ तद्वद् एवैतौ मनोदेहौ सदैव हि
जसा वाऱ्याचा दोन झोत वेगळे नसतात, किंवा तेल आणि तुप एकमेकांत मिसळून एकसारखेच वाटतात, तसंच मन आणि देह हे कायम एकरूपच असतात.
अथ नास्त्य् एव वा देहः केवलं चेतसोहितः । मुधानुभूयते स्वप्नमृगतृष्णाद्विचन्द्रवत्
किंवा, खरंतर देह अस्तित्वातच नाही; तो फक्त मनाशी जोडलेला आहे आणि स्वप्न, मृगजळ किंवा आकाशात दिसणाऱ्या दुसऱ्या चंद्रासारखा फसवणारा भासतो.
एकनाशे द्वयोर् एव नाशो ऽत्राभ्युपपद्यते । अवश्यभावी तु मनोनाशे देहपरिक्षयः
या दोघांपैकी एकाचा नाश झाला की, दोघांचाही नाश झालाच असे मानतात; पण मनाचा नाश झाला की, देहाचं क्षय होणं निश्चितच आहे.
मनश् शापादिभिर् दोषैः कथं नाक्रम्यते प्रभो । कथम् आक्रम्यते वापि ब्रूहि मे परमेश्वर
प्रभो, मन शाप वगैरे दोषांनी कसं बाधित होत नाही, किंवा कसं बाधित होतं, हे मला सांगा, परमेश्वरा.
न तद् अस्ति जगत्कोशे शुभकर्मानुपातिना । यत् पौरुषेण शुद्धेन न समासाद्यते जनैः
या विश्वात, जे लोक सत्कर्म करतात, त्यांच्या शुद्ध प्रयत्नांनी मिळू न शकणं असं काहीच नाही.
आब्रह्मस्थावरान्तं च सर्वदा सर्वजातयः । सर्वा एव जगत्य् अस्मिन् द्विशरीराश् शरीरिणाम्
ब्रह्मदेवापासून अगदी स्थावर प्राण्यांपर्यंत, या जगात सर्व काळ, सर्व जातींना दोन शरीरं असतात.
एकं मनश्शरीरं तु क्षिप्रकारि स्थितं चलम् । अकिञ्चित्करम् अन्यत् तु शरीरं मांसनिर्मितम्
त्यातील एक म्हणजे मनाचं शरीर, जे लगेच कृती करतं, अस्थिर असतं आणि काहीच साध्य करत नाही; दुसरं म्हणजे मांसाचं शरीर.
यत्र मांसमयः कायस् सर्वस्यैव वशङ्गतः । सर्वैर् आयास्यते शापैस् तथाधिव्याधिसञ्चयैः
हे मांसाचं शरीर नेहमी दुसऱ्यांच्या अधीन असतं आणि त्यावर शाप व आजारांचा साठा नेहमीच येत असतो.
मूकप्रायो ह्य् अशक्तो ऽसौ दीनः क्षणविनश्वरः । पद्मपत्त्राम्बुचपलो देवादिविवशस्थितिः
हे मन जवळजवळ मुक्यासारखं असतं, काहीच करू शकत नाही, नेहमीच हताश असतं आणि क्षणात नाहीसं होतं. ते कमळाच्या पानावरच्या पाण्यासारखं अस्थिर असतं आणि त्याची स्थिती देवांसारख्या इतरांच्या हातात असते.
मनो नाम द्वितीयो यः कायः कायवताम् इह । स आयत्तो ऽपि नायत्तो भूतानां भुवनत्रये
या जगात देहधारकांना मन नावाचं दुसरं देह असतं; ते जरी जीवांवर अवलंबून असलं तरी, तिन्ही लोकांत त्याच्यावर कोणीही पूर्णपणे नियंत्रण ठेवू शकत नाही.
पौरुषं स्वम् अवष्टभ्य धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम् । यदि तिष्ठत्य् अगम्यो ऽसौ दुःखानां तद् अनिन्दितः
जर एखाद्याने स्वतःच्या प्रयत्नावर आणि कायमच्या धैर्यावर आधार घेतला, तर तो दुःखांना न गाठता निष्कलंक राहतो.
यथा यथासौ यतते मनोदेहो हि देहिनाम् । तथा तथासौ भवति स्वनिश्चयफलैकभाक्
जसं जसं हे मनाचं देह प्रयत्न करतो, तसं तसं तो आपल्या निश्चयाच्या फळाचा एकटा भोगकर्ता होतो.
सफलो मांसदेहस्य न कश्चित् पौरुषक्रमः । मनोदेहस्य सफलं सर्वम् एव स्वचेष्टितम्
मांसाच्या देहाचे कोणतेही प्रयत्न खरे फळ देत नाहीत; पण मनाच्या देहाचे प्रत्येक कृत्य मात्र नक्कीच फळ देते.
पवित्रम् अनुसन्धानं चेतसा यस् स्मरन् स्थितः । निष्फलास् तत्र शापाद्याश् शिलायाम् इव सायकाः
जो शुद्ध मनाने आठवण ठेवून स्थिर राहतो, त्याच्यावर शाप वगैरे परिणाम करत नाहीत, जसे दगडावर बाण निष्फळ ठरतात.
पतत्व् अम्भसि वह्नौ वा कर्दमे वा कलेवरम् । मनो यद् अनुसन्धत्ते तद् एवाप्नोति निश्चितम्
हे शरीर पाण्यात, आगीत किंवा चिखलात पडो, पण मन ज्या गोष्टीचा पाठपुरावा करते, तीच गोष्ट ते नक्की मिळवते.
पौरुषातिशयस् सर्वस् सर्वभावोपमर्दजः । ददात्य् अविघ्नेन फलं मनो हि मनसो मुने
सर्व भावनांवर विजय मिळवून केलेला प्रत्येक विशेष प्रयत्न अडथळ्यांशिवाय फळ देतो; कारण मनच मनाला फळ देते, हे ऋषी.
पौरुषेण बलेनान्तश् चित्तं कृत्वा प्रियामयम् । कृत्रिमेन्द्रेण दुःखार्तिर् न दृष्टा शासनास्व् अपि
स्वतः प्रयत्न करून, मन आनंदाने भरले की, अगदी बनावट दुःखसुद्धा दिसत नाही, कडक आज्ञेतही नाही.
पौरुषेण मनः कृत्वा नीरागं विगतज्वरम् । माण्डव्येन जिताः क्लेशाश् शूलप्रान्ते ऽपि तिष्ठता
प्रयत्नाने मनाला आसक्ती व तापमुक्त केले की, मांडव्य ऋषींनी छळ सहन करतानाही दुःख जिंकले.
अन्धकूपे स्थितेनापि मानसैर् यज्ञसञ्चयैः । ऋषिणा दीर्घतपसा सम्प्राप्तं वैबुधं पुरम्
अंधाऱ्या खड्ड्यात राहूनही, ऋषींनी मनाने केलेल्या यज्ञ आणि दीर्घ तपामुळे देवांचे नगर मिळवले.
इन्दोः पुत्रैर् नरैर् एव पुरुषाध्यवसायतः । ध्यानेन ब्रह्मता प्राप्ता या मयापि न खण्ड्यते
चंद्राच्या पुत्रांनी, म्हणजेच माणसांनी, ठाम निश्चय व ध्यानाने ब्रह्मत्व प्राप्त केले—जे मी सुद्धा कमी करू शकत नाही.
अन्ये ऽप्य् सावधाना ये धीरास् सुरमहर्षयः । चित्तात् स्वम् अनुसन्धानं न त्यजन्ति मनाग् अपि
इतर जे बुद्धिमान आणि सावध असतात, जसे की मोठे ऋषी आणि देव, ते आपले मन नेहमी तपासतात आणि कधीच त्याचा शोध सोडत नाहीत.