विद्यागृहगतो बालः पराम् एति कदर्थनाम् । आलान इव नागेन्द्रो विषवैषम्यभीषणाम्
शाळेत किंवा विद्या शिकायला गेलेला मुलगा फार मोठ्या अडचणीत सापडतो, जणू काही एखादा मोठा साप बांधून ठेवला आहे आणि त्याच्यावर विषारी संकटं येत आहेत.
नानामनोरथमयी मिथ्याकल्पितकल्पना । दुःखायात्यन्तदीर्घाय बालता पेलवाशया
लहानपण हे अशक्त मनाचं असतं, त्यात निरर्थक कल्पना आणि निरनिराळ्या इच्छा भरलेल्या असतात, आणि त्यामुळे खूप काळ टिकणारं दुःखच मिळतं.
सम्भृष्टं तुहिनं भोक्तुम् इन्दुम् आदातुम् अम्बरात् । वाञ्छ्यते येन मौर्ख्येण तत् सुखाय कथं भवेत्
कोणीतरी जर मूर्खपणाने आकाशातून चंद्र काढायचा किंवा शिजवलेला बर्फ खायचा हट्ट धरला, तर त्याला खरंच सुख मिळेल का?
अन्तश्चितेर् अशक्तस्य शीतातपनिवारणे । को विशेषो महाबुद्धे बालस्योर्वीरुहस्य च
ज्याच्या मनातले बळच संपले आहे आणि जो थंडी-उष्णता सहन करू शकत नाही, अरे बुद्धिवंतांनो, त्याचा आणि एखाद्या लहान मुलाचा किंवा झाडाचा काय फरक राहतो?
उड्डीनम् अभिवाञ्छन्ति पक्षाभ्यां क्षुत्परायणाः । भयाहारपरा नित्यं बाला विहगधर्मिणः
लहान मुले नेहमीच पक्ष्यांसारखी पंखांनी उडायची इच्छा धरतात, त्यांना सतत भूक लागलेली असते आणि त्यांचे मन कायम भीती आणि खाण्यावरच असते.
शैशवे गुरुतो भीतिर् मातृतः पितृतस् तथा । जनतो ज्येष्ठबालाच् च शैशवं भयमन्दिरम्
बालपणी गुरुची, आईची, वडिलांची, लोकांची आणि मोठ्या मुलांची भीती वाटते; बालपण म्हणजे खरं तर भीतीचं घर आहे.
सकलदोषदशाविहताशयं शरणम् अप्य् अविवेकविलासिनः । इह न कस्यचिद् एव महामुने भवति बाल्यम् अलं परितुष्टिदम्
हे महर्षे, ज्याच्या सर्व आशा दोषांनी भरल्या आहेत आणि ज्याला मूर्खपणातच आनंद वाटतो, त्याला बालपण कधीच खरं समाधान देत नाही.
बाल्यानर्थम् अथ त्यक्त्वा पुमान् अभिहताशयः । आरोहति निपाताय यौवनश्वभ्रसम्भ्रमम्
बालपणातील दुःख मागे टाकून, ज्या माणसाच्या आशा अपूर्ण राहिल्या आहेत, तो युवक वयाच्या गोंधळात उंच जातो आणि पुन्हा खाली पडतो.
तत्रानन्तविलासस्य लोलस्य स्वस्य चेतसः । वृत्तीर् अनुसरन् याति दुःखाद् दुःखतरं जडः
तेथे, आपल्या चंचल आणि अस्थिर मनाच्या इच्छांमागे धावत, तो मूर्ख माणूस एका दुःखातून दुसऱ्या मोठ्या दुःखात जातो.
स्वचित्तबिलसंस्थेन नानासम्भ्रमकारिणा । बलात् कामपिशाचेन विवशः परिभूयते
स्वतःच्या मनाच्या गुहेत राहणाऱ्या आणि सतत गोंधळ निर्माण करणाऱ्या कामरूपी राक्षसाने तो पूर्णपणे बेजार होतो.
चिन्तानां लोलवृत्तीनां ललनानाम् इवाभितः । अर्पयत्य् अवशश् चेतो ज्वालानाम् आत्मजं यथा
मन, अस्थिर विचारांच्या ओघात, जणू एखाद्या मुलाला जशी ज्वाळांमध्ये टाकतात तशी, आपले भान नाईलाजाने त्यांच्या हवाली करते.
ते ते दोषा दुरारम्भास् तत्र तं तादृशाशयम् । तरुणं प्रविलुम्पन्ति दृश्यास् ते नैव ये मुने
अनेक दुर्गुण, जे सहज जिंकता येत नाहीत, असे तरुण मन पूर्णपणे उद्ध्वस्त करतात; पण जे दोष दिसतात, ते तसे करत नाहीत, हे ऋषी.
महानरकबीजेन सन्ततभ्रमदायिना । यौवनेन न ये नष्टा नष्टा नान्येन ते जनाः
ज्यांना तरुणपण, जे मोठ्या नरकाचे मूळ आहे आणि अखंड भटकंतीला कारणीभूत ठरते, ते नष्ट करू शकत नाही, त्यांना दुसरे काहीही नष्ट करू शकत नाही.
नानारसमयी चित्रा वृत्तान्तनिचयोम्भिता । भीमा यौवनभूर् येन तीर्णा धीरस् स उच्यते
जो विविध कथा आणि असंख्य घटनांनी भरलेल्या, भीषण अशा तरुणपणाच्या प्रदेशातून पार गेला आहे, तोच खरा शहाणा म्हणावा.
निमेषभासुराकारम् आलोलघनगर्जितम् । विद्युत्प्रकाशम् अनिशं यौवनं मे न रोचते
तरुणपण मला आवडत नाही, कारण ते वीज चमकल्यासारखं क्षणभरच तळपून जातं, ढगांच्या गडगडाटासारखं अस्थिर असतं आणि क्षणिक तेज दाखवतं.
विविधावर्तबहुलं पङ्कलग्नं जडाशयम् । तरङ्गभङ्गुरं भीमं यौवनं मे न रोचते
तरुणपण मला आवडत नाही, कारण त्यात अनेक वावटळी असतात, ते चिखलात अडकलेलं असतं, त्याचं मन सुस्त असतं आणि त्याच्या नाजूक लाटा भीतीदायक वाटतात.
सर्वस्याग्रेसरं पुंसः क्षणमात्रमनोहरम् । गन्धर्वनगरप्रख्यं यौवनं मे न रोचते
तरुणपण मला आवडत नाही, कारण ते सगळ्यांमध्ये अग्रेसर असलं तरी क्षणभरच मोहक वाटतं आणि ते गंधर्वांच्या नगरीसारखं फसवं असतं.
इषुप्रपातमात्रं हि सुखदं दुःखभासुरम् । दाहदोषप्रदं नित्यं यौवनं मे न रोचते
तरुणपण मला आवडत नाही, कारण ते बाण पडण्याइतक्या वेळापुरतंच सुख देतं, दुःखानं उजळून जातं आणि नेहमीच जळजळ निर्माण करतं.
मधुरं स्वादु तिक्तं च दूषणं दोषभूषणम् । सुराकल्लोलसदृशं यौवनं मे न रोचते
गोड, सुखद, पण कडू, दोषांनी भरलेलं, आणि अनेक त्रुटींनी व्यापलेलं; दारूच्या फेसासारखं—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
असत्यं सत्यसङ्काशम् अचिराद् विप्रलम्भदम् । स्वप्नाङ्गनासङ्गसमं यौवनं मे न रोचते
खोटं असूनही खरं वाटणारं, लगेचच फसवणूक करणारे; स्वप्नातल्या स्त्रीच्या मिठीप्रमाणे—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
क्षणप्रकाशतरलं मिथ्यारचितचक्रिकम् । अलातचक्रप्रतिमं यौवनं मे न रोचते
क्षणभर चमकणारं, मृगजळासारखं, हवेत काढलेल्या चक्रासारखं—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
मृदुस्फारतरोदारम् अन्तश्शून्यं क्षणक्षतम् । शरदम्बुदसङ्काशं यौवनं मे न रोचते
मऊ, फुगलेलं, बाहेरून मोठं दिसणारं, पण आतून रिकामं आणि क्षणात दुखावणारं; शरद ऋतूच्या ढगासारखं—हे तारुण्य मला आवडत नाही.
आपातमात्ररमणं सद्भावरहितान्तरम् । वेश्यास्त्रीसङ्गमप्रख्यं यौवनं मे न रोचते
क्षणभराचा आनंद देणारे, आतून काहीच खरी किंमत नसलेले, वेश्येसोबतच्या संगासारखे असलेले हे तारुण्य मला आवडत नाही.
ये केचन दुरारम्भास् ते सर्वे सर्वदुःखदाः । तारुण्ये सन्निधिं यान्ति महोत्पाता इव क्षये
जितकीही कठीण कामे असतील, ती सगळी दुःखच देणारी असतात; ती सगळी तारुण्यात एकत्र येतात, जणू मोठ्या आपत्ती शेवटी एकत्र येतात तसं.
हार्दान्धकारकारिण्या भैरवाकारवान् अपि । यौवनाज्ञानयामिन्या बिभेति भगवान् अपि
हृदयात अंधार पसरवणाऱ्या, भीतीदायक रूप धारण करणाऱ्या तारुण्यातील अज्ञानाच्या रात्रीला भगवंतसुद्धा घाबरतो.
सुविस्मृतशुभाचारं बुद्धिवैधुर्यदायिनम् । ददात्य् अतितराम् एष भ्रमं यौवनविभ्रमः
तारुण्यातील भ्रम चांगले वर्तन विसरायला लावतो आणि बुद्धी गोंधळून टाकतो; हा भ्रम फार मोठ्या प्रमाणात फसवणूक निर्माण करतो.
कान्तावियोगजातेन हृदि दुर्धर्षवह्निना । यौवने दह्यते जन्तुस् तरुर् दावाग्निना यथा
तरुण वयात प्रिय व्यक्तीपासून दूर झाल्यामुळे मनात उठणाऱ्या तीव्र वेदनेच्या ज्वाळेत जीव जळून जातो, जशी एखादं झाड जंगलातील आगीत होरपळून निघतं.
विस्तीर्णापि प्रसन्नापि पावन्य् अपि हि यौवने । मतिः कलुषताम् एति प्रावृषीव तरङ्गिणी
तरुणपणी मन कितीही विशाल, स्वच्छ आणि निर्मळ असलं तरी, ते पावसाळ्यात नदी गढूळ होते तसं, काळवंडतं.
शक्यते घनकल्लोलभीमा रोधयितुं नदी । न तु तारुण्यतरला तृष्णातरलितान्तरा
घनदाट लाटा असलेली भीषण नदीसुद्धा अडवता येते; पण तरुणपणामुळे अस्वस्थ झालेली आणि इच्छा-वासनेने हललेली आतली तहान कुणीही थांबवू शकत नाही.
सा कान्ता तौ स्तनौ पीनौ ते विलासास् तद् आननम् । तारुण्य इति चिन्ताभिर् याति जर्जरतां जनः
तीच ती प्रिय, हेच तिचे उन्नत स्तन, हेच तिचे मोहक रूप, हेच तिचं मुख—अशा तरुणपणातील विचारांनी माणूस थकून जातो.