द्विचन्द्रविभ्रमाकारं तन्मात्राकारविभ्रमम् । ऐन्दवाब्जजवद् रूढं चितश् चित्त्वं मनो भवेत्
जसं दोन चंद्र दिसण्याचं भ्रम, किंवा तत्त्वांच्या रूपांचं गोंधळ, तसंच इंद्राच्या कमळातून जन्मलेल्या प्रमाणे, मन चैतन्य म्हणून स्थिर होतं.
न सन् नासद् अहंरूपं सत्त्वासत्त्वे तथैव च । उपलम्भेन सद्रूपम् असत्यं तद्विरोधतः
मी अस्तित्व नाही, अनस्तित्वही नाही; मी असं काही नाही की जे खरं अस्तं किंवा नसतं. जेव्हा आपण काही जाणतो, तेव्हा त्याला एक रूप दिसतं, पण ते खोटं असतं, कारण ते स्वतःशी विरोधात आहे.
जडाजडं मनो विद्धि सङ्कल्पात्म बृहद्वपुः । अजडं ब्रह्मरूपत्वाज् जडं दृश्यात्मतागमात्
मन हे जड आणि अजड, दोन्ही आहे; ते विचारांनी बनलेलं आणि मोठं आहे. ते ब्रह्मरूप असल्यामुळे अजड आहे, आणि जेव्हा ते दिसणारं होतं, तेव्हा ते जड होतं.
दृश्यानुभवसत्यात्म तदभावे विलायि तत् । कटकत्वं यथा हेम्नि तथा ब्रह्मणि संस्थितम्
अनुभवाचं खरं अस्तित्व हे दिसणाऱ्या गोष्टींवर अवलंबून असतं; त्या नसताना ते नाहीसं होतं. जसं सोन्यात कडेचं स्वरूप असतं, तसंच सर्व काही ब्रह्मातच सामावलेलं आहे.
सर्वत्वाद् ब्रह्मणस् सर्वं जडं चिन्मयम् एव वा । अस्मदादिशिलान्तात्म न जडं न च चेतनम्
ब्रह्म सर्वत्र असल्यामुळे, सर्व काही जड किंवा चैतन्यमय असू शकतं; माझ्यापासून दगडापर्यंत, कुठेही फक्त जडपणा किंवा फक्त चैतन्य असं शुद्धपणे नाही.
दार्वादीनाम् अचित्त्वेन नोपलम्भस्य सम्भवः । उपलम्भो हि सदृशसम्बन्धाद् एव जायते
लाकूड वगैरे वस्तूंना जाणीव नसल्यामुळे त्यांची जाणीव होऊ शकत नाही; कारण जाणीव नेहमी एकसारख्या नात्यामुळेच होते.
उपलब्धेर् जडं विद्धि चेतनं सर्वम् एव हि । उपलम्भो हि सम्बन्धात् सम्बन्धो हि समात्मनोः
जाणीव ही जड किंवा सजीव अशा सर्व गोष्टींचीच होते, हे समजून घ्या; जाणीव नात्यामुळे होते आणि नातं नेहमी सारख्या स्वरूपातल्या गोष्टींतच असतं.
जडचेतनशान्तादिशब्दार्थश्रीर् न विद्यते । अनिर्देश्ये पदे पत्त्रलतादीव महामरौ
जड, सजीव किंवा शांत अशा शब्दांचा खरा अर्थ ज्याचे वर्णन करता येत नाही अशा गोष्टीत नसतो, जसा वाळवंटात पानं किंवा वेल्या नसतात.
चितौ यच् चेत्यकलनं तन् मनस्त्वम् उदाहृतम् । चिद्भागो ऽत्राजडो भागो जाड्यम् अत्र तु चेत्यता
चेतनेत जी कल्पना निर्माण होते तिलाच 'मन' असं म्हणतात; यात चेतनेचा भाग सजीव असतो आणि जडपणाचा भाग म्हणजे त्याची वस्तू म्हणून ओळख.
चिद्भागो ऽत्रावबोधांशो जडं चेत्यं हि दृश्यता । इति जीवो जगद्भ्रान्तिं पश्यन् गच्छति लोलताम्
इथे चेतनेचा अंश म्हणजे जागरूकता आहे, तर जड वस्तू ही पाहिली जाणारी गोष्ट आहे. म्हणून जीव हा जगाचा भ्रम पाहून अस्वस्थ होतो.
चिता स्व एव भावो ऽसौ शुद्धयैवं द्वयीकृतः । अतस् सर्वं जगत् सैव द्वैतं लब्धांशम् एव तत्
हीच चेतना, जी स्वतःमध्ये शुद्ध आहे, द्वैत रूप धारण करते. म्हणून हे सर्व जग म्हणजे तीच चेतना आहे, जी द्वैत म्हणून थोड्या प्रमाणात दिसते.
स्वम् एवान्यतया दृष्ट्वा चितिर् दृश्यतया वपुः । निर्भागाप्य् एकभागाभं भ्रमतीव भ्रमातुरा
चेतना स्वतःला दुसऱ्यासारखी पाहून, पाहिलेल्या रूपात प्रकट होते. ती विभागली गेलेली नसली तरी, एक भाग असल्यासारखी वाटते आणि भ्रमित झाल्यासारखी भटकते.
न भ्रान्तिर् अस्ति भ्रमभाङ् नैवेतीह हि निश्चयः । परिपूर्णार्णवप्रख्या चितीत्थं संस्थिता चितिः
इथे खरे तर भ्रम नाही, किंवा भ्रमाचा अंशही नाही, हे निश्चित आहे. चेतना पूर्ण समुद्रासारखी स्थिर आहे.
सर्वत्वाज् जाड्यम् अस्त्व् अस्यां चिति चित्त्वं च वेत्सि तत् । चिद्भागो ऽत्रावबोधांशस् त्व् अहन्ताजडतोदयः
या चैतन्यात सर्वत्र व्यापलेपणामुळे काही प्रमाणात जडपणा येतो, आणि तू तिला मन म्हणून ओळखतोस. यात जाणीव म्हणजे चैतन्याचा भाग आहे, आणि 'मी'पणामुळे जडपणा उत्पन्न होतो.
अहन्त्वादि परे तत्त्वे मनाग् अपि न विद्यते । ऊर्म्यादीव पृथक् तोये संवित्सारं हि तद् यतः
परम तत्त्वात 'मी'पण किंवा तत्सम काहीही लवलेशानेही नसते; जसे लाटा वगैरे पाण्यापासून वेगळ्या असतात, तसंच ते म्हणजे केवळ चैतन्याचा विस्तार आहे.
अहम्प्रत्ययसन्दृश्यं चेत्यं विद्धि समुत्थितम् । मृगतृष्णास्व् इवातस् तन् नूनं विद्यत एव नो
'मी'पणाची भावना आणि जे काही दिसतं ते सर्व निर्माण झालेलं आहे असं समज. जसं मृगजळात दिसतं तसं, इथेही ते खरंच आहे की नाही, हे निश्चित सांगता येत नाही.
अहन्तापदमात्रात्मपदं विद्धि निरामयम् । विदं विदुर् अहन्तादि शैत्यम् एव यथा हिमम्
'मी'पणाचं स्थान म्हणजे केवळ स्वतःचं स्वरूप, ते कोणत्याही दुःखापासून मुक्त आहे असं जाण. ज्ञानी लोक 'मी'पणा वगैरे हे फक्त हिमासारखं गारठं आहे असं समजतात.
चितैव चेत्यते जाड्यं स्वप्ने स्वमरणोपमम् । सर्वात्मत्वात् सर्वशक्तीः कुर्वती नैति साम्यताम्
स्वप्नात मन जडपणासारखं वाटतं, जणू मृत्यूच आलं असं भासतं; पण तीच चेतना सर्वांची आत्मा आहे, सगळ्या शक्ती तिच्यात आहेत, म्हणून ती खरं तर कधीच त्या अवस्थेसारखी होत नाही.
मनः पदार्थादितया सर्वरूपं विजृम्भते । नानात्मा चित्तदेहो ऽयम् आकाशविषदाकृतिः
मन सगळ्या वस्तूंच्या रूपानं उमटतं; हे मनाचं शरीर अनेक प्रकारचं असून, ते आकाशासारखं निर्मळ आणि स्वच्छ आहे.
देहादि देहप्रतिभारूपात्म त्यजता सदा । विचार्यं प्रतिभासात्म चित्त्वं चित्त्वेन वै स्फुटम्
जो नेहमी शरीर वगैरेचं भान सोडतो आणि त्यांचं स्वरूप फक्त प्रतिबिंब आहे हे ओळखतो, त्यानं मनाचं खरं स्वरूप मन म्हणूनच स्पष्टपणे जाणावं.
चित्तताम्रे शोधिते हि परमार्थसुवर्णताम् । गते ऽकृत्रिम आनन्दः किं देहोपलखण्डकैः
मनाचं तांबं शुद्ध झालं आणि ते अंतिम सत्याच्या सोन्यात रूपांतरित झालं, की नैसर्गिक आनंद मिळतो—मग या शरीराच्या तुकड्यांचं काय महत्व राहतं?
यद् विद्यते शोध्यते तद् धौतः केन खपादपः । देहाद्यविद्या सत्या चेद् युक्त एतां प्रति ग्रहः
जसं आकाशाच्या प्रकाशाने पाणी स्वच्छ केलं जातं, तसं जे काही आहे ते शुद्ध करता येतं. पण देह वगैरे विषयीची अज्ञान जर खरंच असती, तर ती स्वीकारणं योग्य ठरलं असतं.
असत्याभिनिविष्टानां देहादाव् अधियाम् इह । ये नामोपदिशन्त्य् अज्ञाः केचित् ते पुरुषैडकाः
जे लोक देह वगैरे असत्य गोष्टींमध्ये गुंतले आहेत आणि इथे अशा गोष्टी शिकवतात, ते अज्ञानीच आहेत; काही लोक त्यांना फक्त माणसांतले बाहुलं म्हणतात.
यथैतद् भावयेत् स्वान्तं तथैतद् भवति क्षणात् । दृष्टान्तो ऽत्रैन्दवाहल्याकृत्रिमेन्द्रादिनिश्चयः
माणूस आपल्या मनात जसं विचार करतो, तसं ते क्षणात घडतं; याचं उदाहरण म्हणजे चंद्र, पाण्यातला प्रतिबिंब किंवा बनावट इंद्र याबद्दलची खात्री.
यद् यद् यथा स्फुरति स्वप्रतिभात्म चित्तं तत् तत् तथा भवति देहतयोदितात्म । देहो ऽयम् अस्ति न न चाहम् इति स्वरूपं विज्ञानम् एकम् अवगम्य निरिच्छम् आस्स्व
मन जसं-जसं स्वतःच्या प्रकाशात उमटतं, तसं-तसं ते देहाच्या आत्म्यासारखं होतं; 'हा देह आहे, पण मी हा नाही' हे एकच ज्ञान समजून, इच्छा सोडून शांतपणे रहा.
देहो ऽयम् एष च किलाहम् इति स्वभावाद् देहार्थम् एव यतते तत एति नाशम् । यक्षादिकल्पनवशाद् भयम् एति बालो निर्यक्षदेशगत एव कयापि युक्त्या
हे शरीर आणि 'हेच मी आहे' असा भाव आपोआप निर्माण होतो; मग माणूस फक्त शरीरासाठीच धडपडतो आणि शेवटी ते नाश पावते. जसे एखाद्या लहान मुलाला भुते वगैरे कल्पनेमुळे भीती वाटते, तशीच ही भीतीसुद्धा कल्पना असल्याशिवाय काहीही कारणाने येत नाही.
इत्य् उक्तवान् स भगवान् मया कमलसम्भवः । रघूद्वह पुनः पृष्टो वाक्यम् आक्षिप्य भूतपः
अशा प्रकारे कमळातून जन्मलेले ते भगवंत माझ्याशी बोलले; आणि मग, रघुकुळातील राजा, मी पुन्हा त्या सर्वांच्या अधिपतीला विचारले आणि त्यांचे बोल उलगडून घेतले.
त्वयैव भगवन् प्रोक्ताश् शापमन्त्रादिशक्तयः । अमोघा इति ता एव कथं मोघीकृताः पुनः
भगवंत, तुम्हीच सांगितले की शाप, मंत्र वगैरे शक्ती कधीही व्यर्थ जात नाहीत; मग त्या पुन्हा निष्फळ कशा झाल्या?
शापेन मन्त्रवीर्येण मनोबुद्धीन्द्रियाण्य् अपि । सर्वाण्य् एव विमूढानि दृष्टानि किल जन्तुषु
शापाने किंवा मंत्राच्या सामर्थ्याने, मन, बुद्धी आणि इंद्रिये — ही सर्वही प्राणीमात्रांत गोंधळलेली दिसतात.
यथैतौ पवनस्पन्दौ यथा स्नेहघृते तथा । अभिन्नौ तद्वद् एवैतौ मनोदेहौ सदैव हि
जसा वाऱ्याचा दोन झोत वेगळे नसतात, किंवा तेल आणि तुप एकमेकांत मिसळून एकसारखेच वाटतात, तसंच मन आणि देह हे कायम एकरूपच असतात.