एकं द्वौ वा बहून् वापि कुरु सर्गान् प्रजापते । स्वेच्छयात्मनि तिष्ठ त्वं किं गृहीतं तवैन्दवैः
हे सृष्टीकर्ता, एक, दोन किंवा कितीही सृष्टी निर्माण कर, जशी तुझी इच्छा असेल तशी; स्वतःच्या इच्छेप्रमाणेच तू राहा — इंद्रांनी तुला काय मिळवून दिलं आहे?
अथैन्दवे जगज्जाले भानुनेत्थम् उदाहृते । मया सञ्चिन्त्य सुचिरम् इदम् उक्तं महामुने
मग त्या तेजस्वी व्यक्तीने या जगाच्या जाळ्याबद्दल असे सांगितल्यावर, मी खूप वेळ विचार केला आणि मग, हे महर्षे, असे बोललो.
युक्तम् उक्तं त्वया भानो विततं हि किलाम्बरम् । मनश् च विततं चापि चिदाकाशश् च विस्तृतः
तुम्ही जे सांगितले ते योग्य आहे, हे तेजस्वी सूर्य, कारण आकाश विशाल आहे, मनही विशाल आहे आणि चैतन्याचं आकाशसुद्धा विस्तारलेलं आहे.
तद् यथाभिमतं सर्गं नित्यं कर्म करोम्य् अहम् । कल्पयामि बहून्य् आशु भूतजालानि भास्कर
म्हणून, जसं मला वाटतं तसं, मी नेहमी सृष्टीची कृती करतो; मी पटकन अनेक जीवांची कल्पना करतो, हे भास्कर.
तत् त्वम् एवाशु भगवन् प्रथमो ऽत्र मनुर् भव । कुरु सर्गं यथाकामं मया समभिचोदितः
म्हणून, तूच लवकर या ठिकाणी पहिला मनु हो, हे भगवंत; माझ्या प्रेरणेने, जसं तुला हवं तसं सृष्टी निर्माण कर.
अथैतत् स महातेजा मम वाक्यं प्रभाकरः । अङ्गीकृत्य द्विधात्मानं चकार तपतां वरः
मग तो तेजस्वी प्रभाकर माझं म्हणणं मान्य करून, तपस्वींत श्रेष्ठ असलेला, स्वतःला दोन भागांत विभागून घेतो.
एकेन प्राक्तने तस्मिन् वपुषा सूर्यतां गतः । व्योमाध्वगतया सर्गे ततान दिवसावलीम्
त्याने एक रूप घेतलं आणि पूर्वीच्या देहात सूर्य झाला, आकाशातून मार्गक्रमण करत सृष्टीमध्ये दिवसांची मालिका पसरवली.
मन्मनुत्वं द्वितीयेन कृत्वा स्ववपुषा क्षणात् । ससर्ज सकलां सृष्टिं तताम् अभिमतां मम
दुसऱ्या रूपाने, क्षणातच माझ्या स्वरूपाचा स्वीकार करून, त्याने माझ्या इच्छेनुसार संपूर्ण सृष्टी निर्माण केली आणि तिला विस्तार दिला.
प्रतिभासम् उपायाति यद् यद् अस्य हि चेतसः । तत् तत् प्रकटताम् एति स्थैर्यं सफलताम् अपि
त्याच्या मनात जे काही उमटतं, ते सर्व स्पष्टपणे प्रकट होतं आणि ते टिकतं, फळही मिळवतं.
सामान्यब्राह्मणा भूत्वा प्रतिभासवशात् किल । ऐन्दवा ब्रह्मतां याता मनसः पश्य शक्तताम्
सामान्य ब्राह्मण होते, पण त्यांच्या कल्पनेच्या सामर्थ्यामुळे त्यांनी खरंच ब्रह्मत्व प्राप्त केलं, जसं चंद्रलोकातील ब्राह्मणांनी केलं होतं. मनाची ही ताकद बघ.
यथैवैन्दवजीवास् ते चित्तत्वाद् ब्रह्मतां गताः । वयं तथैव चिद्भावाच् चित्तत्वाद् ब्रह्मतां गताः
जसं त्या चंद्रलोकातील जीवांनी मनाच्या जोरावर ब्रह्मत्व मिळवलं, तसंच आपणही चैतन्य आणि मनाच्या स्वरूपामुळे ब्रह्मत्व प्राप्त केलं आहे.
चित्तं हि प्रतिभासात्म यच् च तत्प्रतिभासनम् । तद् इदं भाति देहादिखाभं नातो ऽस्ति देहदृक्
मन हे कल्पनेचं स्वरूप आहे, आणि त्याची जी कल्पना असते, तीच शरीर वगैरेच्या रूपात दिसते. या मनाव्यतिरिक्त शरीर पाहणारा कुणीच नाही.
चित्त्वम् आत्मचमत्कारस् तच् चमत्कुरुते स्वतः । यद् यावत्सम्भवं स्वात्मन्य् एवान्तर् मरिचात्मवत्
मन हे आत्म्याचं अद्भुतपण आहे, आणि ते स्वतःच स्वतःवर आश्चर्यचकित होतं. जे काही निर्माण होतं, ते सगळं आपल्या आतच, मृगजळासारखं, उमटतं.
तद् एतच् चित्तवद् भातम् आतिवाहिकनामकम् । तद् एवोदाहरन्त्य् एतद् देहनाम्ना घनं भ्रमि
हे जे मनासारखं भासतंय, त्याला पंचमहाभूतांचं वाहन असं नाव आहे. हेच घनरूप शरीर म्हणून ओळखलं जातं आणि ते सतत फिरत असतं.
कथ्यते जीवनाम्नैतच् चेतः प्रतनुवासनम् । शान्तं देहचमत्कारं जीवं विद्धि क्रमात् परम्
हेच मन जीव या नावाने ओळखलं जातं, जे प्रत्येक सूक्ष्म देहात वास करतं. हे अद्भुत शरीर शांत झालं की, जीव हळूहळू श्रेष्ठत्वाकडे जातो, हे जाणावं.
नाहं न चान्यद् अस्तीह चित्त्वं चित्तम् इदं स्थितम् । वसिष्ठैन्दवसंविद्वद् असत् सत्ताम् इवागतम्
इथे मी नाही, दुसरं काहीही नाही, फक्त हे मनच उरलं आहे. वसिष्ठ आणि इंद्र यांची चेतना जणू नसलेपणातून अस्तित्वात आली आहे.
यथैन्दवमनो ब्रह्मा तथैवायम् अहं स्थितः । मत्कृतं चाहम् एवेदं सङ्कल्पात्मैव भासते
जसं इंद्राचं मन म्हणजे ब्रह्मा आहे, तसंच मीही इथे स्थिर आहे. हे सगळं मीच निर्माण केलं आहे आणि मीच संकल्पस्वरूप इथे प्रकट झालो आहे.
कश्चिच् चित्तविलासो ऽयं ब्रह्माहम् इति संस्थितः । स्वभाव एव देहादि विद्धि शून्यतरात्मखात्
हे मनाचं एक खेळ आहे, ज्यात 'मी ब्रह्मा आहे' असं ठामपणे वाटतं. शरीर वगैरे सगळं फक्त रिकामेपणाच्या स्वभावानं आहे, असं समज.
शुद्धा चित् परमात्मैकरूपिणीत्य् एव भावनात् । जीवीभूय मनो भूत्वा वेत्तीत्थं देहतां मुधा
शुद्ध चैतन्य हेच परमात्म्याचं खरं रूप आहे, असं मनात धरल्यावर, मन जीव होतं आणि शरीराचं रूप घेऊन व्यर्थपणे त्याला खरं समजतं.
सर्वम् ऐन्दवसंसारवद् इदं भाति चिद्वपुः । सम्पन्नम् अप्रबोधात्म दीर्घस्वप्नस् स्वशक्तिजः
हे सगळं इंद्राच्या जगासारखं, चैतन्याचं रूप म्हणून भासतं. जागृती नसल्यामुळे, हे आपल्या स्वतःच्या शक्तीतून निर्माण झालेलं, दीर्घ स्वप्नासारखं आहे.
द्विचन्द्रविभ्रमाकारं तन्मात्राकारविभ्रमम् । ऐन्दवाब्जजवद् रूढं चितश् चित्त्वं मनो भवेत्
जसं दोन चंद्र दिसण्याचं भ्रम, किंवा तत्त्वांच्या रूपांचं गोंधळ, तसंच इंद्राच्या कमळातून जन्मलेल्या प्रमाणे, मन चैतन्य म्हणून स्थिर होतं.
न सन् नासद् अहंरूपं सत्त्वासत्त्वे तथैव च । उपलम्भेन सद्रूपम् असत्यं तद्विरोधतः
मी अस्तित्व नाही, अनस्तित्वही नाही; मी असं काही नाही की जे खरं अस्तं किंवा नसतं. जेव्हा आपण काही जाणतो, तेव्हा त्याला एक रूप दिसतं, पण ते खोटं असतं, कारण ते स्वतःशी विरोधात आहे.
जडाजडं मनो विद्धि सङ्कल्पात्म बृहद्वपुः । अजडं ब्रह्मरूपत्वाज् जडं दृश्यात्मतागमात्
मन हे जड आणि अजड, दोन्ही आहे; ते विचारांनी बनलेलं आणि मोठं आहे. ते ब्रह्मरूप असल्यामुळे अजड आहे, आणि जेव्हा ते दिसणारं होतं, तेव्हा ते जड होतं.
दृश्यानुभवसत्यात्म तदभावे विलायि तत् । कटकत्वं यथा हेम्नि तथा ब्रह्मणि संस्थितम्
अनुभवाचं खरं अस्तित्व हे दिसणाऱ्या गोष्टींवर अवलंबून असतं; त्या नसताना ते नाहीसं होतं. जसं सोन्यात कडेचं स्वरूप असतं, तसंच सर्व काही ब्रह्मातच सामावलेलं आहे.
सर्वत्वाद् ब्रह्मणस् सर्वं जडं चिन्मयम् एव वा । अस्मदादिशिलान्तात्म न जडं न च चेतनम्
ब्रह्म सर्वत्र असल्यामुळे, सर्व काही जड किंवा चैतन्यमय असू शकतं; माझ्यापासून दगडापर्यंत, कुठेही फक्त जडपणा किंवा फक्त चैतन्य असं शुद्धपणे नाही.
दार्वादीनाम् अचित्त्वेन नोपलम्भस्य सम्भवः । उपलम्भो हि सदृशसम्बन्धाद् एव जायते
लाकूड वगैरे वस्तूंना जाणीव नसल्यामुळे त्यांची जाणीव होऊ शकत नाही; कारण जाणीव नेहमी एकसारख्या नात्यामुळेच होते.
उपलब्धेर् जडं विद्धि चेतनं सर्वम् एव हि । उपलम्भो हि सम्बन्धात् सम्बन्धो हि समात्मनोः
जाणीव ही जड किंवा सजीव अशा सर्व गोष्टींचीच होते, हे समजून घ्या; जाणीव नात्यामुळे होते आणि नातं नेहमी सारख्या स्वरूपातल्या गोष्टींतच असतं.
जडचेतनशान्तादिशब्दार्थश्रीर् न विद्यते । अनिर्देश्ये पदे पत्त्रलतादीव महामरौ
जड, सजीव किंवा शांत अशा शब्दांचा खरा अर्थ ज्याचे वर्णन करता येत नाही अशा गोष्टीत नसतो, जसा वाळवंटात पानं किंवा वेल्या नसतात.
चितौ यच् चेत्यकलनं तन् मनस्त्वम् उदाहृतम् । चिद्भागो ऽत्राजडो भागो जाड्यम् अत्र तु चेत्यता
चेतनेत जी कल्पना निर्माण होते तिलाच 'मन' असं म्हणतात; यात चेतनेचा भाग सजीव असतो आणि जडपणाचा भाग म्हणजे त्याची वस्तू म्हणून ओळख.
चिद्भागो ऽत्रावबोधांशो जडं चेत्यं हि दृश्यता । इति जीवो जगद्भ्रान्तिं पश्यन् गच्छति लोलताम्
इथे चेतनेचा अंश म्हणजे जागरूकता आहे, तर जड वस्तू ही पाहिली जाणारी गोष्ट आहे. म्हणून जीव हा जगाचा भ्रम पाहून अस्वस्थ होतो.