भारतो हि तयोश् शापस् स समर्थो बभूव ह । शरीरमात्राक्रमणे न मनोनिग्रहे प्रभो
प्रभो, त्या दोघांवर भरताचा शाप फक्त त्यांच्या शरीरापुरता परिणामकारक ठरला, मनावर त्याचा काहीही परिणाम झाला नाही.
ताव् अद्यावधितेनैव देहसंस्कारहेतुना । यत्र यत्रोपजायेते भवतस् तत्र दम्पती
त्या दिवसापासून आजपर्यंत, शरीराच्या प्रवृत्तीमुळे, ते जिथे जिथे जन्म घेतात तिथे तिथे ते दोघं नेहमीच पती-पत्नी होतात.
अकृत्रिमप्रेमरसानुविद्धं स्नेहं तयोस् तं प्रसमीक्ष्य कान्तम् । वृक्षा अपि स्नेहरसानुविद्धाश् शृङ्गारचेष्टाकुलिता भवति
त्यांच्यातील नैसर्गिक आणि शुद्ध प्रेम पाहून, जिथे प्रेमाचा तो गोडवा पोहोचतो तिथे झाडेसुद्धा प्रेमाच्या रसाने भारावून जाऊन, प्रेमाची हालचाल करायला लागतात.
तेनैतद् वच्मि भगवन् यथाजातं मनो मुने । अनिग्राह्यम् अभेद्यं च शापैर् अपि दुरासदैः
मुनिवर, माझ्या मनात जसं आलं तसं मी सांगतो—हे मन कोणाच्याही हातात लागत नाही, कोणत्याही शापाने ते भेदता येत नाही, आणि ते सहज जिंकता येत नाही.
ऐन्दवानाम् अतस् सृष्टिक्रमाणां प्रविनाशनम् । युज्यते न न च ब्रह्मन् युक्तम् एतन् महात्मनः
ब्रह्मन्, चंद्रवंशाचा किंवा सृष्टीच्या क्रमाचा नाश योग्य नाही; असं करणं मोठ्या मनाच्या माणसाला शोभत नाही.
किं तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् विविधेषु जगत्सु वा । तवापि नाथ नाथस्य यद् दैन्याय महात्मनः
नाथा, या जगात किंवा कितीही वेगवेगळ्या लोकांत असं काय आहे, जे तुला किंवा सर्वांच्या नाथ असलेल्या महात्म्याला दुःख देईल?
मनो हि जगतां कर्तृ मनो हि पुरुषस् स्मृतः । मनःकृतं कृतं लोके न शरीरकृतं कृतम्
मनच या जगाचा कर्ता आहे; मनालाच पुरुष म्हणतात. जगात जे काही घडतं, ते मनाने घडतं—शरीराने केलेलं खरं मानलं जात नाही.
यन् मनोनिश्चयकृतं तद् द्रव्यौषधिदण्डनैः । हन्तुं न शक्यते जन्तोः प्रतिबिम्बं मणेर् इव
ज्या गोष्टी मनाने ठरवल्या जातात, त्या कोणत्याही वस्तू, औषध किंवा शिक्षेने नष्ट करता येत नाहीत, जसं मणीतील प्रतिबिंब काढून टाकता येत नाही.
तस्माद् एते ऽत्र तिष्ठन्तु भासुरैस् सर्गसम्भ्रमैः । त्वं सृष्ट्वेह प्रजास् तिष्ठ बुद्ध्याकाशे ऽप्य् अनन्तकः
म्हणून या सर्व गोष्टी सृष्टीच्या तेजस्वी गोंधळात इथेच राहू देत; तू इथे प्रजांची निर्मिती करून, असीम बुद्धीच्या आकाशातच स्थिर राहा.
चित्ताकाशश् चिदाकाश आकाशश् च तृतीयकः । अनन्तास् त्रय एवैते चिदाकाशप्रकाशिताः
मनाचं आकाश, चैतन्याचं आकाश आणि तिसरं म्हणजे बाह्य आकाश — ही तिन्ही अनंत आहेत आणि सर्व चैतन्याच्या प्रकाशानेच प्रकट होतात.
एकं द्वौ वा बहून् वापि कुरु सर्गान् प्रजापते । स्वेच्छयात्मनि तिष्ठ त्वं किं गृहीतं तवैन्दवैः
हे सृष्टीकर्ता, एक, दोन किंवा कितीही सृष्टी निर्माण कर, जशी तुझी इच्छा असेल तशी; स्वतःच्या इच्छेप्रमाणेच तू राहा — इंद्रांनी तुला काय मिळवून दिलं आहे?
अथैन्दवे जगज्जाले भानुनेत्थम् उदाहृते । मया सञ्चिन्त्य सुचिरम् इदम् उक्तं महामुने
मग त्या तेजस्वी व्यक्तीने या जगाच्या जाळ्याबद्दल असे सांगितल्यावर, मी खूप वेळ विचार केला आणि मग, हे महर्षे, असे बोललो.
युक्तम् उक्तं त्वया भानो विततं हि किलाम्बरम् । मनश् च विततं चापि चिदाकाशश् च विस्तृतः
तुम्ही जे सांगितले ते योग्य आहे, हे तेजस्वी सूर्य, कारण आकाश विशाल आहे, मनही विशाल आहे आणि चैतन्याचं आकाशसुद्धा विस्तारलेलं आहे.
तद् यथाभिमतं सर्गं नित्यं कर्म करोम्य् अहम् । कल्पयामि बहून्य् आशु भूतजालानि भास्कर
म्हणून, जसं मला वाटतं तसं, मी नेहमी सृष्टीची कृती करतो; मी पटकन अनेक जीवांची कल्पना करतो, हे भास्कर.
तत् त्वम् एवाशु भगवन् प्रथमो ऽत्र मनुर् भव । कुरु सर्गं यथाकामं मया समभिचोदितः
म्हणून, तूच लवकर या ठिकाणी पहिला मनु हो, हे भगवंत; माझ्या प्रेरणेने, जसं तुला हवं तसं सृष्टी निर्माण कर.
अथैतत् स महातेजा मम वाक्यं प्रभाकरः । अङ्गीकृत्य द्विधात्मानं चकार तपतां वरः
मग तो तेजस्वी प्रभाकर माझं म्हणणं मान्य करून, तपस्वींत श्रेष्ठ असलेला, स्वतःला दोन भागांत विभागून घेतो.
एकेन प्राक्तने तस्मिन् वपुषा सूर्यतां गतः । व्योमाध्वगतया सर्गे ततान दिवसावलीम्
त्याने एक रूप घेतलं आणि पूर्वीच्या देहात सूर्य झाला, आकाशातून मार्गक्रमण करत सृष्टीमध्ये दिवसांची मालिका पसरवली.
मन्मनुत्वं द्वितीयेन कृत्वा स्ववपुषा क्षणात् । ससर्ज सकलां सृष्टिं तताम् अभिमतां मम
दुसऱ्या रूपाने, क्षणातच माझ्या स्वरूपाचा स्वीकार करून, त्याने माझ्या इच्छेनुसार संपूर्ण सृष्टी निर्माण केली आणि तिला विस्तार दिला.
प्रतिभासम् उपायाति यद् यद् अस्य हि चेतसः । तत् तत् प्रकटताम् एति स्थैर्यं सफलताम् अपि
त्याच्या मनात जे काही उमटतं, ते सर्व स्पष्टपणे प्रकट होतं आणि ते टिकतं, फळही मिळवतं.
सामान्यब्राह्मणा भूत्वा प्रतिभासवशात् किल । ऐन्दवा ब्रह्मतां याता मनसः पश्य शक्तताम्
सामान्य ब्राह्मण होते, पण त्यांच्या कल्पनेच्या सामर्थ्यामुळे त्यांनी खरंच ब्रह्मत्व प्राप्त केलं, जसं चंद्रलोकातील ब्राह्मणांनी केलं होतं. मनाची ही ताकद बघ.
यथैवैन्दवजीवास् ते चित्तत्वाद् ब्रह्मतां गताः । वयं तथैव चिद्भावाच् चित्तत्वाद् ब्रह्मतां गताः
जसं त्या चंद्रलोकातील जीवांनी मनाच्या जोरावर ब्रह्मत्व मिळवलं, तसंच आपणही चैतन्य आणि मनाच्या स्वरूपामुळे ब्रह्मत्व प्राप्त केलं आहे.
चित्तं हि प्रतिभासात्म यच् च तत्प्रतिभासनम् । तद् इदं भाति देहादिखाभं नातो ऽस्ति देहदृक्
मन हे कल्पनेचं स्वरूप आहे, आणि त्याची जी कल्पना असते, तीच शरीर वगैरेच्या रूपात दिसते. या मनाव्यतिरिक्त शरीर पाहणारा कुणीच नाही.
चित्त्वम् आत्मचमत्कारस् तच् चमत्कुरुते स्वतः । यद् यावत्सम्भवं स्वात्मन्य् एवान्तर् मरिचात्मवत्
मन हे आत्म्याचं अद्भुतपण आहे, आणि ते स्वतःच स्वतःवर आश्चर्यचकित होतं. जे काही निर्माण होतं, ते सगळं आपल्या आतच, मृगजळासारखं, उमटतं.
तद् एतच् चित्तवद् भातम् आतिवाहिकनामकम् । तद् एवोदाहरन्त्य् एतद् देहनाम्ना घनं भ्रमि
हे जे मनासारखं भासतंय, त्याला पंचमहाभूतांचं वाहन असं नाव आहे. हेच घनरूप शरीर म्हणून ओळखलं जातं आणि ते सतत फिरत असतं.
कथ्यते जीवनाम्नैतच् चेतः प्रतनुवासनम् । शान्तं देहचमत्कारं जीवं विद्धि क्रमात् परम्
हेच मन जीव या नावाने ओळखलं जातं, जे प्रत्येक सूक्ष्म देहात वास करतं. हे अद्भुत शरीर शांत झालं की, जीव हळूहळू श्रेष्ठत्वाकडे जातो, हे जाणावं.
नाहं न चान्यद् अस्तीह चित्त्वं चित्तम् इदं स्थितम् । वसिष्ठैन्दवसंविद्वद् असत् सत्ताम् इवागतम्
इथे मी नाही, दुसरं काहीही नाही, फक्त हे मनच उरलं आहे. वसिष्ठ आणि इंद्र यांची चेतना जणू नसलेपणातून अस्तित्वात आली आहे.
यथैन्दवमनो ब्रह्मा तथैवायम् अहं स्थितः । मत्कृतं चाहम् एवेदं सङ्कल्पात्मैव भासते
जसं इंद्राचं मन म्हणजे ब्रह्मा आहे, तसंच मीही इथे स्थिर आहे. हे सगळं मीच निर्माण केलं आहे आणि मीच संकल्पस्वरूप इथे प्रकट झालो आहे.
कश्चिच् चित्तविलासो ऽयं ब्रह्माहम् इति संस्थितः । स्वभाव एव देहादि विद्धि शून्यतरात्मखात्
हे मनाचं एक खेळ आहे, ज्यात 'मी ब्रह्मा आहे' असं ठामपणे वाटतं. शरीर वगैरे सगळं फक्त रिकामेपणाच्या स्वभावानं आहे, असं समज.
शुद्धा चित् परमात्मैकरूपिणीत्य् एव भावनात् । जीवीभूय मनो भूत्वा वेत्तीत्थं देहतां मुधा
शुद्ध चैतन्य हेच परमात्म्याचं खरं रूप आहे, असं मनात धरल्यावर, मन जीव होतं आणि शरीराचं रूप घेऊन व्यर्थपणे त्याला खरं समजतं.
सर्वम् ऐन्दवसंसारवद् इदं भाति चिद्वपुः । सम्पन्नम् अप्रबोधात्म दीर्घस्वप्नस् स्वशक्तिजः
हे सगळं इंद्राच्या जगासारखं, चैतन्याचं रूप म्हणून भासतं. जागृती नसल्यामुळे, हे आपल्या स्वतःच्या शक्तीतून निर्माण झालेलं, दीर्घ स्वप्नासारखं आहे.