अन्यस्माच् छासनाजालात् कल्पिताच् च पुनः पुनः । उद्धृताव् ऊचतुः पृष्टौ तम् एवार्थं पुनः पुनः
वेगवेगळ्या कल्पित शिक्षेच्या जाळ्यातून पुन्हा पुन्हा सोडले गेले, तरी जेव्हा त्यांना विचारले गेले, तेव्हा त्यांनी तोच अर्थ पुन्हा पुन्हा सांगितला.
उवाचेन्द्रो महीपाल जगन् मे दयितामयम् । न शासनानि दुःखानि बाधन्ते किञ्चिद् एव मे
इंद्र म्हणाला, राजन, मला हे जग प्रेमाने भरलेले वाटते; शिक्षा किंवा यातना मला काहीच त्रास देत नाहीत.
अस्याश् चैव जगद् राजन् सर्वं मन्मयम् एव हि । तेन नौ शासनादुःखं किञ्चिद् एव न बाधते
आणि तिलाही, राजन, हे सगळे जग मनानेच बनलेले आहे; म्हणून शिक्षा किंवा यातनेचा त्रास आम्हाला अजिबात होत नाही.
मनो नाम वयं राजन् मनो हि पुरुषस् स्मृतः । प्रपञ्चमात्रम् एवायं देहो दृश्यत एव हि
राजन, आम्हाला 'मन' असेच म्हणतात, कारण मनालाच माणूस समजतात; हा जो शरीर दिसतो, तो फक्त एक भास आहे.
समकालप्रयुक्तेन सहसा दण्डराशिना । धीरं मनो भेधयितुं न मनाग् अपि शक्यते
एकाच वेळी अचानक कितीही शिक्षा केल्या, तरी स्थिर मनाला किंचितसुद्धा हलवता येत नाही.
का नाम ता महाराज कीदृश्यः कस्य शक्तयः । याभिर् मनांसि भिद्यन्ते दृढनिश्चयवन्त्य् अपि
राजा, अशी कोणती शक्ती आहे, कशी आहे, आणि ती कुणाची आहे, जीमुळे अगदी ठाम निश्चय असलेली मनेही डळमळू शकतात?
पततूदेतु वा देहो यातु वा विशरारुताम् । भावितार्थाभिपतितं मनस् तिष्ठति पूर्ववत्
हे शरीर पडो, उचले किंवा अगदी तुकडे तुकडे होवो, ज्याचे मन आपल्या हेतूवर ठाम आहे, ते पूर्वीसारखेच स्थिर राहते.
इष्टे ऽर्थे चिरम् आविष्टं भङ्क्तुं धीरं स्थितं मनः । भावा भावाश् शरीरस्था मम शक्ता न केचन
ज्याचे मन हवे असलेल्या गोष्टीत दीर्घकाळ गुंतलेले आणि ठाम आहे, त्याचे मन शरीरातील कोणत्याही गोष्टींनी डळमळत नाही.
भावितं तीव्रवेगेन मनसा यन् महीपते । तद् एव पश्यत्य् अचलं न शरीरविचेष्टितम्
राजा, मन ज्या गोष्टीचा तीव्रतेने विचार करते, ती गोष्टच ते अचल आणि स्थिर म्हणून पाहते, शरीर काहीही करत असो.
न काश्चन क्रिया राजन् वरशापादिका अपि । तीव्रसंवेगसम्पन्नं शक्ताश् चालयितुं मनः
राजा, कितीही मोठ्या कृती असोत, जरी त्या वरदान किंवा शाप यांसारख्या असल्या, तरी ज्याच्या मनात तीव्र सामर्थ्य आहे, त्याचे मन हलवता येत नाही.
तीव्रवेगेन संसक्तं पुरुषा ह्य् अभिवाञ्छिते । मनश् चालयितुं शक्ता न महाद्रिं मृगा इव
कोणत्याही व्यक्तीचे मन जर तीव्र इच्छेने एखाद्या गोष्टीशी जोडले असेल, तर ते हलवता येत नाही, जसे प्राणी मोठा डोंगर हलवू शकत नाहीत.
रामेयम् असितापाङ्गा मनःकोशे प्रतिष्ठिता । देवागारे महोत्सेधे देवी भगवती यथा
राम, ही काळ्या डोळ्यांची स्त्री मनाच्या गाभ्यात स्थिर आहे, जशी भगवती देवी देवांच्या उंच निवासात वसलेली असते.
न दुःखम् अनुगच्छामि प्रियया जीवरक्षया । गिरिर् ग्रीष्मदशादाहं लग्नयेवाभ्रमालया
माझ्या प्रियेचे प्राण गेले तरी मी दुःखाच्या मागे जात नाही, जसे एखादा डोंगर उन्हाळ्याच्या तापाला ढगांच्या मिठीत असताना जाणवत नाही.
यत्र यत्र यथा राजंस् तिष्ठाम्य् अभिपतामि वा । तत्रेष्टासङ्गमाद् अन्यत् किङ्चिन् नानुभवाम्य् अहम्
राजा, मी जिथे जिथे आणि जसा जसा राहतो किंवा वागत असतो, तिथे मला हवी असलेली आसक्ती सोडून दुसरं काहीच जाणवत नाही.
अहल्यादयितानाम्ना मनसेन्द्राभिधं मनः । संसक्तम् इदम् आयाति न स्वभावाद् ऋते परम्
अहल्या हिचा प्रियकर किंवा मनाचा इंद्र अशा नावांनी ओळखलं जाणारं हे मन, संगतीमुळेच कुठेतरी गुंततं, स्वतःच्या स्वभावाने नाही.
एककार्यनिविष्टं हि मनो धीरस्य भूपते । न चाल्यते मेरुर् इव वरशापबलैर् अपि
राजा, धीर माणसाचं मन ज्या एका उद्दिष्टावर स्थिर झालं आहे, ते मोठ्या वरदानांनी किंवा शापांनी सुद्धा हलत नाही, जसं मेरू पर्वत हलत नाही.
देहो हि वरशापाभ्याम् अन्यत्वम् उपगच्छति । न तु धीरं मनो राजन् विजिगीषुतयोत्थितम्
राजा, शरीराला वरदान किंवा शाप यामुळे बदल येऊ शकतो, पण जिंकण्याची इच्छा घेऊन उभं राहिलेलं धीराचं मन मात्र कधीच बदलत नाही.
एतानि चात्र मनसां न च कारणानि राजञ् शरीरशकलान्य् असमुत्थितानि । चेतो हि कारणम् अमीषु शरीरकेषु वारीव सर्ववनषण्डलतारसेषु
राजा, या ठिकाणी शरीराचे तुकडे मनाचे कारण नाहीत; उलट, या सर्व शरीरांत मनच कारण आहे, जसे सर्व वनात आणि गवताच्या गटांत पाणी असते.
आद्यं शरीरम् इह विद्धि मनो महात्मन् सङ्कल्पिता जगति तेन शरीरसङ्घाः । आद्यं शरीरम् अभितिष्ठति यत्र तत्र तत् तद् भृशं फलति नेतरद् अस्य पुंसः
महात्मा, इथे मुख्य शरीर म्हणजे मन आहे, हे जाण. मनामुळेच जगात अनेक शरीरांची कल्पना होते. जिथे हे मुख्य शरीर असते, तिथेच त्या व्यक्तीसाठी त्याचे फळ भरपूर मिळते, इतरत्र नाही.
मुख्याङ्कुरं सुभग विद्धि मनो हि पुंसो देहास् ततः प्रविसृतास् तरुपल्लवाभाः । नष्टे ऽङ्कुरे पुनर् उदेति न पल्लवश्रीर् न त्व् अङ्कुरः क्षयम् उपैति दलक्षयेषु
सौभाग्यवान, मन हेच माणसाचे मुख्य अंकुर आहे, असे समज. त्यापासून शरीरांची निर्मिती होते, जशी झाडाच्या अंकुरापासून पल्लव येतात. अंकुर नष्ट झाला तर पल्लवांची शोभा पुन्हा येत नाही; पण पानं गळली तरी अंकुर नष्ट होत नाही.
देहक्षये विविधदेहगणं करोति स्वप्नावनाव् इव वनं नवम् आशु चेतः । चित्ते क्षते न तु करोति हि किञ्चिद् एव देहस् ततस् समनुपालय चित्तरत्नम्
शरीर नष्ट झाले की, मन लगेचच स्वप्नात नवीन जंगल निर्माण होते तसं, अनेक नवीन शरीरांची निर्मिती करते. पण मनच नष्ट झालं तर शरीर काहीच करू शकत नाही; म्हणून, मनरूपी रत्न जप.
दिशि दिशि हरिणाक्षीम् एव पश्यामि राजन् प्रिययुवतिमनस्त्वान् नित्यम् आनन्दितो ऽस्मि । तव सुखविकृतीनां यत् फलं दुःखदायि क्षणम् अथ सुचिरं वा तन् न पश्यामि किञ्चित्
राजा, मी जिथे पाहतो तिथे फक्त हरिणासारख्या डोळ्यांची माझी प्रिया दिसते. तुझ्या आठवणींनी, प्रिये, माझं मन नेहमी आनंदी राहतं. तुझ्या सुखांमुळे मला कधीच, क्षणभर जरी, दुःख मिळालं असं वाटलं नाही.
अथेन्द्रेणैवम् उक्तो ऽसौ राजा राजीवलोचनः । मुनिं भरतनामानं पार्श्वसंस्थम् उवाच ह
त्यावेळी इंद्राने असं म्हटल्यावर, कमळासारखे डोळे असणाऱ्या त्या राजाने जवळ बसलेल्या भरत नावाच्या ऋषीला विचारलं.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ पश्यस्य् अस्य दुरात्मनः । भृशम् अद्य मुखे स्फारं धार्ष्ट्यं मद्दारहारिणः
भगवंत, सर्व धर्म जाणणारे, या दुष्टाने माझी पत्नी हिरावून घेतली आहे, त्याचं हे उघड धाडस आज तू पाहतोस का?
पापानुरूपम् अप्य् अस्य शापं देहि महामुने । यद् अवध्यवधात् पापं वधत्यागात् तद् एव हि
महामुनी, याच्या पापाला योग्य असा शाप दे. कारण जो मारता येत नाही त्यालाही शिक्षा करणे, किंवा मारल्याने जे नाश होते, तेच योग्य आहे.
इत्य् उक्तो राजसिंहेन भरतो मुनिसत्तमः । यथावत् प्रविचार्याशु पापं तस्य दुरात्मनः
राजसिंहाने असे विचारल्यावर, श्रेष्ठ ऋषी भरत यांनी त्या दुष्ट माणसाच्या पापाचा खरा अर्थ लवकरच समजून घेतला.
सहानया दुष्कृतिन्या भर्तृद्रोहाभिभूतया । विनाशं व्रज दुर्बुद्धे इति शापं विसृष्टवान्
ही दुष्कृत्य करणारी, पतीला फसवणारी हिच्यासह, अरे वाईट बुद्धीच्या माणसा, तूही नाशाला जा—असे म्हणत त्याने शाप दिला.
ततस् तौ स्नेहसम्बद्धमनस्काव् एव शापतः । पतितौ भूतले वृक्षविच्युताव् इव पल्लवौ
मग त्या शापामुळे, दोघेही एकमेकांवर प्रेमाने बांधलेले होते, ते झाडावरून गळून पडलेल्या दोन पानांसारखे पृथ्वीवर कोसळले.
अथ व्यसनसंसक्तौ मृगयोनिम् उपागतौ । ततो द्वाव् अपि संसक्तौ भूयो जातौ विहङ्गमौ
नंतर, दुःखात अडकलेले ते दोघे हरणाच्या जन्माला आले; त्यानंतरही एकमेकांशी जोडलेले राहून, पुन्हा दोघे पक्ष्यांच्या रूपात जन्मले.
अद्यास्माकं विभो सर्गे मिथस्सम्बद्धभावनौ । तपःपरौ महापुण्यौ जातौ ब्राह्मणदम्पती
आज प्रभो, या सृष्टीत एक ब्राह्मण दांपत्य जन्माला आलं आहे, जे दोघंही कठोर तप करणारे, एकमेकांच्या संकल्पाने जोडलेले आणि अत्यंत पुण्यशील आहेत.