निष्कामाद् एव भवतस् सर्गस् सम्पद्यते प्रभो । अर्काद् इव जलादित्यः प्रतिबिम्बम् इवाधियः
हे प्रभो, तुझ्या मनात कोणतीही इच्छा नसताना ही सृष्टी घडते, जशी सूर्याचं प्रतिबिंब पाण्यात उमटतं किंवा मनात एखादी प्रतिमा उमटते.
शरीरसन्निवेशस्य त्यागे रागे मते यदा । निष्कामो भगवन् भावो नाभिवाञ्छति नोज्झति
शरीराच्या रचनेशी असलेली आसक्ती, वासना आणि मतं सोडली की, हे भगवंत, इच्छा नसलेला मनुष्य काहीच मागत नाही किंवा नाकारतही नाही.
सृजसीदं तदा देव विनोदायैव भूतप । पुनस् संहृत्य संहृत्य दिनं दिनपतिर् यथा
मग, हे भूतांच्या अधिपती, तू हे जग फक्त आनंदासाठी निर्माण करतोस, पुन्हा पुन्हा ते प्रकट करतोस आणि मिटवतोस, जशी सूर्यदेव दिवस निर्माण करतात आणि पुन्हा मागे घेतात.
तव नित्यम् असंसक्तविनोदायैव केवलम् । इदं कर्तव्यम् एवेति जगन् न तु घनेच्छया
तुझ्यासाठी हे नेहमीच आसक्तिरहित खेळासाठीच केले जाते; हे जग प्रबळ इच्छेने निर्माण होत नाही, तर फक्त करावं म्हणून केलं जातं.
सृष्टिं न च करोषि त्वम् अहर्व्यापारम् आत्मनः । नित्यकर्मपरित्यागात् किम् अपूर्वम् अवाप्स्यसि
तू सृष्टीला स्वतःच्या रोजच्या कामासारखं करत नाहीस; नेहमीचं कर्तव्य सोडल्यावर तुला काय नवीन मिळणार आहे?
यथाप्राप्तं हि कर्तव्यम् असक्तेन सता सदा । मकुरेणाकलङ्केन प्रतिबिम्बक्रिया यथा
जसं आरशात कुठलाही डाग नसतो आणि तो जे काही समोर येतं ते तसंच दाखवतो, तसं ज्याचं मन आसक्तीपासून मोकळं आहे, त्यानं जे काही करायचं आहे ते नेहमीच, जसं समोर येईल तसं, करावं.
यथैव कर्मकरणे कामना नास्ति धीमतः । तथैवाकर्मकरणे कामना नास्ति धीमतः
जसा सुज्ञ माणूस काही करत असताना त्याला त्या कृतीची इच्छा नसते, तसंच तो काही करत नसतानाही त्याला काही करण्याची इच्छा नसते.
अतस् सुषुप्तोपमया वृत्त्या निष्कामयानया । सुप्तप्रबुद्धसमया कुरु कार्यं यथागतम्
म्हणून, जसं गाढ झोपेत मनाला काहीच इच्छा नसते, तसंच इच्छा नसलेल्या मनानं, जागेपणी असो किंवा झोपेत असो, जे काही समोर येईल ते करावं.
सर्गैर् अथेन्दुपुत्राणां तोषम् एति जगत् प्रभो । तदैते तोषयिष्यन्ति न त्वां सर्गास् सुरेश्वर
हे प्रभो, चंद्राच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या पुत्रांच्या सृष्टीमुळे जगाला समाधान मिळतं; त्यामुळे ही सृष्टी त्यांना समाधान देईल, पण तुला, देवांच्या अधिपती, तसं समाधान मिळणार नाही.
चित्तनेत्रैर् भवान् एतान् सर्गान् पश्यति नो दृशा । अपश्यंश् चक्षुषा सर्गं सृष्टम् इत्य् एव वेत्ति कः
मनाच्या डोळ्यांनीच आपण हे सृष्टीचे प्रकार पाहतो, साध्या डोळ्यांनी नव्हे. डोळ्यांनी न पाहता सृष्टी निर्माण झाली आहे हे कोणाला कळू शकते?
येनैव मनसा सर्गो निर्मितः परमेश्वर । स एव मांसनेत्रेण तं पश्यति हि नेतरः
ज्या मनाने ही सृष्टी घडवली, त्या मनानेच ती सृष्टी मांसाच्या डोळ्यांनी पाहिली जाते; दुसऱ्या कुठल्याही प्रकारे नाही.
न चैतान् दश संसारान् दशनीरजसम्भवान् । कश्चिन् नाशयितुं शक्तश् चितो दार्ढ्याच् चिरं स्थितान्
इंद्रियांच्या धुळीतून निर्माण झालेले हे दहा संसार चित्ताच्या दृढतेमुळे खूप काळ टिकतात, आणि त्यांना कोणीही नष्ट करू शकत नाही.
कर्मेन्द्रियैर् यत् क्रियते तद् रोद्धुं किल युज्यते । न मनोनिश्चयकृतं कश्चिद् रोधयितुं क्षमः
कर्मेंद्रियांनी जे काही केले जाते ते थांबवता येते, पण मनाने ठरवलेली गोष्ट कोणीही थांबवू शकत नाही.
यो बद्धपदतां यातो जन्तोर् मनसि निश्चयः । स तेनैव विना ब्रह्मन् नान्येन विनिवार्यते
हे ब्रह्मन्, माणसाच्या मनात जो निश्चय घट्टपणे रुजतो, तो फक्त त्याच निश्चयानेच मोडता येतो, दुसऱ्या कोणत्याही उपायाने नाही.
बहुकालं यद् अभ्यस्तं मनसा दृढनिश्चयम् । शापेनापि न तस्यास्ति क्षयो नष्टे ऽपि देहके
मनाने जे काही दीर्घकाळ ठाम निश्चयाने सरावले जाते, ते शापानेही नाहीसे होत नाही, आणि देह नष्ट झाला तरी ते संपत नाही.
यद् बद्धपीठम् अभितो मनसि प्ररूढं तद्रूप एव पुरुषो भवतीह नान्यः । तद्बोधनाद् इतरम् अत्र किलाभ्युपायं शैलौघम् एकम् इव निष्फलम् एव मन्ये
मनात जे रूप ठामपणे बसते, इथे तो मनुष्य तसाच होतो, दुसरा काही होत नाही; हे समजून घेण्यावाचून इतर सर्व उपाय मी डोंगर हलवण्यासारखे व्यर्थच मानतो.
श्रूयते हि पुरा देव मगधेषु महीपतिः । इन्द्रद्युम्न इति ख्यात इन्द्रद्युम्न इवापरः
हे देव, पूर्वी मगध देशात इंद्रद्युम्न नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता, तो इंद्रद्युम्नासारखाच दुसरा एक राजा म्हणून ओळखला जाई.
तस्येन्दुबिम्बप्रतिमा भार्या कमललोचना । अहल्या नाम तत्रासीच् छशाङ्कस्येव रोहिणी
त्याची पत्नी अहल्या, कमळासारख्या डोळ्यांची आणि चंद्राच्या पूर्णाकृतीसारखी सुंदर होती. ती जशी चंद्राला रोहिणी शोभते तशी त्याला शोभून राहिली.
तस्मिन्न् एव पुरे शिड्गः किलासीद् बलवान् इति । इन्द्रनामापरः कश्चिच् छ्रीमान् विप्रकुमारकः
त्याच नगरात इंद्र नावाचा एक बलवान आणि श्रीमंत ब्राह्मण तरुण राहत होता.
अहल्या पूर्वम् इन्द्रस्य बभूवेष्टेत्य् अहल्यया । श्रुतं राजमहिष्याथ कथाप्रस्तावतः क्वचित्
कधीतरी एका गोष्टीच्या बोलण्यात, राणी अहल्येच्या कानावर आलं की, पूर्वी इंद्राला तिची इच्छा होती.
आकर्ण्य तद् अहल्या सा बभूवेन्द्रानुरागिणी । अहल्यां मां न कस्मात् स शक्रो ऽभ्येतीति सोत्सुका
हे ऐकून अहल्या इंद्रावर प्रेम करू लागली आणि आतुरतेने विचार करू लागली, 'तो इंद्र माझ्याकडे का येत नाही?'
मृणालहारकदलीपल्लवास्तरणेषु सा । अतप्यत भृशं बाला लतालूना वनेष्व् इव
ती मुलगी कमळाच्या देठांवर, कमळाच्या तंतूंवर आणि केळीच्या पानांवर झोपलेली होती, आणि जणू काही जंगलात तिच्या वेलींना कुणी कापून टाकल्यावर जशी एखादी कोवळी मुलगी उन्हाने भाजली जाते, तशीच ती फारच त्रासली होती.
खेदम् आप समग्रासु तासु भूपविभूतिषु । मत्सी निदाघतप्तासु परिलोला स्थलेष्व् इव
राजाच्या सर्व वैभवात असूनही तिला फार कंटाळा आला, जणू उन्हाळ्यात सुकलेल्या जमिनीवर पडलेल्या आणि इकडे तिकडे फेकल्या गेलेल्या माशासारखी ती अस्वस्थ झाली.
अयम् इन्द्रो ऽयम् इन्द्रश् चेत्य् एवं जातप्रलापया । लज्जापि हि तया त्यक्ता वैवश्यम् उपयातया
तिच्या मनात गोंधळ माजला होता, ती सारखी 'हा इंद्र आहे, हा इंद्र आहे' असे म्हणू लागली, आणि या अस्वस्थतेत तिने आपली लाजसुद्धा सोडून दिली.
इत्य् आर्ताया घनस्नेहम् अथ तस्या वयस्यया । उक्तम् आलि तवाविघ्नम् इन्द्रम् अप्य् आनयाम्य् अहम्
ती इतकी व्याकुळ आणि प्रेमाने भरलेली पाहून तिच्या मैत्रिणीने सांगितले, 'सखी, मी तुझ्यासाठी इंद्राला ताबडतोब आणते.'
इन्द्रं तवानयामीति श्रुत्वा विकसितेक्षणा । पपात पादयोस् सख्या नलिन्या नलिनी यथा
"मी तुझ्यासाठी इंद्राला घेऊन येईन" हे ऐकून तिच्या डोळ्यांत आनंद फुलला आणि ती आपल्या मैत्रिणीच्या पायांवर कमळ जसे कमळाच्या पायाशी पडते तसे पडली.
ततः प्रयाते दिवसे समायाते निशागमे । सा वयस्या तम् इन्द्राख्यं ययौ विप्रकुमारकम्
मग दिवस संपून रात्र झाली तेव्हा ती मैत्रीण त्या इंद्र नावाच्या राजकुमाराकडे गेली.
बोधयित्वा यथायुक्तं सा तम् इन्द्रकुमारकम् । अहल्यानिकटं रात्राव् आनयाम् आस सत्वरम्
तिने त्याला नीट जागे केले आणि मग त्या रात्री त्याला पटकन अहल्येच्या जवळ घेऊन आली.
सा ततस् तेन शिड्गेन महेन्द्रेण रतिं ययौ । कस्मिंश्चित् सदने गुप्ते बहुमाल्यविलेपना
नंतर, अनेक फुलांच्या माळा आणि सुगंधी उटणे लावून, ती त्या उत्कट महेंद्रासोबत एका गुप्त खोलीत रमली.
हाराङ्गदमनोज्ञेन तेन सा तरुणी तदा । रतेनावर्जिता वल्ली रसेन मधुना यथा
त्या वेळी, गळ्यात सुंदर हार आणि हातात आकर्षक कडे घातलेल्या त्या तरुणावर ती तरुणी भाळली, जशी वेल मधाच्या गोडीने ओढली जाते.