वहत्सु कल्पवातेषु स्थित एव महार्णवे । क्षीणेषु भूतवृन्देषु ते तथैव व्यवस्थिताः
कल्पवायू वाहत असताना आणि महासागर तसाच उभा असताना, जरी सर्व जीवांची संख्या कमी झाली तरी ते तसेच टिकून राहतात.
अद्य प्रबुद्धे भवति द्रष्टुम् इच्छति संसृतिम् । स्वकेनैव क्रमेणोच्चैस् ते तथैव व्यवस्थिताः
आज कोणी जागृत होऊन संसार पाहायची इच्छा करतो, तेव्हा त्याच्या स्वतःच्या मार्गाने ते तसेच कायम राहतात.
त एते भगवन् ब्रह्मन् ब्रह्मणो ब्राह्मणा दश । त एते दश संसारा मनोव्योमनि संस्थिताः
हे भगवन् ब्रह्मन्, हेच ब्रह्मदेवाचे दहा ब्राह्मण आहेत; हे दहा संसार मनाच्या आकाशात स्थिर आहेत.
तेषाम् एकतमस्यायम् अहम् आकाशमन्दिरः । भानुर् भुवि विभो कालकलाकर्मणि योजितः
त्यांच्यात मी एक आहे, म्हणजे आकाशमंदिर. प्रभो, पृथ्वीवरचा सूर्य हा काळाच्या आणि त्याच्या विभागांच्या कर्मात गुंतलेला आहे.
एष ते कथितस् सर्गो दशानाम् अब्जसम्भव । ब्रह्मणां सम्भवो व्योम्नि यथेच्छसि तथा कुरु
कमलातून जन्मलेल्या, मी तुला या दहा ब्राह्मणांच्या सृष्टीचे वर्णन केले. त्यांचा उगम आकाशातून झाला — आता तुझ्या इच्छेनुसार कर.
विविधकल्पनम् आवलिताम्बरं यद् इदम् उत्तमजागतम् उत्थितम् । किरणजालकमोहितमोहनं तद् अखिलं निजचेतसि विभ्रमः
हे जे श्रेष्ठ जग निर्माण झाले आहे, त्यात अनेक कल्पना आणि आकाशाचा पडदा आहे, सूर्यकिरणांच्या जाळ्याने मोहित झालेले आहे — हे सर्व तुझ्या स्वतःच्या मनाचा खेळ आहे.
ब्राह्मण ब्रह्मणो भानुर् इत्य् उक्त्वा ब्रह्मणो मम । ब्रह्मन् ब्रह्मविदां श्रेष्ठ तूष्णीम् एव बभूव सः
'ब्राह्मण, सूर्य हा ब्रह्माचा आहे,' आणि 'ब्रह्मा, तो माझा आहे,' असे सांगून ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेला तो ब्राह्मण शांत राहिला.
तत उक्तं मया तस्य चिरम् सञ्चिन्त्य चेतसा । भानोर् भानो वदाशु त्वं किम् अन्यत् संसृजाम्य् अहम्
मग मी मनात खूप विचार करून त्याला म्हणालो, 'हे सूर्यदेवा, तेजस्वी प्रभो, लवकर सांग, मी अजून काय निर्माण करू?'
एतानि दश विद्यन्ते किल यत्र जगन्ति हि । तत्रान्यो मम सर्गेण को ऽर्थः कथय भास्कर
दहा जगं आहेत असं म्हणतात, तर मी अजून काय निर्माण करावं, याचा काय उपयोग आहे? सांग ना, हे भास्कर.
निरीहस्य निरिच्छस्य को ऽर्थस् सर्गेण ते प्रभो । विनोदमात्रम् एवेयं सृष्टिस् तव जगत्पते
हे प्रभो, ज्यांना काही इच्छा नाही, ज्यांना काही अपेक्षा नाही, त्यांना निर्माण करण्याचा काय उपयोग? ही सृष्टी तर फक्त तुझ्या करमणुकीसाठी आहे, हे जगाच्या अधिपती.
निष्कामाद् एव भवतस् सर्गस् सम्पद्यते प्रभो । अर्काद् इव जलादित्यः प्रतिबिम्बम् इवाधियः
हे प्रभो, तुझ्या मनात कोणतीही इच्छा नसताना ही सृष्टी घडते, जशी सूर्याचं प्रतिबिंब पाण्यात उमटतं किंवा मनात एखादी प्रतिमा उमटते.
शरीरसन्निवेशस्य त्यागे रागे मते यदा । निष्कामो भगवन् भावो नाभिवाञ्छति नोज्झति
शरीराच्या रचनेशी असलेली आसक्ती, वासना आणि मतं सोडली की, हे भगवंत, इच्छा नसलेला मनुष्य काहीच मागत नाही किंवा नाकारतही नाही.
सृजसीदं तदा देव विनोदायैव भूतप । पुनस् संहृत्य संहृत्य दिनं दिनपतिर् यथा
मग, हे भूतांच्या अधिपती, तू हे जग फक्त आनंदासाठी निर्माण करतोस, पुन्हा पुन्हा ते प्रकट करतोस आणि मिटवतोस, जशी सूर्यदेव दिवस निर्माण करतात आणि पुन्हा मागे घेतात.
तव नित्यम् असंसक्तविनोदायैव केवलम् । इदं कर्तव्यम् एवेति जगन् न तु घनेच्छया
तुझ्यासाठी हे नेहमीच आसक्तिरहित खेळासाठीच केले जाते; हे जग प्रबळ इच्छेने निर्माण होत नाही, तर फक्त करावं म्हणून केलं जातं.
सृष्टिं न च करोषि त्वम् अहर्व्यापारम् आत्मनः । नित्यकर्मपरित्यागात् किम् अपूर्वम् अवाप्स्यसि
तू सृष्टीला स्वतःच्या रोजच्या कामासारखं करत नाहीस; नेहमीचं कर्तव्य सोडल्यावर तुला काय नवीन मिळणार आहे?
यथाप्राप्तं हि कर्तव्यम् असक्तेन सता सदा । मकुरेणाकलङ्केन प्रतिबिम्बक्रिया यथा
जसं आरशात कुठलाही डाग नसतो आणि तो जे काही समोर येतं ते तसंच दाखवतो, तसं ज्याचं मन आसक्तीपासून मोकळं आहे, त्यानं जे काही करायचं आहे ते नेहमीच, जसं समोर येईल तसं, करावं.
यथैव कर्मकरणे कामना नास्ति धीमतः । तथैवाकर्मकरणे कामना नास्ति धीमतः
जसा सुज्ञ माणूस काही करत असताना त्याला त्या कृतीची इच्छा नसते, तसंच तो काही करत नसतानाही त्याला काही करण्याची इच्छा नसते.
अतस् सुषुप्तोपमया वृत्त्या निष्कामयानया । सुप्तप्रबुद्धसमया कुरु कार्यं यथागतम्
म्हणून, जसं गाढ झोपेत मनाला काहीच इच्छा नसते, तसंच इच्छा नसलेल्या मनानं, जागेपणी असो किंवा झोपेत असो, जे काही समोर येईल ते करावं.
सर्गैर् अथेन्दुपुत्राणां तोषम् एति जगत् प्रभो । तदैते तोषयिष्यन्ति न त्वां सर्गास् सुरेश्वर
हे प्रभो, चंद्राच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या पुत्रांच्या सृष्टीमुळे जगाला समाधान मिळतं; त्यामुळे ही सृष्टी त्यांना समाधान देईल, पण तुला, देवांच्या अधिपती, तसं समाधान मिळणार नाही.
चित्तनेत्रैर् भवान् एतान् सर्गान् पश्यति नो दृशा । अपश्यंश् चक्षुषा सर्गं सृष्टम् इत्य् एव वेत्ति कः
मनाच्या डोळ्यांनीच आपण हे सृष्टीचे प्रकार पाहतो, साध्या डोळ्यांनी नव्हे. डोळ्यांनी न पाहता सृष्टी निर्माण झाली आहे हे कोणाला कळू शकते?
येनैव मनसा सर्गो निर्मितः परमेश्वर । स एव मांसनेत्रेण तं पश्यति हि नेतरः
ज्या मनाने ही सृष्टी घडवली, त्या मनानेच ती सृष्टी मांसाच्या डोळ्यांनी पाहिली जाते; दुसऱ्या कुठल्याही प्रकारे नाही.
न चैतान् दश संसारान् दशनीरजसम्भवान् । कश्चिन् नाशयितुं शक्तश् चितो दार्ढ्याच् चिरं स्थितान्
इंद्रियांच्या धुळीतून निर्माण झालेले हे दहा संसार चित्ताच्या दृढतेमुळे खूप काळ टिकतात, आणि त्यांना कोणीही नष्ट करू शकत नाही.
कर्मेन्द्रियैर् यत् क्रियते तद् रोद्धुं किल युज्यते । न मनोनिश्चयकृतं कश्चिद् रोधयितुं क्षमः
कर्मेंद्रियांनी जे काही केले जाते ते थांबवता येते, पण मनाने ठरवलेली गोष्ट कोणीही थांबवू शकत नाही.
यो बद्धपदतां यातो जन्तोर् मनसि निश्चयः । स तेनैव विना ब्रह्मन् नान्येन विनिवार्यते
हे ब्रह्मन्, माणसाच्या मनात जो निश्चय घट्टपणे रुजतो, तो फक्त त्याच निश्चयानेच मोडता येतो, दुसऱ्या कोणत्याही उपायाने नाही.
बहुकालं यद् अभ्यस्तं मनसा दृढनिश्चयम् । शापेनापि न तस्यास्ति क्षयो नष्टे ऽपि देहके
मनाने जे काही दीर्घकाळ ठाम निश्चयाने सरावले जाते, ते शापानेही नाहीसे होत नाही, आणि देह नष्ट झाला तरी ते संपत नाही.
यद् बद्धपीठम् अभितो मनसि प्ररूढं तद्रूप एव पुरुषो भवतीह नान्यः । तद्बोधनाद् इतरम् अत्र किलाभ्युपायं शैलौघम् एकम् इव निष्फलम् एव मन्ये
मनात जे रूप ठामपणे बसते, इथे तो मनुष्य तसाच होतो, दुसरा काही होत नाही; हे समजून घेण्यावाचून इतर सर्व उपाय मी डोंगर हलवण्यासारखे व्यर्थच मानतो.
श्रूयते हि पुरा देव मगधेषु महीपतिः । इन्द्रद्युम्न इति ख्यात इन्द्रद्युम्न इवापरः
हे देव, पूर्वी मगध देशात इंद्रद्युम्न नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता, तो इंद्रद्युम्नासारखाच दुसरा एक राजा म्हणून ओळखला जाई.
तस्येन्दुबिम्बप्रतिमा भार्या कमललोचना । अहल्या नाम तत्रासीच् छशाङ्कस्येव रोहिणी
त्याची पत्नी अहल्या, कमळासारख्या डोळ्यांची आणि चंद्राच्या पूर्णाकृतीसारखी सुंदर होती. ती जशी चंद्राला रोहिणी शोभते तशी त्याला शोभून राहिली.
तस्मिन्न् एव पुरे शिड्गः किलासीद् बलवान् इति । इन्द्रनामापरः कश्चिच् छ्रीमान् विप्रकुमारकः
त्याच नगरात इंद्र नावाचा एक बलवान आणि श्रीमंत ब्राह्मण तरुण राहत होता.
अहल्या पूर्वम् इन्द्रस्य बभूवेष्टेत्य् अहल्यया । श्रुतं राजमहिष्याथ कथाप्रस्तावतः क्वचित्
कधीतरी एका गोष्टीच्या बोलण्यात, राणी अहल्येच्या कानावर आलं की, पूर्वी इंद्राला तिची इच्छा होती.