त्रिप्रवाहा त्रिपथगा कृत्वोर्ध्वाधोगमागमा । जगद्यज्ञोपवीताभा स्फुरन्तीन्दुकलामला
तीन प्रवाहांनी आणि तीन वाटांनी वाहणाऱ्या नद्या, वरखाली फिरत, चंद्रकोरीसारख्या निर्मळ चमकतात आणि जणू जगाच्या यज्ञोपवीतासारख्या दिसतात.
इतश् चेतश् च गच्छन्ति शीर्यन्ते प्रोद्भवन्ति च । दिग्लतासु तडित्पुष्पा वातान्ते मेघपल्लवाः
इकडे तिकडे मन भटकतं, कधी नष्ट होतं, कधी पुन्हा उगवतं — जणू दिशांच्या वेलींवर वीजेची फुलं उमलतात आणि वाऱ्याच्या अखेरीस ढगांची कळ्या फुटतात.
गन्धर्वनगरोद्यानविमानावलिमालिता । समुद्रभूमिनभसां पदवी प्रविराजते
समुद्र, पृथ्वी आणि आकाश यांचा मार्ग देवांच्या नगरी, बागा आणि उडत्या महालांच्या रांगेनं शोभून निघालाय.
लोकान्तरेषु सङ्घेन देवासुरनरोरगाः । उदुम्बरेषु मषका इव घुङ्घुमितास् स्थिताः
इतर लोकांत देव, दैत्य, माणसं आणि सर्प हे सगळे मिळून जणू उंबराच्या झाडावर गोंगावणाऱ्या माश्यांसारखे गर्दीत उभे आहेत.
युगकल्पक्षणलवकलाकाष्टाकलङ्कितः । कालो वहत्य् अकलितस् सर्वनाशप्रतीक्षकः
युग, कल्प, क्षण, लव, कला आणि काष्ठ यांनी रंगलेला काळ, कुणालाही न कळता वाहत राहतो — सर्वनाशाची वाट पाहत.
एवम् आलोक्य शुद्धेन परेण स्वेन तेजसा । भृशं विस्मयम् आपन्नः किम् एतत् कथम् इत्य् अहम्
माझ्या स्वतःच्या निर्मळ आणि श्रेष्ठ तेजाने हे पाहून, मी फारच आश्चर्यचकित झालो आणि मनात विचार करू लागलो, 'हे काय आहे? असं कसं शक्य आहे?'
कथं मांसमयेनाक्ष्णा यन् न पश्यामि किञ्चन । तन् मायाजालम् अतुलं पश्यामि मनसाम्बरे
हे कसं, की या देहाच्या डोळ्यांनी मला काहीच दिसत नाही, पण मनाच्या आकाशात मला ही अद्वितीय मायाजाळ दिसतंय?
अथालोक्य चिरं कालं मनसैवाहम् अम्बरात् । अर्कं तस्माज् जगज्जालाद् एकम् आनीय पृष्टवान्
मग मी बराच वेळ मनाने त्या आकाशातून पाहिलं आणि त्या जगाच्या जाळ्यातून सूर्याला एकटा बोलावून त्याला विचारलं.
आगच्छ देवदेवेश भो भास्कर महाद्युते । स्वागतं ते ऽस्त्व् इति प्रोक्तं मयासौ कथितो ऽप्य् अथ
'या, देवांचा स्वामी, हे तेजस्वी सूर्य, तुझं स्वागत आहे,' असं मी त्याला सांगितलं आणि त्याच्याशी बोललो.
कस् त्वं कथम् इदं जातं जगद् एकं जगन्ति वा । यदि जानासि भगवंस् तद् एतत् कथयानघ
तू कोण आहेस? हे एक जग किंवा ही अनेक जगं कशी निर्माण झाली? हे तुला माहीत असेल, हे पावन प्रभो, तर कृपया मला सांग.
इत्य् उक्तो माम् असाव् अर्कस् सम्परिज्ञातवान् अथ । नमस्कृत्याभ्युवाचेदम् अनिन्द्यपदया गिरा
असं विचारल्यावर त्या सूर्याने मला ओळखलं आणि नमस्कार करून निष्कलंक अशा शब्दांत उत्तर दिलं.
अस्य दृश्यपिशाचस्य नित्यं कारणताम् अपि । गतः कस्मान् न जानीषे किं माम् ईश्वर पृच्छसि
हे प्रभो, या दिसणाऱ्या मायेचं कारण तुला नेहमीच गाठता आलं आहे, तरी तुला हे माहीत नाही का? मग मला का विचारतोस?
अथ मद्वाक्यसन्दर्भे लीला चेत् तव सर्वग । अचिन्तितात् समुत्पन्नं तच् छृणु त्वं वदाम्य् अहम्
पण माझ्या या बोलण्याच्या ओघात, सर्वज्ञा, तुझ्या लीलेंत काही अनपेक्षित विचार आला असेल, तर ऐक—मी तुला सांगतो.
सद् असद् इति कलाभिर् आततं सद् भ्रमभरभेदविमोहदायिनीभिः । प्रविततरचनाभिर् ईश्वरात्म प्रविलसतीह मनो महन् महात्मन्
महात्म्याचं मन इथे परमात्म्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. काळाच्या विभागांमुळे अस्तित्व आणि नास्तित्व असं विस्तारलेलं आहे, आणि भ्रमाच्या ओझ्यामुळे व त्याच्या तुकड्यांमुळे निर्माण होणाऱ्या गुंतागुंतीच्या कल्पनांनी ते मन गोंधळात पडतं.
कल्पनाम्नि महादेव ह्यस्तने दिवसे तव । तले कैलासशैलस्य जम्बुद्वीपैककोणके
महादेव, 'कल्पना' नावाच्या त्या दिवशी, कैलास पर्वताच्या पायथ्याशी, जंबुद्वीपाच्या एका कोपऱ्यात,
सुवर्णजटनाम्ना यत् त्वत्पुत्रैर् जनितप्रजैः । मण्डलं कल्पितं श्रीमद् अनल्पसुखसुन्दरम्
तेथे तुझ्या मुलांनी आणि त्यांच्या संततीने सुवर्णजटा नावाचं एक सुंदर, अत्यंत सुखद आणि तेजस्वी राज्य निर्माण केलं होतं.
तत्राभूद् अतिधर्मात्मा ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः । इन्दुर् नामातिशान्तात्मा कश्यपस्य कुलोद्भवः
त्या ठिकाणी कश्यप कुळात जन्मलेला, अत्यंत शांत स्वभावाचा, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आणि अतिधार्मिक असा इंदू नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता.
तस्मिंस् तदा निवसतो नित्यं स्वजनमण्डले । न बभूवात्मजस् तस्य मरुभूमेस् तृणं यथा
तो नेहमी आपल्या माणसांत राहायचा, पण त्याला मूल नव्हतं, जसं वाळवंटात गवताचं पातं नसतं.
न व्यराजत सा भार्या तस्य निष्फलपुष्पिता । ऋज्वी गौरी सुशुद्धापि शून्या शरलता यथा
त्याची बायको सरळ, गोरी आणि शुद्ध असूनही, फुलं न लागलेल्या वेलीसारखी फळ नसल्यामुळे उठून दिसत नव्हती.
तौ ततो दम्पती खिन्नौ पुत्रार्थं तपसे गिरेः । कैलासस्यांसम् आरूढौ रूढाव् इव वनद्रुमौ
मग ते दोघं नवरा-बायको मुलासाठी दुःखी होऊन, कैलास पर्वताच्या उतारावर जाऊन, जणू काही दोन झाडं डोंगराच्या कड्यावर उगवलीत तसं, तप करायला लागले.
भूतैर् अनावृते शून्ये तस्मिन् कैलासकुञ्जके । तेपाते तौ तपो घोरं जलाहारौ तरुस्थितौ
त्या कैलासाच्या एकाकी, निर्मनुष्य दाट झाडीत, ते दोघं पती-पत्नी झाडाजवळ उभे राहून, फक्त पाणी पिऊन, कठोर तप करत होते.
एकं पानीयचुलकं पीत्वा दिवसपर्यये । निस्पन्दम् उत्थितौ वार्क्षीं वृत्तिम् आश्रित्य संस्थितौ
ते दररोज एकाच पाण्याचा घोट पिऊन, झाडांसारखे न हलता, तिथेच स्थिर राहू लागले.
तस्थतुस् तौ तदा तत्र तावद् वनतरुव्रतौ । यावत् त्रेता द्वापरश् च युगे द्वे एव ते गते
ते दोघे तिथेच उभे राहिले, जणू काही वनातील झाडांचेच जीवन जगू लागले, आणि तिथेच त्रेतायुग व द्वापारयुग संपेपर्यंत राहिले.
ततस् तुष्टो ऽभवद् देवस् तयोश् शशिकलाधरः । दिनतापोत्तापितयोर् इन्दुः कुमुदयोर् इव
नंतर चंद्रकोरी धारण करणारा देव त्यांच्यावर प्रसन्न झाला, जसा दिवसभराच्या उन्हाने तापलेल्या कुमुदांना चंद्र आनंद देतो.
आजगाम तम् उद्देशं यत्र तौ विप्रदम्पती । सलतापादपं देशं पुष्पाकर इवेश्वरः
मग तो देव ज्या ठिकाणी ते ब्राह्मण दांपत्य होते, त्या वेलींनी व झाडांनी भरलेल्या प्रदेशात आला, जसा तारकांचा स्वामी कमळांच्या बागेत येतो.
दम्पती तौ वृषारूढं सोमं सोमार्धशेखरम् । फुल्लाननं ददृशतुः कुमुदे शशिनं यथा
त्या दांपत्यांनी वृषावर बसलेल्या, शिरावर अर्धचंद्र धारण केलेल्या, पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी चेहरा असलेल्या सोमदेवाचे दर्शन घेतले, जणू कमळात उमललेल्या चंद्राचेच सौंदर्य त्यांनी पाहिले.
तौ तं प्रणेमतुर् देवं तुषारामलम् ईश्वरम् । द्यावापृथिव्याव् उदितं परिपूर्णम् इवोडुपम्
त्या दोघांनी हिमासारखा निर्मळ, सर्वांचा स्वामी असलेल्या, जणू आकाश आणि पृथ्वीवर पूर्ण चंद्र उगवावा तसा प्रकट झालेल्या त्या देवाला वंदन केले.
तर्जयन् पवनाधूतनववेणुवनस्वनम् । मृदूद्दामं स्मितस्यन्दि प्रोवाचाथ वचश् शिवः
शिवाने, वाऱ्याने हलणाऱ्या ताज्या बांबूच्या वानरातील मंद गूंज दूर करत, सौम्य आणि तेजस्वी हास्याने असे बोलले:
वरं विप्र गृहाणाशु तुष्टो ऽस्मि तव वाञ्छितम् । मधुमासरसाक्रान्तवृक्षवन् मुदितो भव
ब्राह्मण, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, म्हणून तुला हवे ते वर पटकन माग. वसंत ऋतूच्या रसाने भरलेल्या वृक्षवाटिकेसारखा आनंदी हो.
भगवन् देवदेवेश दश पुत्रा महाधियः । भव्या भवन्तु मे भूयश् शोको येन न बाधते
हे देवाधिदेव प्रभो, मला बुद्धिमान आणि भाग्यवान असे दहा पुत्र होवोत, म्हणजे मला कधीच दु:खाचा स्पर्श होणार नाही.