प्रौढिं शुभाशुभाचारस्थितयः ककुभां प्रति । नरकस्वर्गफलदास् सर्वत्र समुपागताः
शुभ आणि अशुभ वर्तनांची पक्की झालेली पद्धत चारही दिशांना पसरते आणि जिथे जिथे जाते तिथे नरक व स्वर्ग यांची फळे सर्वत्र देते.
भोगमोक्षफलार्थिन्यस् समस्ता भूतजातयः । समीहितं यथाकालं प्रयतन्ते यथाक्रमम्
सर्व जीव, भोग किंवा मोक्ष या फळांची इच्छा धरून, आपापल्या इच्छेनुसार आणि योग्य वेळी, योग्य प्रकारे प्रयत्न करतात.
सप्तलोकास् तथा द्वीपास् समुद्रा गिरयस् तथा । अवेक्षमाणाः कल्पान्तं स्फुरन्त्य् उरुतरारवम्
सातही लोक, द्वीप, समुद्र आणि पर्वत, हे सगळेच कल्पाचा अंत पाहताना, मोठ्या गजरात निनादू लागतात.
क्वचिद् रात्रित्वम् आयातं क्वचित् स्थिरतया स्थितम् । स्थितं पर्वतकुञ्जेषु तमस् तेजोलवद्रुतम्
कुठे रात्र येऊन पोहोचली आहे, तर कुठे ती स्थिर राहिली आहे. पर्वतांच्या दऱ्यांमध्ये अंधार उभा आहे, तो विजेसारखा वेगाने पळतो.
नभोनीलोत्पलस्यान्तर् भ्रमदभ्रमधुव्रतम् । प्रस्फुरत्तारकाजालं केसरापूरतां गतम्
आकाशाच्या निळ्या कमळामध्ये भटकणाऱ्या मेघाचा गोड्या मधमाशीप्रमाणे फेरफटका सुरू आहे; ताऱ्यांचे जाळे तिथे चमकत आहे, जणू ते केसरांनी भरले आहे.
कल्पान्तघननीहारो मेरुकुञ्जेषु संस्थितः । शल्मलेर् अमलं तूलम् अष्ठीलाकोटरेष्व् इव
कल्पाच्या शेवटी दाट धुके मेरूच्या शिखरांवर पसरले आहे; जणू शाल्मलीच्या झाडांच्या पोकळीत शुद्ध कापूस भरला आहे.
लोकालोकाद्रिरशनां रणदर्णवघुर्घुराम् । तमःखण्डेन्द्रनीलाढ्यां निजरत्नविराजिताम्
लोकालोक पर्वताची कमर, रणाच्या समुद्राच्या गजराने गूंजत आहे; त्या कमरेवर अंधाराचे तुकडे व निळ्या नीलमणीसारखे तेज शोभून दिसत आहेत, आणि तिच्या स्वतःच्या रत्नांनी ती उजळली आहे.
दधाना वसुधा भूतरवकाकलिघुङ्घुमाम् । संस्थिता भुवनाभोगे स्वान्तःपुर इवाङ्गना
सर्व प्राण्यांच्या हलक्या, गुंजनासारख्या आवाजांनी भरलेली पृथ्वी, जगाच्या विस्तारात जणू राजवाड्याच्या अंतरंगात उभी असलेल्या स्त्रीसारखी भासते.
गौराहःपङ्क्तिमध्यस्थरजनीराजिराजिताः । पद्मोत्पलस्रज इव लक्ष्यन्ते वत्सरश्रियः
पांढऱ्या दिवसांच्या रांगेने आणि मध्ये असलेल्या रात्रीच्या पट्ट्यांनी सजलेली ऋतूंची शोभा, जणू कमळ आणि निलकमळांच्या माळेसारखी दिसते.
बहुगर्भविभागस्थभूतलोकाः पृथक् पृथक् । तेजोऽरुणा विलोक्यन्ते दाडिमानीव षण्डके
अनेक विभागांनी आणि जीवांनी वेगवेगळ्या असलेल्या पृथ्वीवरील लोक, लालसर तेजाने झळाळतात, जणू बागेतल्या डाळिंबाच्या घोसासारखे.
त्रिप्रवाहा त्रिपथगा कृत्वोर्ध्वाधोगमागमा । जगद्यज्ञोपवीताभा स्फुरन्तीन्दुकलामला
तीन प्रवाहांनी आणि तीन वाटांनी वाहणाऱ्या नद्या, वरखाली फिरत, चंद्रकोरीसारख्या निर्मळ चमकतात आणि जणू जगाच्या यज्ञोपवीतासारख्या दिसतात.
इतश् चेतश् च गच्छन्ति शीर्यन्ते प्रोद्भवन्ति च । दिग्लतासु तडित्पुष्पा वातान्ते मेघपल्लवाः
इकडे तिकडे मन भटकतं, कधी नष्ट होतं, कधी पुन्हा उगवतं — जणू दिशांच्या वेलींवर वीजेची फुलं उमलतात आणि वाऱ्याच्या अखेरीस ढगांची कळ्या फुटतात.
गन्धर्वनगरोद्यानविमानावलिमालिता । समुद्रभूमिनभसां पदवी प्रविराजते
समुद्र, पृथ्वी आणि आकाश यांचा मार्ग देवांच्या नगरी, बागा आणि उडत्या महालांच्या रांगेनं शोभून निघालाय.
लोकान्तरेषु सङ्घेन देवासुरनरोरगाः । उदुम्बरेषु मषका इव घुङ्घुमितास् स्थिताः
इतर लोकांत देव, दैत्य, माणसं आणि सर्प हे सगळे मिळून जणू उंबराच्या झाडावर गोंगावणाऱ्या माश्यांसारखे गर्दीत उभे आहेत.
युगकल्पक्षणलवकलाकाष्टाकलङ्कितः । कालो वहत्य् अकलितस् सर्वनाशप्रतीक्षकः
युग, कल्प, क्षण, लव, कला आणि काष्ठ यांनी रंगलेला काळ, कुणालाही न कळता वाहत राहतो — सर्वनाशाची वाट पाहत.
एवम् आलोक्य शुद्धेन परेण स्वेन तेजसा । भृशं विस्मयम् आपन्नः किम् एतत् कथम् इत्य् अहम्
माझ्या स्वतःच्या निर्मळ आणि श्रेष्ठ तेजाने हे पाहून, मी फारच आश्चर्यचकित झालो आणि मनात विचार करू लागलो, 'हे काय आहे? असं कसं शक्य आहे?'
कथं मांसमयेनाक्ष्णा यन् न पश्यामि किञ्चन । तन् मायाजालम् अतुलं पश्यामि मनसाम्बरे
हे कसं, की या देहाच्या डोळ्यांनी मला काहीच दिसत नाही, पण मनाच्या आकाशात मला ही अद्वितीय मायाजाळ दिसतंय?
अथालोक्य चिरं कालं मनसैवाहम् अम्बरात् । अर्कं तस्माज् जगज्जालाद् एकम् आनीय पृष्टवान्
मग मी बराच वेळ मनाने त्या आकाशातून पाहिलं आणि त्या जगाच्या जाळ्यातून सूर्याला एकटा बोलावून त्याला विचारलं.
आगच्छ देवदेवेश भो भास्कर महाद्युते । स्वागतं ते ऽस्त्व् इति प्रोक्तं मयासौ कथितो ऽप्य् अथ
'या, देवांचा स्वामी, हे तेजस्वी सूर्य, तुझं स्वागत आहे,' असं मी त्याला सांगितलं आणि त्याच्याशी बोललो.
कस् त्वं कथम् इदं जातं जगद् एकं जगन्ति वा । यदि जानासि भगवंस् तद् एतत् कथयानघ
तू कोण आहेस? हे एक जग किंवा ही अनेक जगं कशी निर्माण झाली? हे तुला माहीत असेल, हे पावन प्रभो, तर कृपया मला सांग.
इत्य् उक्तो माम् असाव् अर्कस् सम्परिज्ञातवान् अथ । नमस्कृत्याभ्युवाचेदम् अनिन्द्यपदया गिरा
असं विचारल्यावर त्या सूर्याने मला ओळखलं आणि नमस्कार करून निष्कलंक अशा शब्दांत उत्तर दिलं.
अस्य दृश्यपिशाचस्य नित्यं कारणताम् अपि । गतः कस्मान् न जानीषे किं माम् ईश्वर पृच्छसि
हे प्रभो, या दिसणाऱ्या मायेचं कारण तुला नेहमीच गाठता आलं आहे, तरी तुला हे माहीत नाही का? मग मला का विचारतोस?
अथ मद्वाक्यसन्दर्भे लीला चेत् तव सर्वग । अचिन्तितात् समुत्पन्नं तच् छृणु त्वं वदाम्य् अहम्
पण माझ्या या बोलण्याच्या ओघात, सर्वज्ञा, तुझ्या लीलेंत काही अनपेक्षित विचार आला असेल, तर ऐक—मी तुला सांगतो.
सद् असद् इति कलाभिर् आततं सद् भ्रमभरभेदविमोहदायिनीभिः । प्रविततरचनाभिर् ईश्वरात्म प्रविलसतीह मनो महन् महात्मन्
महात्म्याचं मन इथे परमात्म्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. काळाच्या विभागांमुळे अस्तित्व आणि नास्तित्व असं विस्तारलेलं आहे, आणि भ्रमाच्या ओझ्यामुळे व त्याच्या तुकड्यांमुळे निर्माण होणाऱ्या गुंतागुंतीच्या कल्पनांनी ते मन गोंधळात पडतं.
कल्पनाम्नि महादेव ह्यस्तने दिवसे तव । तले कैलासशैलस्य जम्बुद्वीपैककोणके
महादेव, 'कल्पना' नावाच्या त्या दिवशी, कैलास पर्वताच्या पायथ्याशी, जंबुद्वीपाच्या एका कोपऱ्यात,
सुवर्णजटनाम्ना यत् त्वत्पुत्रैर् जनितप्रजैः । मण्डलं कल्पितं श्रीमद् अनल्पसुखसुन्दरम्
तेथे तुझ्या मुलांनी आणि त्यांच्या संततीने सुवर्णजटा नावाचं एक सुंदर, अत्यंत सुखद आणि तेजस्वी राज्य निर्माण केलं होतं.
तत्राभूद् अतिधर्मात्मा ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः । इन्दुर् नामातिशान्तात्मा कश्यपस्य कुलोद्भवः
त्या ठिकाणी कश्यप कुळात जन्मलेला, अत्यंत शांत स्वभावाचा, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आणि अतिधार्मिक असा इंदू नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता.
तस्मिंस् तदा निवसतो नित्यं स्वजनमण्डले । न बभूवात्मजस् तस्य मरुभूमेस् तृणं यथा
तो नेहमी आपल्या माणसांत राहायचा, पण त्याला मूल नव्हतं, जसं वाळवंटात गवताचं पातं नसतं.
न व्यराजत सा भार्या तस्य निष्फलपुष्पिता । ऋज्वी गौरी सुशुद्धापि शून्या शरलता यथा
त्याची बायको सरळ, गोरी आणि शुद्ध असूनही, फुलं न लागलेल्या वेलीसारखी फळ नसल्यामुळे उठून दिसत नव्हती.
तौ ततो दम्पती खिन्नौ पुत्रार्थं तपसे गिरेः । कैलासस्यांसम् आरूढौ रूढाव् इव वनद्रुमौ
मग ते दोघं नवरा-बायको मुलासाठी दुःखी होऊन, कैलास पर्वताच्या उतारावर जाऊन, जणू काही दोन झाडं डोंगराच्या कड्यावर उगवलीत तसं, तप करायला लागले.