यावत् पश्यामि गगनं न तमोभिर् न तेजसा । व्याप्तम् अत्यन्तविततं शून्यम् अन्तविवर्जितम्
मी आकाशाकडे पाहिलं, तेव्हा तिथे अंधारही नव्हता, प्रकाशही नव्हता; ते अगदी विस्तारलेलं, रिकामं आणि कुठेही मर्यादा नसलेलं होतं.
सर्गं सङ्कल्पयामीमम् इति निश्चित्य तन् मया । खम् एवेक्षितुम् आरब्धं शुद्धसूक्ष्मेण चेतसा
‘ही सृष्टी मी कल्पना करीन’ असा ठाम निर्धार करून, मी अगदी निर्मळ आणि सूक्ष्म मनाने आकाशाकडे पाहू लागलो.
अथाहं दृष्टवांस् तत्र मनसा वितते ऽम्बरे । पृथक्स्थितान् महारम्भान् सर्गान् स्थितिनिरर्गलान्
मग त्या विशाल आकाशात माझ्या मनाने पसरून पाहिलं, तेव्हा वेगवेगळ्या, मोठ्या आणि अखंड टिकणाऱ्या सृष्टी मला दिसल्या.
परस्परेण चादृष्टान् ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसंयुतान् । ससुरासुरगन्धर्वकिन्नरोरगमानवान्
त्या सृष्टी एकमेकांना दिसत नव्हत्या, पण त्या प्रत्येकात ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र आणि देव, असुर, गंधर्व, किन्नर, सर्प आणि माणसेही होती.
मेरुमन्दरकैलासमहेन्द्रमलयाचलान् । साद्रिद्यूर्वीनदीशांश् च सङ्ख्यया दशभासुरान्
त्यात मेरू, मंदार, कैलास, महेंद्र, मलय असे डोंगर, तसेच अनेक पर्वत, द्वीप, नद्या आणि देश, मिळून दहा तेजस्वी प्रदेश होते.
तेषु तत्प्रतिबिम्बाभाः पद्मकोशाधिवासिनः । राजहंसरथारूढास् संस्थिता दशपद्मजाः
त्या प्रतिबिंबांसारख्या ठिकाणी, कमळाच्या दांड्यावर बसलेले, राजहंसांच्या रथावर आरूढ झालेले, दहा कमळातून जन्मलेले प्रत्येकजण आपल्या जागी स्थिर झाले होते.
पृथक्स्थितेषु दशसु तेषूद्यद्भूतपङ्क्तिषु । ज्वलज्ज्वालेषु दीर्घेषु जगत्सूज्ज्वलदीप्तिषु
त्या स्वतंत्रपणे उभ्या असलेल्या दहा ठिकाणी, विविध जीवांच्या रांगा निर्माण झाल्या, त्या तेजाने प्रज्वलित झालेल्या, लांबच लांब तळपणाऱ्या, आणि त्यांच्या प्रकाशाने साऱ्या जग उजळून निघाले.
प्रवहन्ति महानद्यः प्रध्वनन्ति तथाब्धयः । प्रतपन्त्य् उष्णरुचयः प्रस्फुरन्त्य् अम्बरे ऽनिलाः
तेथे मोठमोठ्या नद्या वाहतात, समुद्रांचा गडगडाट ऐकू येतो, उष्ण किरणे तळपतात आणि आकाशात वारे भरभरून वाहतात.
दिवि क्रीडन्ति विबुधा भुवि क्रीडन्ति मानवाः । दानवा भोगिनश् चैव पातालेषु सुखं स्थिताः
स्वर्गात देवता आनंदाने खेळतात, पृथ्वीवर माणसं खेळतात, आणि पाताळात दानव व सर्प सुखाने वास करतात.
कालचक्रपरिप्रोताष् षट् छुभास् सकलर्तवः । यथाकालं फलपूर्णां भूषयन्त्य् अभितो महीम्
काळाच्या चक्रात गुंफलेल्या सर्व ऋतू, शुभ गुणांनी युक्त, आपल्या योग्य वेळी येऊन, फळांनी परिपूर्ण होऊन, सर्वत्र पृथ्वीला सुंदर करतात.
प्रौढिं शुभाशुभाचारस्थितयः ककुभां प्रति । नरकस्वर्गफलदास् सर्वत्र समुपागताः
शुभ आणि अशुभ वर्तनांची पक्की झालेली पद्धत चारही दिशांना पसरते आणि जिथे जिथे जाते तिथे नरक व स्वर्ग यांची फळे सर्वत्र देते.
भोगमोक्षफलार्थिन्यस् समस्ता भूतजातयः । समीहितं यथाकालं प्रयतन्ते यथाक्रमम्
सर्व जीव, भोग किंवा मोक्ष या फळांची इच्छा धरून, आपापल्या इच्छेनुसार आणि योग्य वेळी, योग्य प्रकारे प्रयत्न करतात.
सप्तलोकास् तथा द्वीपास् समुद्रा गिरयस् तथा । अवेक्षमाणाः कल्पान्तं स्फुरन्त्य् उरुतरारवम्
सातही लोक, द्वीप, समुद्र आणि पर्वत, हे सगळेच कल्पाचा अंत पाहताना, मोठ्या गजरात निनादू लागतात.
क्वचिद् रात्रित्वम् आयातं क्वचित् स्थिरतया स्थितम् । स्थितं पर्वतकुञ्जेषु तमस् तेजोलवद्रुतम्
कुठे रात्र येऊन पोहोचली आहे, तर कुठे ती स्थिर राहिली आहे. पर्वतांच्या दऱ्यांमध्ये अंधार उभा आहे, तो विजेसारखा वेगाने पळतो.
नभोनीलोत्पलस्यान्तर् भ्रमदभ्रमधुव्रतम् । प्रस्फुरत्तारकाजालं केसरापूरतां गतम्
आकाशाच्या निळ्या कमळामध्ये भटकणाऱ्या मेघाचा गोड्या मधमाशीप्रमाणे फेरफटका सुरू आहे; ताऱ्यांचे जाळे तिथे चमकत आहे, जणू ते केसरांनी भरले आहे.
कल्पान्तघननीहारो मेरुकुञ्जेषु संस्थितः । शल्मलेर् अमलं तूलम् अष्ठीलाकोटरेष्व् इव
कल्पाच्या शेवटी दाट धुके मेरूच्या शिखरांवर पसरले आहे; जणू शाल्मलीच्या झाडांच्या पोकळीत शुद्ध कापूस भरला आहे.
लोकालोकाद्रिरशनां रणदर्णवघुर्घुराम् । तमःखण्डेन्द्रनीलाढ्यां निजरत्नविराजिताम्
लोकालोक पर्वताची कमर, रणाच्या समुद्राच्या गजराने गूंजत आहे; त्या कमरेवर अंधाराचे तुकडे व निळ्या नीलमणीसारखे तेज शोभून दिसत आहेत, आणि तिच्या स्वतःच्या रत्नांनी ती उजळली आहे.
दधाना वसुधा भूतरवकाकलिघुङ्घुमाम् । संस्थिता भुवनाभोगे स्वान्तःपुर इवाङ्गना
सर्व प्राण्यांच्या हलक्या, गुंजनासारख्या आवाजांनी भरलेली पृथ्वी, जगाच्या विस्तारात जणू राजवाड्याच्या अंतरंगात उभी असलेल्या स्त्रीसारखी भासते.
गौराहःपङ्क्तिमध्यस्थरजनीराजिराजिताः । पद्मोत्पलस्रज इव लक्ष्यन्ते वत्सरश्रियः
पांढऱ्या दिवसांच्या रांगेने आणि मध्ये असलेल्या रात्रीच्या पट्ट्यांनी सजलेली ऋतूंची शोभा, जणू कमळ आणि निलकमळांच्या माळेसारखी दिसते.
बहुगर्भविभागस्थभूतलोकाः पृथक् पृथक् । तेजोऽरुणा विलोक्यन्ते दाडिमानीव षण्डके
अनेक विभागांनी आणि जीवांनी वेगवेगळ्या असलेल्या पृथ्वीवरील लोक, लालसर तेजाने झळाळतात, जणू बागेतल्या डाळिंबाच्या घोसासारखे.
त्रिप्रवाहा त्रिपथगा कृत्वोर्ध्वाधोगमागमा । जगद्यज्ञोपवीताभा स्फुरन्तीन्दुकलामला
तीन प्रवाहांनी आणि तीन वाटांनी वाहणाऱ्या नद्या, वरखाली फिरत, चंद्रकोरीसारख्या निर्मळ चमकतात आणि जणू जगाच्या यज्ञोपवीतासारख्या दिसतात.
इतश् चेतश् च गच्छन्ति शीर्यन्ते प्रोद्भवन्ति च । दिग्लतासु तडित्पुष्पा वातान्ते मेघपल्लवाः
इकडे तिकडे मन भटकतं, कधी नष्ट होतं, कधी पुन्हा उगवतं — जणू दिशांच्या वेलींवर वीजेची फुलं उमलतात आणि वाऱ्याच्या अखेरीस ढगांची कळ्या फुटतात.
गन्धर्वनगरोद्यानविमानावलिमालिता । समुद्रभूमिनभसां पदवी प्रविराजते
समुद्र, पृथ्वी आणि आकाश यांचा मार्ग देवांच्या नगरी, बागा आणि उडत्या महालांच्या रांगेनं शोभून निघालाय.
लोकान्तरेषु सङ्घेन देवासुरनरोरगाः । उदुम्बरेषु मषका इव घुङ्घुमितास् स्थिताः
इतर लोकांत देव, दैत्य, माणसं आणि सर्प हे सगळे मिळून जणू उंबराच्या झाडावर गोंगावणाऱ्या माश्यांसारखे गर्दीत उभे आहेत.
युगकल्पक्षणलवकलाकाष्टाकलङ्कितः । कालो वहत्य् अकलितस् सर्वनाशप्रतीक्षकः
युग, कल्प, क्षण, लव, कला आणि काष्ठ यांनी रंगलेला काळ, कुणालाही न कळता वाहत राहतो — सर्वनाशाची वाट पाहत.
एवम् आलोक्य शुद्धेन परेण स्वेन तेजसा । भृशं विस्मयम् आपन्नः किम् एतत् कथम् इत्य् अहम्
माझ्या स्वतःच्या निर्मळ आणि श्रेष्ठ तेजाने हे पाहून, मी फारच आश्चर्यचकित झालो आणि मनात विचार करू लागलो, 'हे काय आहे? असं कसं शक्य आहे?'
कथं मांसमयेनाक्ष्णा यन् न पश्यामि किञ्चन । तन् मायाजालम् अतुलं पश्यामि मनसाम्बरे
हे कसं, की या देहाच्या डोळ्यांनी मला काहीच दिसत नाही, पण मनाच्या आकाशात मला ही अद्वितीय मायाजाळ दिसतंय?
अथालोक्य चिरं कालं मनसैवाहम् अम्बरात् । अर्कं तस्माज् जगज्जालाद् एकम् आनीय पृष्टवान्
मग मी बराच वेळ मनाने त्या आकाशातून पाहिलं आणि त्या जगाच्या जाळ्यातून सूर्याला एकटा बोलावून त्याला विचारलं.
आगच्छ देवदेवेश भो भास्कर महाद्युते । स्वागतं ते ऽस्त्व् इति प्रोक्तं मयासौ कथितो ऽप्य् अथ
'या, देवांचा स्वामी, हे तेजस्वी सूर्य, तुझं स्वागत आहे,' असं मी त्याला सांगितलं आणि त्याच्याशी बोललो.
कस् त्वं कथम् इदं जातं जगद् एकं जगन्ति वा । यदि जानासि भगवंस् तद् एतत् कथयानघ
तू कोण आहेस? हे एक जग किंवा ही अनेक जगं कशी निर्माण झाली? हे तुला माहीत असेल, हे पावन प्रभो, तर कृपया मला सांग.