मद्वाक्यार्थावधानस्थो मनोव्याधिचिकित्सने । विवेकौषधिलेपेन प्रयत्नं च करिष्यसि
माझ्या शब्दांचा अर्थ लक्षपूर्वक ऐकून, मनाच्या आजारावर उपचार करताना तू विवेकाच्या औषधाचा लेप लावशील आणि प्रयत्नशील राहशील.
एवं स्थिते जगद्रूपं चित्तम् एवेह जृम्भते । न विद्यते शरीरादि सिकतान्तरतैलवत्
अशा स्थितीत इथे जगाचा सर्व रूप फक्त मनातूनच प्रकट होतं; शरीर वगैरे खरंतर अस्तित्वातच नसतं, जसं वाळूत तेल नसतं.
चित्तम् एव हि संसारो रागादिक्लेशदूषितम् । तद् एव तैर् विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते
मनच खऱ्या अर्थाने संसार आहे, कारण ते आसक्ती आणि दुःख यांनी भरलेलं असतं; आणि हेच मन जेव्हा या सगळ्यांपासून मुक्त होतं, तेच मोक्ष मानलं जातं.
चित्तं साध्यं पालनीयं विचार्यं कार्यम् आर्यवत् । आहार्यं व्यवहार्यं च सञ्चार्यं धार्यम् आदरात्
मनाला साधावं, जपावं, विचार करावा आणि सज्जनासारखं वागवावं; त्याचं पोषण करावं, योग्य कामात लावावं, योग्य मार्गदर्शन करावं आणि प्रेमाने सांभाळावं.
एवम् अभ्यन्तरे चित्रं बिभर्ति त्रिजगन् मनः । अण्डं मायूरम् इव तद् यथाकालं विजृम्भते
अशा प्रकारे मनाच्या आत या तिन्ही जगाचे रंगीबेरंगी रूप सामावलेलं असतं; जसं मोराच्या अंड्यात सर्व काही दडलेलं असतं, तसं ते योग्य वेळी उलगडतं.
यो ऽयं चित्तस्य चिद्भागस् सैषा सर्वार्थबीजता । यश् चास्य जडभागस् स्वस् तज् जगत् सो ऽङ्ग विभ्रमः
मनाच्या ज्या भागात चेतना आहे, तो सर्व वस्तूंचा मूळ आहे; आणि त्याचा जो जड भाग आहे, तोच हे जग आहे, माया म्हणून त्याचा एक भाग आहे.
अविद्यमानम् एवेदम् आदिसर्गे धरादिकम् । निराकृतिर् अजस् स्वप्नं पश्यतीव न पश्यति
सृष्टीच्या सुरुवातीला ही पृथ्वी वगैरे खरं तर अस्तित्वात नव्हतीच; ती निराकार आणि अजन्मा होती, जणू काही स्वप्न पाहतेय असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात काहीच दिसत नाही.
सर्गादि दीर्घसंवित्त्या शैलादि जडसंविदा । सूक्ष्मं सूक्ष्मविदा वेत्ति देहं शून्यं न वास्तवम्
दीर्घ जाणिवेमुळे सृष्टी वगैरे ओळखता येतात; जड जाणिवेमुळे पर्वत वगैरे दिसतात; सूक्ष्म जाणिवेमुळे सूक्ष्म गोष्टी कळतात; शरीर हे रिकामं आहे, ते खरं नाही.
सर्वगेनात्मना व्याप्तं स्वचेत्यात्मवपुर् मनः । आतलं सोम्यविमलं वारीव रवितेजसा
सर्वत्र व्यापणाऱ्या आत्म्याप्रमाणे मन स्वतःच्या जाणिवांनी भरलेलं असतं; ते शांत, निर्मळ आणि सौम्य असतं, जसं सूर्यप्रकाशात चमकणारं पाणी.
चित्तबालो जगद्यक्षं मिथ्या पश्यत्य् अबोधतः । बोधतो ऽसौ परं रूपं स्वं पश्यति निरामयम्
अपरिपक्व मनुष्य अज्ञानामुळे या जगाचा स्वामी खोटा आहे असं पाहतो; पण जेव्हा समज येते, तेव्हा तो आपलं खरं, निर्मळ रूप पाहतो.
यथात्मा दृश्यताम् एति द्वैतैक्यभ्रमदायिनीम् । शृणु तत् ते प्रवक्ष्यामि वक्ष्यमाणकथाक्रमैः
स्वतःचं स्वरूप कसं द्वैत आणि अद्वैत यांच्या गोंधळाचं कारण होतं, हे मी तुला पुढच्या गोष्टींच्या क्रमाने सांगतो, नीट ऐक.
यत् कथ्यते हि हृदयङ्गमयोपमानयुक्त्या गिरा मधुरमुग्धपदार्थया च । श्रोतुस् तद् अङ्ग हृदयं परितो विसारि व्याप्नोति तैलम् इव वारिणि वार्य् अशङ्कम्
ज्या गोष्टी योग्य उपमा देऊन, हृदयाला भिडणाऱ्या गोड आणि आकर्षक शब्दांत सांगितल्या जातात, त्या ऐकणाऱ्याच्या हृदयात तेल पाण्यात मिसळावं तशा सहजपणे पसरतात.
त्यक्तोपमानम् अमनोज्ञपदं दुरर्थं क्षुब्धं त्वराविधुरितं विनिगीर्णवर्णम् । श्रोतुर् न याति हृदयं प्रविनाशम् एव संयाति चाज्यम् इव भस्मनि हूयमानम्
ज्या गोष्टींना उपमा नाही, शब्द अप्रिय आहेत, अर्थ कठीण आहे, बोलताना घाई केली आहे आणि योग्यरीत्या व्यक्त केल्या नाहीत, त्या ऐकणाऱ्याच्या हृदयात पोहोचत नाहीत, तर जणू तुप राखेत ओतावं तशा नष्ट होतात.
आख्यानकानि भुवि यानि कथाश् च या या यद् यत् प्रमेयम् उदितं परिपेशलं वा । दृष्टान्तदृष्टिकथनेन तद् एति साधो प्राकाश्यम् आशु भुवनं सितरश्मिनेव
जगात जशा गोष्टींच्या कथा आणि गोष्टी आहेत, जसं काही ज्ञान सांगितलं किंवा समजावून दिलं जातं, तसं उदाहरणं आणि उपमा सांगून हे सर्व लगेचच जगात प्रकाश पसरवतं, जसं चंद्राच्या शुभ्र किरणांनी सर्वत्र उजेड होतो.
पुरा मे ब्रह्मणा प्रोक्तं सर्गसङ्कथयानघ । यद् इदं तत् प्रवक्ष्यामि त्वयि पृच्छति राघव
पूर्वी ब्रह्मदेवांनी मला सृष्टीच्या गोष्टी सांगितल्या होत्या, हे निष्पापा; आता तू विचारल्यावर, हे राघव, मी तेच तुला सांगतो.
पुरा मया हि भगवान् पृष्टः कमलसम्भवः । इमे कथम् उपायान्ति ब्रह्मन् सर्गगणा इति
क вед्याच मी कमळातून जन्मलेल्या त्या भगवंत ब्रह्मदेवांना विचारलं होतं, 'हे ब्रह्मन्, या सृष्टीच्या समूहांचा जन्म कसा होतो?'
एवं हि मन एवेदम् इत्थं स्फुरति भूतवत् । चलैर् जलाशयस् स्फारैर् विचित्रैश् चक्रकैर् इव
असं खरंतर हे सर्व मनातूनच उमटतं, जणू काही ते खरोखरच आहे असं वाटतं, जसं तळ्यातील पाण्याच्या लहरींनी आणि विविध गोलाकार फिरणाऱ्या तरंगांनी वेगवेगळे आकार तयार होतात.
दिनादौ सम्प्रबुद्धस्य संसारं स्रष्टुम् इच्छतः । पुराकल्पे हि कस्मिंश्चिच् छृणु किं वृत्तम् अङ्ग मे
दिवसाच्या सुरुवातीला, एखादा जागा होऊन हा जग निर्माण करायचं ठरवतो, तेव्हा, अगोदरच्या एका कल्पात काय घडलं होतं, ते ऐक प्रिय.
कदाचिद् अखिलं सर्गं संहृत्य दिवसक्षये । एक एवाहम् एकाग्रस् स्वस्थस् स्वाम् अनयं निशाम्
कधीतरी, दिवस संपल्यावर, मी सगळं सृष्टी मागे घेतली आणि एकटाच शांतपणे, एकाग्र मनाने, रात्र घालवली.
निशान्ते सम्प्रबुद्धस् सन् सान्ध्यां कृत्वा तथा विधिम् । प्रजा द्रष्टुं दृशस् स्फारे व्योम्नि योजितवान् अहम्
रात्र संपता जागा झाल्यावर, मी संध्याकाळची नेमकी पूजा केली आणि मग माझी नजर मोठ्या आकाशाकडे वळवली, जिथे सगळ्या जीवांना पाहावं असं वाटलं.
यावत् पश्यामि गगनं न तमोभिर् न तेजसा । व्याप्तम् अत्यन्तविततं शून्यम् अन्तविवर्जितम्
मी आकाशाकडे पाहिलं, तेव्हा तिथे अंधारही नव्हता, प्रकाशही नव्हता; ते अगदी विस्तारलेलं, रिकामं आणि कुठेही मर्यादा नसलेलं होतं.
सर्गं सङ्कल्पयामीमम् इति निश्चित्य तन् मया । खम् एवेक्षितुम् आरब्धं शुद्धसूक्ष्मेण चेतसा
‘ही सृष्टी मी कल्पना करीन’ असा ठाम निर्धार करून, मी अगदी निर्मळ आणि सूक्ष्म मनाने आकाशाकडे पाहू लागलो.
अथाहं दृष्टवांस् तत्र मनसा वितते ऽम्बरे । पृथक्स्थितान् महारम्भान् सर्गान् स्थितिनिरर्गलान्
मग त्या विशाल आकाशात माझ्या मनाने पसरून पाहिलं, तेव्हा वेगवेगळ्या, मोठ्या आणि अखंड टिकणाऱ्या सृष्टी मला दिसल्या.
परस्परेण चादृष्टान् ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसंयुतान् । ससुरासुरगन्धर्वकिन्नरोरगमानवान्
त्या सृष्टी एकमेकांना दिसत नव्हत्या, पण त्या प्रत्येकात ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र आणि देव, असुर, गंधर्व, किन्नर, सर्प आणि माणसेही होती.
मेरुमन्दरकैलासमहेन्द्रमलयाचलान् । साद्रिद्यूर्वीनदीशांश् च सङ्ख्यया दशभासुरान्
त्यात मेरू, मंदार, कैलास, महेंद्र, मलय असे डोंगर, तसेच अनेक पर्वत, द्वीप, नद्या आणि देश, मिळून दहा तेजस्वी प्रदेश होते.
तेषु तत्प्रतिबिम्बाभाः पद्मकोशाधिवासिनः । राजहंसरथारूढास् संस्थिता दशपद्मजाः
त्या प्रतिबिंबांसारख्या ठिकाणी, कमळाच्या दांड्यावर बसलेले, राजहंसांच्या रथावर आरूढ झालेले, दहा कमळातून जन्मलेले प्रत्येकजण आपल्या जागी स्थिर झाले होते.
पृथक्स्थितेषु दशसु तेषूद्यद्भूतपङ्क्तिषु । ज्वलज्ज्वालेषु दीर्घेषु जगत्सूज्ज्वलदीप्तिषु
त्या स्वतंत्रपणे उभ्या असलेल्या दहा ठिकाणी, विविध जीवांच्या रांगा निर्माण झाल्या, त्या तेजाने प्रज्वलित झालेल्या, लांबच लांब तळपणाऱ्या, आणि त्यांच्या प्रकाशाने साऱ्या जग उजळून निघाले.
प्रवहन्ति महानद्यः प्रध्वनन्ति तथाब्धयः । प्रतपन्त्य् उष्णरुचयः प्रस्फुरन्त्य् अम्बरे ऽनिलाः
तेथे मोठमोठ्या नद्या वाहतात, समुद्रांचा गडगडाट ऐकू येतो, उष्ण किरणे तळपतात आणि आकाशात वारे भरभरून वाहतात.
दिवि क्रीडन्ति विबुधा भुवि क्रीडन्ति मानवाः । दानवा भोगिनश् चैव पातालेषु सुखं स्थिताः
स्वर्गात देवता आनंदाने खेळतात, पृथ्वीवर माणसं खेळतात, आणि पाताळात दानव व सर्प सुखाने वास करतात.
कालचक्रपरिप्रोताष् षट् छुभास् सकलर्तवः । यथाकालं फलपूर्णां भूषयन्त्य् अभितो महीम्
काळाच्या चक्रात गुंफलेल्या सर्व ऋतू, शुभ गुणांनी युक्त, आपल्या योग्य वेळी येऊन, फळांनी परिपूर्ण होऊन, सर्वत्र पृथ्वीला सुंदर करतात.