तस्यां ध्याननिषण्णायां किरातजनमण्डले । अनायान्त्यां चिरं कालं जनदोषप्रशान्तये
ती ध्यानात मग्न होऊन, शिकाऱ्यांच्या टोळीत बराच काळ बाहेर न येता बसली असताना, लोकांचे दोष शांत होतात.
सा देवी कन्दरानाम्नी मङ्गलेतरनामिका । सम्प्रस्थापिता प्रोच्चैः पुरे गहनकोटरे
ती देवी, जिनचे नाव कंदराआहे आणि जी मंगलतराही म्हणून ओळखली जाते, तिला त्या शहरातील खोल गुहेत मोठ्या सन्मानाने स्थापित करण्यात आले.
ततः प्रभृति तत्रान्यो यो यो भवति भूमिपः । स कन्दरां भगवतीं प्रतिष्ठापयति स्वयम्
तेव्हापासून त्या ठिकाणी जो जो राजा होतो, तो स्वतःच कंदरा भगवतीची स्थापना करतो.
यः कन्दरां प्रतिष्ठां वा न करोति नृपो ऽधमः । तस्योपतापनिचयाः प्रजा निघ्नन्ति यत्नतः
जो राजा कंदराचे पूजन किंवा स्थापना करत नाही, तो नीच राजा समजला जातो आणि त्याच्या प्रजेकडून त्याच्यावर अनेक संकटे ओढवली जातात.
तत्पूजनाद् अवाप्नोति जनस् तत्रेप्सितं फलम् । स्वभावनावशोच्छूनम् अनर्थायाप्रपूजनम्
त्या देवीचे पूजन केल्याने तेथील लोकांना हवे तसे फळ मिळते; पण आपल्या वृत्तीमुळे पूजनाकडे दुर्लक्ष केल्यास अनर्थच होते.
वध्यलोकोपचारेण सा देवी परिपूज्यते । प्रतिमायां स्थिताद्यापि चित्तस्थफलदायिनी
ती देवी, जरी दोषी लोकांसाठीच्या नेहमीच्या पद्धतीने पूजली गेली, तरीही प्रतिमेतच राहून, मनात असलेले फळ देतच राहते.
सकललोकसमङ्गलकारिणी कवलिताखिलवध्यमहाजना । जयति सात्र किरातजनास्पदा परमबोधवती चिरदेवता
ती, जी सर्व जगाला मंगल करणारी आहे, नाशाला गेलेल्या सर्व मोठ्या लोकांना गिळणारी आहे, वनात राहणाऱ्यांचे निवासस्थान आहे, श्रेष्ठ ज्ञानाने युक्त आहे आणि फार पूर्वीपासून पूजली जाते, तीच येथे विजयी होते.
एतत् ते कथितं सर्वम् उपाख्यानम् अनिन्दितम् । कर्कट्या वनराक्षस्या यथावद् अनुपूर्वशः
ही सर्व निष्कलंक कथा मी तुला सांगितली, जशी घडली तशी, कर्कटी या वनराक्षसीची, योग्य क्रमाने.
हिमवद्गह्वरप्रोक्ता सा कथं कृष्णराक्षसी । कथं च कर्कटी नाम्ना यथावद् वद मे प्रभो
हे प्रभो, हिमालयातील गुहांमध्ये सांगितलेली ती कृष्णवर्णी राक्षसी कशी कर्कटी नावाने ओळखली जाऊ लागली, ते मला नेमके सांग.
कुलानि सन्त्य् अनेकानि राक्षसानां स्वभावतः । तानि कृष्णानि शुक्लानि हरितान्य् उज्ज्वलानि च
राक्षसांच्या अनेक कुळी असतात, त्यांच्यात काळी, पांढरी, हिरवी आणि तेजस्वी अशी विविध रंगांची कुळी आहेत.
कर्कटप्राणिसदृशः कर्कटो नाम राक्षसः । बभूव तज्जा सा कृष्णा कर्कटी कर्कटाकृतिः
कर्कटकासारखा एक राक्षस होता, त्याचे नाव कर्कट होते. त्याच्यापासून एक काळी, कर्कटकाच्या रूपाची राक्षसी जन्मली, तिला कर्कटी म्हणत.
कर्कटीप्रश्नसंस्मृत्या मयैषा कथिता तव । अध्यात्मोक्तिप्रसङ्गेन चित्स्वरूपनिरूपणे
कर्कटीने विचारलेल्या प्रश्नाची आठवण आल्यामुळे मी तुला हे सांगितले, कारण हे आत्मज्ञान आणि चैतन्यस्वरूप समजावण्याच्या संदर्भात आले.
सम्पन्नम् एवम् एकस्माद् असम्पन्नम् अपि स्फुटम् । इदं जगद् अनाद्यन्तात् पदात् परमकारणात्
एकाच कारणातून पूर्ण आणि अपूर्ण असे दोन्ही जग स्पष्टपणे प्रकट होते; हे जग अनादि आणि अनंत असून, ते त्या सर्वोच्च कारणापासून टप्प्याटप्प्याने निर्माण होते.
भाविन्यो वीचयो वारिण्य् अन्यानन्यास् स्थिता यथा । वर्तमाना अपि परे सृष्टयस् संस्थितास् तथा
जसा पाण्यातून उठणारा आणि विरणारा लाटा, शेवटी पाण्यापलीकडे काहीच नसतात, तसंच या सर्व विविध सृष्टीही प्रत्यक्षात दिसत असल्या तरी त्या नेहमीच परमात्म्यातच एकरूप असतात.
अज्वलन्न् एव काष्ठेषु वह्निर् अर्थक्रियां यथा । करोति मर्कटादीनां शीतापहरणादिकाम्
जसं लाकडात अग्नी उघडपणे न दिसता देखील, माकडांसारख्या प्राण्यांना थंडीपासून वाचवण्याचं काम करतो—
समं सौम्यत्वम् अजहद् एव नित्योदितस्थिति । तथा ब्रह्म करोतीदं नानाकर्तेव सज् जगत्
तसंच, नेहमी शांत आणि बदल न होणारा ब्रह्म, आपली मूळ शांतता न सोडता, जणू काही वेगवेगळ्या कृती करतो आहे असं वाटावं, अशा प्रकारे हे विविध जग निर्माण करतो.
अप्य् अनागत एवायम् एवं सर्ग उपागतः । भोस् सालभञ्जिकासंविद् दारुणीव सुबोधिता
जरी ही सृष्टी अजून निर्माण झाली नसली, तरी ती आधीच या स्वरूपात अस्तित्वात आलेली असते—जणू काही लाकडातली स्त्रीमूर्ती, लाकडातच तिची जाणीव जागी होते.
बीजाद् यथानन्यद् अपि फलाद्य् अन्यद् इवोत्थितम् । चितेस् तथानन्यद् अपि चेत्यम् अन्यद् इवोत्थितम्
जसं बीजापासून, जरी ते वेगळं नसून, फळ वेगळं वाटतं तसं, तसंच चैतन्यातून, जरी ते वेगळं नसून, चेत्य वस्तू वेगळी दिसते.
अच्छेदाद् एकसत्ताया न भेदः फलबीजयोः । चिच्चेत्ययोश् च वार्यूर्म्योर् इव वस्तुनि कश्चन
एकाच सत्याचं विभाजन होत नाही म्हणून बीज आणि फळ, किंवा चैतन्य आणि त्याचं चेत्य, यांच्यात खरंतर काही वेगळेपण नाही; जसं पाण्यातून येणाऱ्या लाटांमध्ये आणि पाण्यात फरक नसतो.
अविचाराद् ऋते भेदो नैतयोर् उपपद्यते । यतः कुतश्चिद् उदितस् स विचारेण नश्यति
विचार न केल्यामुळेच या दोघांमध्ये भेद वाटतो; कुठूनतरी जो फरक दिसतो, तो विचार केला की नाहीसा होतो.
भ्रान्तिर् एषा यथायाता तथा यातु रघूद्वह । ज्ञास्यस्य् एतत् प्रबुद्धस् त्वम् एनां केवलम् उत्सृज
रघुकुळातील राजा, ही भ्रांती जशी आली तशीच जाऊ दे. जेव्हा तू जागृत होशील, तेव्हा हे तुला कळेल—फक्त तिला सोडून दे.
भ्रान्तिग्रन्थौ वित्रुटिते मदुक्तिश्रवणात् तव । ज्ञानशब्दार्थभेदानां वस्तु ज्ञास्यस्य् अलं स्वयम्
माझ्या शब्दांचं ऐकून तुझ्या मनातली भ्रमाची गाठ सुटली की, ज्ञान, शब्द आणि अर्थ यांच्यातला खरा फरक तुला आपोआप कळेल.
चित्ताद् इयम् अनर्थश्रीस् तच् च सा चेतरश् च ते । मदुक्तिश्रवणाद् एव शान्तिम् एष्यन्त्य् असंशयम्
ही दुःखाची भरभराट आणि तिचं विरुद्ध, दोन्ही मनातूनच येतात; माझ्या शब्दांचं फक्त ऐकलं तरी, ते नक्की शांत होतील.
ब्रह्मणस् सर्वम् उत्पन्नं सर्वं ब्रह्मैव चेति च । मद्गीर्भिस् सम्प्रबुद्धस् सञ् ज्ञास्यस्य् अलम् अनिन्दित
सगळं ब्रह्मातूनच उत्पन्न होतं आणि सगळं खरं तर ब्रह्मच आहे; माझ्या शब्दांनी जागृत झाल्यावर, हे तुला पूर्णपणे उमजेल, हे निष्पाप.
तस्माद् इदम् इति ब्रह्मन् व्यतिरेकार्थपञ्चमी । ननु किं वक्षि देवेशाद् अभिन्नं सर्वम् इत्य् अपि
म्हणून, 'हे आहे' असं म्हणणं वेगळेपण दाखवतं; पण मग, हे देवाधिदेव, तू असं का म्हणतोस की सर्व काही एकच आहे?
उपदेशाय शास्त्रेषु जातश् शब्दो ऽथवार्थजः । प्रतियोगिव्यवच्छेदस् सङ्ख्यालक्षणपक्षवान्
शास्त्रांमध्ये शिकवणीसाठी शब्द कधी ध्वनीपासून, तर कधी अर्थापासून निर्माण होतो; तो विरोधी गोष्टींच्या नाकारण्याने आणि मोजणीच्या गुणांनी ओळखता येतो.
भेदो दृश्यत एवायं व्यवहारान् न वास्तवः । वेतालो बालकस्येव कार्यार्थं परिकल्पितः
हा भेद फक्त व्यवहारात दिसतो, प्रत्यक्षात नाही; जसा एखाद्या लहान मुलासाठी वेताळ कल्पिला जातो तसा.
द्वैतैक्यम् अपि नो यस्यां यथाभूतार्थसंस्थितौ । अस्ति तस्याम् ईदृशस् स्यात् कुतस् सङ्कल्पविप्लवः
जिथे वस्तू जशा आहेत तशाच राहतात, तिथे द्वैत किंवा अद्वैत असतच नाही; अशा अवस्थेत मनाचा गोंधळ कसा होईल?
कार्यकारणभावो हि यथा स्वस्वामिलक्षणः । हेतुश् च हेतुमांश् चैव तथैवावयवक्रमः
कार्य आणि कारण यांचा संबंध त्यांच्या स्वतःच्या गुणांनी ठरतो; जसा कारण आणि ज्याच्यात कारण आहे, तसेच भागांची क्रमवारी देखील.
व्यतिरेकाव्यतिरेकपरिणामादिविभ्रमः । तथा भावविकाराश् च विद्याविद्ये सुखासुखे
परिवर्तन, भेद आणि अभेद यांचा गोंधळ, तसेच स्थितीतील बदल, ज्ञान-अज्ञान, सुख-दुःख या सगळ्या गोष्टी अशाच प्रकारे निर्माण होतात.