ययौ राजानम् आपृच्छ्य तद् एव हिमवच्छिरः । दरिद्रा लब्धहेमेव गृहम् उग्रशरीरिणी
राजाला निरोप देऊन, ती हिमालयाच्या त्या शिखरावर गेली, जशी एखादी गरीब स्त्री सोनं मिळवल्यावर आपल्या घरी जाते, जरी तिचं शरीर कठीण असलं तरी.
तत्रा तृप्तेर् भृशं भुक्त्वा सुखं सुप्त्वा दिनद्वयम् । आसीत् प्रबुद्धा सुस्वच्छा सा समाधिवती पुनः
तेथे तिने मनसोक्त जेवून, दोन दिवस सुखाने झोपून, तृप्त होऊन, जागी झाल्यावर पुन्हा निर्मळ मनाने ध्यानस्थ झाली.
पञ्चभिर् वा त्रिभिर् वापि वर्षैस् सा सम्प्रबुध्यति । तत् ततो मण्डलं याति तेन राज्ञा च पूज्यते
ती पाच वर्षांनी किंवा कधी तीन वर्षांनीही त्या स्थितीतून जागी व्हायची, मग सभेत जाऊन त्या राजाकडून सन्मान मिळवायची.
तत्र विश्रम्भगर्भाभिः कथाभिः कञ्चिद् एव सा । स्थित्वा कालं गृहीत्वा तान् वध्यान् स्वास्पदम् एत्य् अथ
तेथे, विश्वासानं भरलेल्या गप्पा मारत ती काही काळ थांबायची आणि मग त्या दोषी लोकांना घेऊन आपल्या घरी परत जायची.
जीवन्मुक्ततयैवम् एव विपिने साद्यापि रक्षोऽङ्गना । तस्मिन्न् एव गिरौ स्थिता विगलितध्यानैकतानाशया
अजूनही ती राक्षसी, जिवंतपणी मुक्त झालेली, त्या डोंगरावरच्या जंगलातच आहे, तिच्या मनात कुठलाही एकाग्र विचार उरलेला नाही.
तस्मिन् राजनि शान्तिम् आगतवति त्यक्तैषणेनात्मना । तद्राष्ट्राधिपसौहृदैस् स्वकवलान् आस्वादयन्ती चिरम्
त्या राजाला शांती मिळाल्यावर, सर्व इच्छा सोडून, त्या देशाच्या राजाशी मैत्री ठेवून, तिने बराच काळ आपले जेवण आनंदाने घेतले.
किरातमण्डले तस्मिन् ये ये सन्ति महीभृतः । तैस् तैस् सह परा मैत्री तस्यास् समभिजायते
त्या किरातांच्या प्रदेशात जे जे राजे होते, त्यांच्याशी तिने उत्तम मैत्री केली.
सर्वांस् तत्र महोत्पातान् पिशाचादिभयान्य् अपि । रोगांश् च योगसिद्धा सा निवारयति राक्षसी
तेथे योगसामर्थ्य मिळवलेल्या त्या राक्षसीने मोठ्या आपत्ती, पिशाच्च वगैरेचे भीती आणि आजार दूर ठेवलेले आहेत.
बहुवर्षगणैर् नैषा ध्यानाद् विरतिम् आगता । तत्रागत्य समश्नाति वध्याञ् जन्तून् सुसञ्चितान्
अनेक वर्षे तिने ध्यान सोडले नाही; तेथे येऊन ती नीट गोळा केलेल्या बळींचा भक्षण करते.
अद्यापि तत्र ये वध्यास् ते तदर्थं महीभुजा । दीयन्ते मित्रसम्माने के हि नाध्यवसायिनः
आजही, बळी देण्यासाठी निवडलेले लोक राजाने तिथे पाठवले जातात, मैत्रीच्या सन्मानासाठी—ठाम राहणारे कोण नसतील?
तस्यां ध्याननिषण्णायां किरातजनमण्डले । अनायान्त्यां चिरं कालं जनदोषप्रशान्तये
ती ध्यानात मग्न होऊन, शिकाऱ्यांच्या टोळीत बराच काळ बाहेर न येता बसली असताना, लोकांचे दोष शांत होतात.
सा देवी कन्दरानाम्नी मङ्गलेतरनामिका । सम्प्रस्थापिता प्रोच्चैः पुरे गहनकोटरे
ती देवी, जिनचे नाव कंदराआहे आणि जी मंगलतराही म्हणून ओळखली जाते, तिला त्या शहरातील खोल गुहेत मोठ्या सन्मानाने स्थापित करण्यात आले.
ततः प्रभृति तत्रान्यो यो यो भवति भूमिपः । स कन्दरां भगवतीं प्रतिष्ठापयति स्वयम्
तेव्हापासून त्या ठिकाणी जो जो राजा होतो, तो स्वतःच कंदरा भगवतीची स्थापना करतो.
यः कन्दरां प्रतिष्ठां वा न करोति नृपो ऽधमः । तस्योपतापनिचयाः प्रजा निघ्नन्ति यत्नतः
जो राजा कंदराचे पूजन किंवा स्थापना करत नाही, तो नीच राजा समजला जातो आणि त्याच्या प्रजेकडून त्याच्यावर अनेक संकटे ओढवली जातात.
तत्पूजनाद् अवाप्नोति जनस् तत्रेप्सितं फलम् । स्वभावनावशोच्छूनम् अनर्थायाप्रपूजनम्
त्या देवीचे पूजन केल्याने तेथील लोकांना हवे तसे फळ मिळते; पण आपल्या वृत्तीमुळे पूजनाकडे दुर्लक्ष केल्यास अनर्थच होते.
वध्यलोकोपचारेण सा देवी परिपूज्यते । प्रतिमायां स्थिताद्यापि चित्तस्थफलदायिनी
ती देवी, जरी दोषी लोकांसाठीच्या नेहमीच्या पद्धतीने पूजली गेली, तरीही प्रतिमेतच राहून, मनात असलेले फळ देतच राहते.
सकललोकसमङ्गलकारिणी कवलिताखिलवध्यमहाजना । जयति सात्र किरातजनास्पदा परमबोधवती चिरदेवता
ती, जी सर्व जगाला मंगल करणारी आहे, नाशाला गेलेल्या सर्व मोठ्या लोकांना गिळणारी आहे, वनात राहणाऱ्यांचे निवासस्थान आहे, श्रेष्ठ ज्ञानाने युक्त आहे आणि फार पूर्वीपासून पूजली जाते, तीच येथे विजयी होते.
एतत् ते कथितं सर्वम् उपाख्यानम् अनिन्दितम् । कर्कट्या वनराक्षस्या यथावद् अनुपूर्वशः
ही सर्व निष्कलंक कथा मी तुला सांगितली, जशी घडली तशी, कर्कटी या वनराक्षसीची, योग्य क्रमाने.
हिमवद्गह्वरप्रोक्ता सा कथं कृष्णराक्षसी । कथं च कर्कटी नाम्ना यथावद् वद मे प्रभो
हे प्रभो, हिमालयातील गुहांमध्ये सांगितलेली ती कृष्णवर्णी राक्षसी कशी कर्कटी नावाने ओळखली जाऊ लागली, ते मला नेमके सांग.
कुलानि सन्त्य् अनेकानि राक्षसानां स्वभावतः । तानि कृष्णानि शुक्लानि हरितान्य् उज्ज्वलानि च
राक्षसांच्या अनेक कुळी असतात, त्यांच्यात काळी, पांढरी, हिरवी आणि तेजस्वी अशी विविध रंगांची कुळी आहेत.
कर्कटप्राणिसदृशः कर्कटो नाम राक्षसः । बभूव तज्जा सा कृष्णा कर्कटी कर्कटाकृतिः
कर्कटकासारखा एक राक्षस होता, त्याचे नाव कर्कट होते. त्याच्यापासून एक काळी, कर्कटकाच्या रूपाची राक्षसी जन्मली, तिला कर्कटी म्हणत.
कर्कटीप्रश्नसंस्मृत्या मयैषा कथिता तव । अध्यात्मोक्तिप्रसङ्गेन चित्स्वरूपनिरूपणे
कर्कटीने विचारलेल्या प्रश्नाची आठवण आल्यामुळे मी तुला हे सांगितले, कारण हे आत्मज्ञान आणि चैतन्यस्वरूप समजावण्याच्या संदर्भात आले.
सम्पन्नम् एवम् एकस्माद् असम्पन्नम् अपि स्फुटम् । इदं जगद् अनाद्यन्तात् पदात् परमकारणात्
एकाच कारणातून पूर्ण आणि अपूर्ण असे दोन्ही जग स्पष्टपणे प्रकट होते; हे जग अनादि आणि अनंत असून, ते त्या सर्वोच्च कारणापासून टप्प्याटप्प्याने निर्माण होते.
भाविन्यो वीचयो वारिण्य् अन्यानन्यास् स्थिता यथा । वर्तमाना अपि परे सृष्टयस् संस्थितास् तथा
जसा पाण्यातून उठणारा आणि विरणारा लाटा, शेवटी पाण्यापलीकडे काहीच नसतात, तसंच या सर्व विविध सृष्टीही प्रत्यक्षात दिसत असल्या तरी त्या नेहमीच परमात्म्यातच एकरूप असतात.
अज्वलन्न् एव काष्ठेषु वह्निर् अर्थक्रियां यथा । करोति मर्कटादीनां शीतापहरणादिकाम्
जसं लाकडात अग्नी उघडपणे न दिसता देखील, माकडांसारख्या प्राण्यांना थंडीपासून वाचवण्याचं काम करतो—
समं सौम्यत्वम् अजहद् एव नित्योदितस्थिति । तथा ब्रह्म करोतीदं नानाकर्तेव सज् जगत्
तसंच, नेहमी शांत आणि बदल न होणारा ब्रह्म, आपली मूळ शांतता न सोडता, जणू काही वेगवेगळ्या कृती करतो आहे असं वाटावं, अशा प्रकारे हे विविध जग निर्माण करतो.
अप्य् अनागत एवायम् एवं सर्ग उपागतः । भोस् सालभञ्जिकासंविद् दारुणीव सुबोधिता
जरी ही सृष्टी अजून निर्माण झाली नसली, तरी ती आधीच या स्वरूपात अस्तित्वात आलेली असते—जणू काही लाकडातली स्त्रीमूर्ती, लाकडातच तिची जाणीव जागी होते.
बीजाद् यथानन्यद् अपि फलाद्य् अन्यद् इवोत्थितम् । चितेस् तथानन्यद् अपि चेत्यम् अन्यद् इवोत्थितम्
जसं बीजापासून, जरी ते वेगळं नसून, फळ वेगळं वाटतं तसं, तसंच चैतन्यातून, जरी ते वेगळं नसून, चेत्य वस्तू वेगळी दिसते.
अच्छेदाद् एकसत्ताया न भेदः फलबीजयोः । चिच्चेत्ययोश् च वार्यूर्म्योर् इव वस्तुनि कश्चन
एकाच सत्याचं विभाजन होत नाही म्हणून बीज आणि फळ, किंवा चैतन्य आणि त्याचं चेत्य, यांच्यात खरंतर काही वेगळेपण नाही; जसं पाण्यातून येणाऱ्या लाटांमध्ये आणि पाण्यात फरक नसतो.
अविचाराद् ऋते भेदो नैतयोर् उपपद्यते । यतः कुतश्चिद् उदितस् स विचारेण नश्यति
विचार न केल्यामुळेच या दोघांमध्ये भेद वाटतो; कुठूनतरी जो फरक दिसतो, तो विचार केला की नाहीसा होतो.