द्रुमो बीजतयेवाशु न सन्त्यक्तसमस्थितिः । तिष्ठत्य् अपगतस्पन्दत्यागात्यागः परो ऽणुकः
जसं झाड बीजाच्या रूपातच कायम राहतं आणि कधीच आपली स्थिती सोडत नाही, तसंच हे परमसूक्ष्म तत्त्व हालचालीपासून मुक्त, स्वीकार किंवा नकार यापलीकडे, कायमच असतं.
बिसतन्तुर् महामेरुः परात्माणोर् अपेक्षया । दृश्यः किल बिसे तन्तुर् अदृश्याक्ष्णा परात्मता
कमळाचं तंतू किंवा महा मेरू पर्वत, या परमसूक्ष्म तत्त्वाच्या दृष्टीने, डोळ्यांना फक्त तंतू दिसतो, पण त्याचं खरं स्वरूप डोळ्यांना दिसत नाही.
बिसतन्तुर् महामेरुः परमाणोः किलात्मनः । तस्यैव तद्घनाच् चान्तस्स्थिता मेर्वादिकोटयः
कमळाचा तंतू किंवा महा मेरू पर्वत, या आत्म्याच्या परमसूक्ष्म तत्त्वाच्या दृष्टीने, आणि त्याच्याच घनतेमुळे, मेरू पासून पुढे असलेल्या सर्व शिखरं त्यातच सामावलेली आहेत.
एतेन तेन महता परमाणुना च व्याप्तं ततं विरचितं जनितं कृतं च । विश्वप्रपञ्चरचनं नभसेव विष्वक् शून्यत्वम् अच्छम् अभितः परिलब्धम् एव
या एकाच्याच जोरावर ते अपरंपार विशाल आणि अगदी लहान कण सुद्धा व्यापलेले आहेत, पसरलेले आहेत, घडवले गेले आहेत, निर्माण झाले आहेत. हे विश्वरूप रचनेचं स्वरूप आकाशासारखंच आहे—सर्वत्र, अगदी शुद्ध आणि निर्मळ पोकळीचं अस्तित्व स्पष्टपणे जाणवतं.
द्वैतेन सुन्दरतरं स्वम् अनुज्झतेव रूपं सुषुप्तसदृशेन परावबोधात् । ऐक्यं गतं स्थितगमागममुक्तम् एवम् इत्थं स्थितं ननु जगत् परमार्थपिण्डः
द्वैतामुळे असं वाटतं की त्याचं सुंदर स्वरूप जणू टाकून दिलं आहे, जसं गाढ झोपेत असतं, पण जेव्हा सर्वोच्च जागृती येते तेव्हा एकत्वाची अवस्था प्राप्त होते, जी येण्या-जाण्यापासून मुक्त असते. अशा रीतीने हे जग अंतिम सत्याचं मूळ रूप म्हणून स्थिर आहे.
इति राजमुखाच् छ्रुत्वा कर्कटी वनमर्कटी । अवबुद्धपदान्तस्स्थं जहौ मात्सर्यचापलम्
राजाच्या तोंडून हे ऐकून, कर्कटी ही वनातील माकडी, समजून उमजून, आपल्या मत्सर आणि चंचलपणाला पूर्णपणे सोडून दिलं.
अन्तश्शीतलतां तोषं विश्रान्तिम् अपतापताम् । प्राप्ता प्रावृण्मयूरीव सज्योत्स्नेव कुमुद्वती
तिच्या अंतःकरणात शांती, समाधान, विश्रांती आणि सगळ्या दुःखांपासून मुक्ती आली—जणू पावसाळ्यातील मोरिणीसारखी किंवा पौर्णिमेच्या चंद्रप्रकाशात उमलणाऱ्या कमळासारखी.
तया राजगिरा तस्या आनन्द उदभूद् भृशम् । गर्भो ऽन्तः खे बलाकाया रवेणेव पयोमुचः
राजाच्या शब्दांनी तिच्या मनात अपार आनंद निर्माण झाला, जसा बगळ्याच्या अंड्यात सूर्याच्या प्रकाशाने किंवा मेघात वाऱ्याने जीवन येते.
अहो बत पवित्रेयं भवतोर् भाति शेमुषी । अनस्तमितसारेण प्रबोधार्केण भासिता
अहो, तुमचे हे ज्ञान किती पवित्र आणि निर्मळ आहे! जागृतीच्या सूर्याच्या अखंड तेजाने ते उजळून निघाले आहे.
सिता समरसा शुद्धा ज्योत्स्नेव शशिमण्डलात् । विवेककणिका दृष्टा भवतोर् हृदयाद् इयम्
चंद्राच्या शीत आणि शुद्ध प्रकाशासारखी ही विवेकाची किरण तुमच्या हृदयातून उमटताना मला दिसते.
विवेकिनो जगत्पूज्यास् सेव्या मन्ये भवादृशाः । त्वत्सङ्गात् सविकासास्मि चन्द्रेणेव कुमुद्वती
विवेकी लोक जगात पूजनीय असतात; तुमच्यासारख्या लोकांची सेवा करावी असे मला वाटते. तुमच्या संगतीमुळे मी चंद्रप्रकाशात उमलणाऱ्या कमळासारखी फुलते.
सौरभं कुसुमासङ्गाद् इव सत्सङ्गमाच् छुभम् । प्रवर्तते ऽर्कसम्पर्काद् विकासो ऽम्बुरुहाम् इव
जसं फुलांच्या संगामुळे सुगंध येतो, तसं सज्जनांच्या संगामुळे चांगुलपणा वाढतो. जसं सूर्याच्या स्पर्शाने कमळ फुलतं, तसंच हे घडतं.
महताम् एव संसर्गात् पुनर् दुःखं न बाधते । को हि दीपशिखाहस्तस् तमसा परिभूयते
म्हणूनच मोठ्या लोकांच्या संगतीमुळे दुःख त्रास देत नाही. ज्याच्या हातात दिव्याची ज्योत आहे, त्याला अंधार कसा जिंकू शकेल?
मयेमौ जङ्गले प्राप्तौ भवन्तौ भूमिभास्करौ । पूजनीयाव् अतश् शीघ्रम् ईहितं कथ्यतां शुभम्
माझ्या सामर्थ्यामुळे तुम्ही दोघं, पृथ्वीचे सूर्य, या जंगलात आलात. म्हणूनच तुम्ही पूजनीय आहात. लवकर तुमचा शुभ हेतू सांगा.
अस्मज्जनपदे रक्षःकुलकाननमञ्जरि । जनस्य बाधते ऽत्यर्थं सदा हृदयशूलनम्
आमच्या प्रदेशात, राक्षसांच्या टोळ्या जंगलात वावरतात आणि लोकांना फार त्रास देतात. त्यांच्यामुळे लोकांच्या मनाला नेहमीच वेदना होते.
यदा सर्वैव जनता सदा दृढविषूचिका । मन्मण्डले ऽद्य तेनाहं निर्गतो रात्रिचर्यया
माझ्या राज्यात सगळ्या लोकांना कायम एक भयंकर साथीचा रोग झाला होता, म्हणून मी त्या रात्री गुपचूप बाहेर पडलो.
शूलानि हृदये नॄणां न शाम्यन्ति यदौषधैः । तदाहं त्वद्विधप्रोक्तमन्त्राद्यर्थेन निर्गतः
जेव्हा लोकांच्या मनातील वेदना औषधांनीही कमी होत नव्हत्या, तेव्हा मी तुझ्यासारख्या व्यक्तीने सांगितलेल्या मंत्रांसाठी आणि उपायांसाठी बाहेर पडलो.
त्वादृशस्य च लोकस्य मुग्धलोकाभिघातिनः । निग्रहार्थं प्रवृत्तिर् मे सा च सम्पत्तिम् एत्व् अलम्
तुझ्यासारख्या निरपराधांना त्रास देणाऱ्या लोकांना आवर घालण्यासाठीच माझा हा प्रयत्न आहे. तो यशस्वी झाला, एवढंच मला पुरेसं आहे.
एतावद् एव च शुभे नन्व् अङ्गीक्रियतां त्वया । भूयो भवत्या यत् प्राणा हिंसनीया न कस्यचित्
हे शुभे, एवढंच तू मान्य कर की, यापुढे तुझ्यामुळे कोणत्याही सजीवाला त्रास किंवा इजा होणार नाही.
बाढम् एवं करोम्य् अद्यप्रभृत्य् अवितथं प्रभो । सत्यम् एवं न किञ्चिद् धि हिंसनीयं मयाधुना
होय प्रभो, आजपासून मी नेहमीच खरे वागेन; आता माझ्या हातून कोणत्याही गोष्टीला इजा होणार नाही, हे मी खरं सांगतो.
यद्य् एवं फुल्लपद्माक्षि परदेहैकभोजने । किं स्याच् छरीरवृत्त्या ते स्थिताया मत्समीहिते
कमलासारख्या डोळ्यांची तू, जर असंच आहे, तर दुसऱ्याच्या देहाचा अन्न म्हणून उपयोग केल्यावर, तुझ्या शरीराच्या पोषणाचं काय होईल, जेव्हा तू माझ्या इच्छेनुसार राहतेस?
षड्भिर् वर्षशतै राजन् प्रबुद्धायास् समाधितः । जातभोजनसङ्कल्पा भोजनेच्छेयम् अद्य मे
राजा, सहाशे वर्षांनी समाधी अवस्थेतून जागी झाल्यावर, आज मला प्रथमच अन्न खाण्याची इच्छा झाली आहे.
इदानीं शिखरं गत्वा तद् एव ध्याननिश्चला । यावदिच्छं सुखेनासे सजीवा सालभञ्जिका
आता ती सजीव सालभंजिका पर्वताच्या शिखरावर जाऊन, ध्यानात स्थिर बसते आणि हवी तितकी वेळ आनंदाने तिथे राहते.
आमृतीं धारणां बद्ध्वा धारयामि शरीरकम् । यथेच्छम् अथ कालेन त्यक्ष्यामीति मतिर् मम
आमृत धारणेची साधना करून मी ह्या देहाला हवी तशी टिकवते, आणि योग्य वेळ आली की तो देह सोडणार आहे — ही माझी ठाम भावना आहे.
आशरीरपरित्यागम् इदानीं न मया नृप । हिंसनीयाः परप्राणास् तेनेदं मद्वचश् शृणु
राजा, देह सोडण्याआधी मी इतरांच्या प्राणांना त्रास देणार नाही; म्हणून माझे शब्द नीट ऐका.
हिमवान् नाम शैलो ऽस्ति रुचा चन्द्रांशुनिर्मलः । य उत्तराशाहृदये स्पृष्टपूर्वापरार्णवः
उत्तर दिशेच्या मध्यभागी, पूर्व आणि पश्चिम समुद्रांना स्पर्श करणारा, चंद्रप्रकाशासारखा निर्मळ असा हिमवान नावाचा एक पर्वत आहे.
तत्राहं निवसाम्य् उग्रे हेमशृङ्गदरीगृहे । आयसी स्तम्भलेखेव कर्कटी नाम राक्षसी
त्या ठिकाणी मी उग्र स्वरूपात, सोन्याच्या शिखरांनी सजलेल्या डोंगरांच्या घरात, लोखंडाच्या खांबासारखी, कर्कटी नावाची राक्षसी म्हणून राहते.
तपसा प्रार्थितो ब्रह्मा जनतामारणेच्छया । विषूचिका प्राणहरा स्यां सूक्ष्मास्मीति वै मया
मी कठोर तप करून ब्रह्मदेवाला विनंती केली होती, लोकांचा नाश करण्याची इच्छा धरली होती. त्यामुळे मी अगदी सूक्ष्म अशी, प्राण घेणारी विषूचिका रोग बनले.
तस्मात् सम्प्राप्तवरया बहून् वर्षगणान् मया । भुक्ता विषूचिकात्वेन जनता जीववेधनैः
माझ्या या वरामुळे मी अनेक वर्षे विषूचिका होऊन लोकांना त्रास दिला, त्यांचे प्राण वेदनेने छळले.
त्वया न गुणिनो हिंस्या इति मे ब्रह्मणा कृतः । नियमार्थं महामन्त्रस् तदायत्तास्मि संस्थिता
पण ब्रह्मदेवाने माझ्यावर एक बंधन घातले—'तू सद्गुणी लोकांना त्रास देऊ नकोस.' म्हणून मी त्या महान मंत्रावर अवलंबून राहिले आहे आणि त्यानेच मला आळा घातला आहे.