यदि कश्चिद् द्वितीयस् स्यात् तद् एकस्यैकता भवेत् । द्वित्वैक्ययोर् मिथस् सिद्धिर् आतपच्छाययोर् इव
जर दुसरं काही असतं, तर एकाला एकपण असलं असतं; पण द्वैत आणि एकत्व यांचा संबंध अगदी सूर्यप्रकाश आणि सावलीसारखा आहे.
यत्र नास्ति द्वितीयो हि तत्रैकस्यैकता कथम् । एकतायाम् असिद्धायां द्वयम् एव न विद्यते
जिथे दुसरं काहीच नाही, तिथे एकाला एकपण कसं येईल? आणि एकपणच नसेल, तर द्वैतदेखील नसतं.
एवं स्थिते तु यच् छिष्टं तत् स्याद् रिक्तम् इहास्थितेः । तस्मान् न व्यतिरिक्तं तद्रूपं द्रव इवाम्भसः
अशी स्थिती असताना उरलेलं काही असेल, ते रिकामंच असतं; म्हणून त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपापासून वेगळं काहीच नाही, जसं पाण्यातून वेगळं द्रव नसतं.
नानारम्भविशालं च साम्येनाक्षुब्धरूपि च । बीजस्यान्तस् तरुर् इव ब्रह्मणो ऽन्तस् स्थितं जगत्
जग हे अनेक प्रकारांनी विस्तारलेलं आणि एकसारखं शांत असं, ब्रह्माच्या आत, जसं बीजाच्या आत झाड असतं तसं, वसलेलं आहे.
द्वैतम् अप्य् अपृथक् तस्माद् धेम्नः कटकता यथा । साम्यबुद्धावबोधे हि द्वैतं सच् च नसन्मयम्
जसं सोन्याच्या गाठीमध्ये त्याची कडकपणा वेगळा नसतो, तसंच द्वैत पण त्या मूळ तत्त्वापासून वेगळं नाही; आणि जेव्हा सर्वत्र एकसारखं पाहिलं जातं, तेव्हा द्वैत हे आहेसुद्धा आणि नाहीसुद्धा असं असतं.
यथा द्रवत्वं पयसस् स्पन्दनं मातरिश्वनः । व्योम्नश् शून्यत्वम् एवं हि न पृथग् द्वैतम् ईश्वरात्
जसं पाण्याला ओलावा, वाऱ्याला हालचाल, आणि आकाशाला रिकामपणा असतो, तसंच द्वैत हे परमेश्वरापासून वेगळं नाही.
द्वैताद्वैतोपलम्भो हि दुःखायैष क्षयात्मने । निपुणो ऽनुपलम्भो यस् त्व् एतयोस् तत् परं विदुः
द्वैत आणि अद्वैत यांचं जाणणं हे दुःख आणि नाशासाठीच असतं; पण जे या दोन्हींचं अगदी सूक्ष्म न जाणणं ओळखतात, तेच खरे श्रेष्ठ मानले जातात.
मातृमानप्रमेयादि द्रष्टृदर्शनदृश्यताः । एतावज् जगद् एतच् च परमाणौ चितस् स्थितम्
माप, मापणारा आणि मोजलेली वस्तू — हे पाहणारा, पाहणे आणि जे दिसते ते — हेच जग आहे, आणि हे सर्व चैतन्याच्या अत्यंत सूक्ष्म कणातच वास करते.
अयं जगदणुर् नित्यम् अनेनाणुसुमेरुणा । स्पन्दनं पवनेनेव स्वाङ्ग एव धृतः कुतः
हे विश्व म्हणजे एक सूक्ष्म कणच आहे, आणि तो कण नेहमीच या मेरू पर्वतासारख्या सूक्ष्म कणात धरून ठेवला जातो, जसं वाऱ्यातच त्याची हालचाल असते, तसंच हेही त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपातच आहे, दुसरं कसं असू शकतं?
अहो नु भीमा मायेयम् अथ वा मायिता परा । परमाण्वन्तर् एवास्ति यत् त्रैलोक्यपरम्परा
वा! खरंच, ही माया किती मोठी आहे, किंवा कदाचित मायाकारच श्रेष्ठ आहे; कारण या सूक्ष्म कणातच तीनही लोकांची अख्खी साखळी सामावलेली आहे.
अथासम्भवमायित्वम् एवैतत् सर्वदा स्थितम् । चिन्मात्रपरमाण्वन्तमात्रम् एव जगत् स्थितम्
म्हणूनच, हे सगळं नेहमीच अशक्य अशा मायेसारखंच आहे; हे जग फक्त शुद्ध चैतन्याच्या सूक्ष्म कणात मोजण्याइतकंच अस्तित्वात आहे.
अन्तर्गतजगज्जालो ऽप्य् एषो ऽणुस् साम्यम् अत्यजन् । स्थितो ऽन्तस्स्थबृहद्वृक्षं बीजं भाण्डोदरे यथा
जगाचा हा सारा पसारा आतल्या कणातच आहे, आणि तो आपली एकरूपता सोडत नाही, जसं एखाद्या भांड्यात ठेवलेल्या बीजात मोठं झाड दडलेलं असतं.
बीजे ऽन्तर् वृक्षविस्तारस् स्थितस् सफलपल्लवः । परया दृश्यते दृष्ट्या जगच् च चिदणूदरे
बीजाच्या आत फळं आणि पानांसह संपूर्ण झाड असतं; तसंच, श्रेष्ठ दृष्टीने पाहिलं तर, सगळं जगही त्या चेतनेच्या सूक्ष्म कणात दिसतं.
स शाखाफलवृक्षत्वम् अजहद् बीजकोटरे । यथा तरुस् स्थितस् तद्वद् विकासि चिदणौ जगत्
जसं बीजाच्या आत झाड, त्याच्या फांद्या आणि फळं आपलं स्वरूप न सोडता असतात, तसंच हे जगही चेतनेच्या सूक्ष्म कणात उमलत राहतं.
संस्थितद्वैतम् अद्वैतबीजकोशम् इव स्थितम् । जगच् चित्परमाण्वन्तर् यः पश्यति स पश्यति
द्वैत असं भासत असलं तरी ते अद्वैताच्या बीजाच्या कवचातच आहे; जो कोणी जगाला चेतनेच्या सूक्ष्म कणात पाहतो, तोच खरा पाहतो.
न द्वैतं न च वाद्वैतं न बीजं न च वाङ्कुरः । न स्थूलं न च वा सूक्ष्मं नाजातं जातम् एव नो
इथे द्वैत नाही, अद्वैतही नाही; बीज नाही, अंकुरही नाही; स्थूल नाही, सूक्ष्मही नाही; न जन्मलेलं नाही, जन्मलेलंही नाही.
न चास्ति न च नास्तीदं न सोम्यं क्षुभितं न च । त्रिजगच्चिदणोर् अन्तस् सत्त्वं वाथ न किञ्चन
हे अस्तित्वात नाही, नाहीतरी नाही; हे कोमल नाही, अस्वस्थही नाही; तिन्ही जगांतील चेतनेच्या कणामध्ये अस्तित्व किंवा काहीच नाही.
न जगन् नाजगद् वास्ति विद्यते चित्पराणुता । सर्वात्मिका यदा यत्र या यथोदेति तत् तथा
जग नाही, जग नसणंही नाही; फक्त श्रेष्ठ चेतनेचा कण आहे—जे जे जिथे जसं उगवतं, ते तसंच आहे.
उदेत्य् अनुदितो ऽप्य् एष स्वसंवेदनजृम्भितः । परमात्माणुर् एकात्मा समग्रात्मतयेव खे
हा श्रेष्ठ आत्म्याचा कण, जरी न उगवलेला असला तरी, स्वतःच्या जाणिवेतून प्रकटतो; तो एकच आत्मा, सर्वत्र व्यापलेला, आकाशासारखा आहे.
द्रुमीभूयेव बीजत्वम् इवोदेत्य् अनुदय्य् अपि । परं तत्त्वं जगद्भङ्ग्या जगन्नाशोदयेन च
जसं एखादं बीज झाड होतं, पण खरं तर ते बीज कुठेही निघून जात नाही, तसंच हे परमसत्य जगाच्या रूपानं दिसतं, जरी जग निर्माण झालं किंवा नाहीसं झालं तरी.
द्रुमो बीजतयेवाशु न सन्त्यक्तसमस्थितिः । तिष्ठत्य् अपगतस्पन्दत्यागात्यागः परो ऽणुकः
जसं झाड बीजाच्या रूपातच कायम राहतं आणि कधीच आपली स्थिती सोडत नाही, तसंच हे परमसूक्ष्म तत्त्व हालचालीपासून मुक्त, स्वीकार किंवा नकार यापलीकडे, कायमच असतं.
बिसतन्तुर् महामेरुः परात्माणोर् अपेक्षया । दृश्यः किल बिसे तन्तुर् अदृश्याक्ष्णा परात्मता
कमळाचं तंतू किंवा महा मेरू पर्वत, या परमसूक्ष्म तत्त्वाच्या दृष्टीने, डोळ्यांना फक्त तंतू दिसतो, पण त्याचं खरं स्वरूप डोळ्यांना दिसत नाही.
बिसतन्तुर् महामेरुः परमाणोः किलात्मनः । तस्यैव तद्घनाच् चान्तस्स्थिता मेर्वादिकोटयः
कमळाचा तंतू किंवा महा मेरू पर्वत, या आत्म्याच्या परमसूक्ष्म तत्त्वाच्या दृष्टीने, आणि त्याच्याच घनतेमुळे, मेरू पासून पुढे असलेल्या सर्व शिखरं त्यातच सामावलेली आहेत.
एतेन तेन महता परमाणुना च व्याप्तं ततं विरचितं जनितं कृतं च । विश्वप्रपञ्चरचनं नभसेव विष्वक् शून्यत्वम् अच्छम् अभितः परिलब्धम् एव
या एकाच्याच जोरावर ते अपरंपार विशाल आणि अगदी लहान कण सुद्धा व्यापलेले आहेत, पसरलेले आहेत, घडवले गेले आहेत, निर्माण झाले आहेत. हे विश्वरूप रचनेचं स्वरूप आकाशासारखंच आहे—सर्वत्र, अगदी शुद्ध आणि निर्मळ पोकळीचं अस्तित्व स्पष्टपणे जाणवतं.
द्वैतेन सुन्दरतरं स्वम् अनुज्झतेव रूपं सुषुप्तसदृशेन परावबोधात् । ऐक्यं गतं स्थितगमागममुक्तम् एवम् इत्थं स्थितं ननु जगत् परमार्थपिण्डः
द्वैतामुळे असं वाटतं की त्याचं सुंदर स्वरूप जणू टाकून दिलं आहे, जसं गाढ झोपेत असतं, पण जेव्हा सर्वोच्च जागृती येते तेव्हा एकत्वाची अवस्था प्राप्त होते, जी येण्या-जाण्यापासून मुक्त असते. अशा रीतीने हे जग अंतिम सत्याचं मूळ रूप म्हणून स्थिर आहे.
इति राजमुखाच् छ्रुत्वा कर्कटी वनमर्कटी । अवबुद्धपदान्तस्स्थं जहौ मात्सर्यचापलम्
राजाच्या तोंडून हे ऐकून, कर्कटी ही वनातील माकडी, समजून उमजून, आपल्या मत्सर आणि चंचलपणाला पूर्णपणे सोडून दिलं.
अन्तश्शीतलतां तोषं विश्रान्तिम् अपतापताम् । प्राप्ता प्रावृण्मयूरीव सज्योत्स्नेव कुमुद्वती
तिच्या अंतःकरणात शांती, समाधान, विश्रांती आणि सगळ्या दुःखांपासून मुक्ती आली—जणू पावसाळ्यातील मोरिणीसारखी किंवा पौर्णिमेच्या चंद्रप्रकाशात उमलणाऱ्या कमळासारखी.
तया राजगिरा तस्या आनन्द उदभूद् भृशम् । गर्भो ऽन्तः खे बलाकाया रवेणेव पयोमुचः
राजाच्या शब्दांनी तिच्या मनात अपार आनंद निर्माण झाला, जसा बगळ्याच्या अंड्यात सूर्याच्या प्रकाशाने किंवा मेघात वाऱ्याने जीवन येते.
अहो बत पवित्रेयं भवतोर् भाति शेमुषी । अनस्तमितसारेण प्रबोधार्केण भासिता
अहो, तुमचे हे ज्ञान किती पवित्र आणि निर्मळ आहे! जागृतीच्या सूर्याच्या अखंड तेजाने ते उजळून निघाले आहे.
सिता समरसा शुद्धा ज्योत्स्नेव शशिमण्डलात् । विवेककणिका दृष्टा भवतोर् हृदयाद् इयम्
चंद्राच्या शीत आणि शुद्ध प्रकाशासारखी ही विवेकाची किरण तुमच्या हृदयातून उमटताना मला दिसते.